નાના પાટેકરે જ્યારે કહ્યું હતું - મૃત્યુ જ એક એવી વસ્તુ છે, જે હંમેશાં સાથે રહે છે

આજે (ગુરુવારે) વહેલી સવારે ટીવી ચાલુ કરતાં જ એક મનહૂસ સમાચાર મારી સામે ચાલી રહ્યા હતા કે, નાના પાટેકર હવે નથી રહ્યા.

નાના મારા માટે માત્ર અભિનેતા કે સ્ટાર નહોતા. હું તેમની સાથે ચર્ચા કરી શકતો હતો, ઝઘડી શકતો હતો, મારી વાત મનાવી શકતો હતો અને તેઓ પણ ઘણી વખત મોટા ભાઈની જેમ મારી વાત માની લેતા હતા.

કોઈ વ્યક્તિના અવસાન પછી તેના જીવન સાથે જોડાયેલી યાદોની આખી ફિલ્મ આંખો સામે ચાલવા લાગે છે.

નાનાના અવસાનના સમાચાર પણ મારા માટે એક લાંબી યાત્રાના અંત જેવા છે.

માર્તંડ ચોક પર નાના સાથે ક્રિકેટ

મને આજે પણ તે દિવસ યાદ છે. ઇન્દોરના જાણીતા વિદ્વાન અને રંગકર્મી વસંત દાદા પોદ્દારના ઘરે હું નાનાને મળવા ગયો હતો.

માર્તંડ ચોક પર કેટલાંક બાળકો ક્રિકેટ રમી રહ્યાં હતાં. નાના અચાનક ત્યાં ગયા અને ક્રિકેટ રમવા લાગ્યા. હું પણ તેમાં જોડાઈ ગયો.

તે સમયે હું કદાચ હાયર સેકન્ડરીમાં હતો અથવા કૉલેજના પ્રથમ વર્ષમાં. નાના ત્યારે આજ જેટલા મોટા નામ નહોતા.

આજે પાછળ વળીને જોઉં છું તો લાગે છે કે, હું તે દિવસે કોઈ સામાન્ય નહીં, પરંતુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાનો ભાગ હતો.

'ચા પીશે?'

વર્ષો પછી હું મુંબઈ આવી ગયો.

નાનાને તેમના લૅન્ડલાઇન પર ફોન કર્યો અને મળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. તે દિવસોમાં તેઓ લોખંડવાલામાં સસરાલ રેસ્ટોરાંની ઉપર રહેતા હતા.

ઔપચારિક વાતચીત પછી નાનાએ પૂછ્યું, "ચા પીશે?"

મેં હકારમાં માથું હલાવ્યું. તેમણે કહ્યું, "મારા માટે પણ બનાવી લે."

હું થોડા ક્ષણ માટે આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો હતો. પરંતુ થોડા જ કલાકોમાં એક એવો સંબંધ શરૂ થયો, જે જીવનભર ચાલ્યો.

મેં એક મીડિયા સંસ્થા સાથે પત્રકારત્વ શરૂ કર્યું. નાનાની મુલાકાતો થતી રહી. ક્યારેક ફિલ્મના ઇન્ટરવ્યૂના સંદર્ભમાં, તો ક્યારેક અન્ય પ્રસંગે.

હું લગભગ દર વર્ષે તેમના ગણપતિ ઉત્સવમાં જતો હતો. નાના ગણપતિને ખૂબ શ્રદ્ધા અને દિલથી ઊજવતા હતા. જ્યાં સુધી ગણપતિ તેમના ઘરમાં રહેતા, ત્યાંથી તેમને વિદાય આપવી લગભગ અશક્ય બની જતી.

'તારા માટે હતું, એટલે થઈ ગયું'

તે દિવસોમાં તેમની ફિલ્મ 'કમાલ ધમાલ માલામાલ' રિલીઝ થવાની હતી. આ પ્રિયદર્શનની ફિલ્મ હતી. તેમાં ઓમ પુરી, પરેશ રાવલ અને શ્રેયસ તળપડે જેવા કલાકારો પણ હતા.

ગણપતિ દરમિયાન ઇન્ટરવ્યૂ નક્કી થયો. નાનાને માટે માટુંગાથી જોગેશ્વરી જવું જ મુશ્કેલ હતું.

તેઓ ટ્રાફિકમાં ફસાઈ ગયા અને મોડા પહોંચ્યા, તેથી ખૂબ ગુસ્સામાં હતા. તેઓ પ્રોડક્શન ટીમને ઠપકો આપવા લાગ્યા.

એવામાં પ્રચાર ટીમની એક સભ્ય મારી પાસે આવી અને કહ્યું કે, તમે જ વાત કરો, નહીં તો ઇન્ટરવ્યૂ નહીં થઈ શકે.

હું પણ હિંમત કરીને તેમની પાસે ગયો અને કહ્યું, "નાના, આ મારો ઇન્ટરવ્યૂ છે."

ત્યારે તેઓ થોડા શાંત થયા અને બોલ્યા, "ખબર નથી યાર, આ કયો તાજમહલ છે, જેના માટે મને એટલું દૂર બોલાવવામાં આવ્યો છે."

ઇન્ટરવ્યૂ ખૂબ સારો થયો. જતાં સમયે તેમણે કહ્યું, "ટોનગ્યા, તુઝા હોતા મ્હણૂન ઝાલા." એટલે કે, તારા માટે હતું, એટલે થઈ ગયું.

નવા કલાકારો માટે મજબૂત સહારો

સમયની સાથે સંબંધ વધુ ગાઢ બનતો ગયો. નાનાના ખડકવસલાસ્થિત ફાર્મહાઉસમાં વસંતોત્સવ યોજાતો. હું ત્યાં પણ જતો હતો.

એક વખત નાનાએ એક છોકરાનો પરિચય કરાવ્યો અને કહ્યું કે તે ખૂબ સારું ગાય છે. તે દિવંગત શાસ્ત્રીય ગાયક વસંતરાવ દેશપાંડેનો પૌત્ર હતો.

તે છોકરાએ ખૂબ સરસ ગાયું. એ જ છોકરો આગળ જઈને પ્રખ્યાત ગાયક પંડિત રાહુલ દેશપાંડે બન્યો.

નાના હંમેશાં નવા અને પ્રતિભાશાળી કલાકારો માટે મજબૂત સહારા તરીકે ઊભા રહ્યા.

'આ બે બળદ છે અને આપણે બંને'

વર્ષ 2007માં હું અન્ય એક મીડિયા સંસ્થામાં કામ કરતો હતો.

એક દિવસ નાનાનો ફોન આવ્યો, "શું કરે છે?"

મેં કહ્યું, "ઑફિસમાં છું."

તેમણે કહ્યું, "ઘરે આવી જા."

હું ગાડી લઈને માટુંગા તરફ નીકળ્યો. નાનાના પુત્ર મલ્હારને ફોન કર્યો તો ખબર પડી કે બાબા પુણેના ઘર અથવા ફાર્મહાઉસ પર છે.

મેં નાનાને ફોન કર્યો. તેમણે ફરી કહ્યું, "આવી જા."

મેં કહ્યું કે ઑફિસના સમયે એટલું દૂર આવી શકતો નથી, કૅમેરા લઈને આવી શકું છું.

અમે આખી યુનિટ સાથે ફાર્મહાઉસ પહોંચ્યા. નાના ખેતરમાં કામ કરી રહ્યા હતા. દાદા કૉન્ડકેની જેમ હાફ પૅન્ટ અને નહેરુ ટોપી પહેરી હતી.

મેં પૂછ્યું, "શા માટે બોલાવ્યું?"

તેમણે કહ્યું, "આ બે બળદ છે અને આપણે બંને. ચાલ, મળીને ખેતી કરીએ."

હું હસી પડ્યો. મેં કહ્યું, "મારા બાપે પણ હળ નથી ચલાવ્યું."

ત્યાર બાદ ઝૂલાપર બેસીને એક યાદગાર ઇન્ટરવ્યૂ થયો. નાનાએ પોતાના ખેતરનાં રીંગણાંનું શાક બનાવડાવ્યું અને અમે સાથે બેસીને ખાધું.

'મૃત્યુ જ એક એવી વસ્તુ છે, જે હંમેશાં સાથે રહે છે'

જતાં સમયે નાના મને ખેતરના એક ખૂણે લઈ ગયા અને કહ્યું કે તેમના અવસાન પછી તેમને ત્યાં જ દફનાવી દેવા અથવા અંતિમ સંસ્કાર કરી દેવા. તેમનું અંતિમ ઠેકાણું એ જ હોવું જોઈએ.

મેં કહ્યું, "આવી વાતો ન કરો, હજુ ઘણો સમય છે."

તેમણે કહ્યું, "મૃત્યુ જ એક એવી વસ્તુ છે, જે હંમેશાં સાથે રહે છે. તેને ભૂલીને કોઈ ફાયદો નથી."

હું મુંબઈ પરત આવી ગયો. થોડા સમય પછી એ વાત યાદોમાં ક્યાંક દબાઈ ગઈ.

નાના અને અશોક સરાફની મિત્રતા

નાના અને અશોક સરાફની મિત્રતા પણ પોતાના પ્રકારની એક મિસાલ હતી. બંને રંગભૂમિના દિવસોથી મિત્ર હતા.

તે દિવસોમાં નાનાને એક શો માટે 50 રૂપિયા મળતા હતા અને અશોક સરાફને 250 રૂપિયા.

નાના મજાકમાં પાંચ રૂપિયા લઈને અશોક સરાફની ચંપી કરી આપતા હતા. અશોક જાણતા હતા કે, નાનાને પૈસાની જરૂર છે.

એક વખત ગણપતિના દિવસોમાં નાનાની પાસે પૈસા નહોતા. અશોક વહેલી સવારે તેમની પાસે પહોંચ્યા અને ખાલી ચેક આપતાં કહ્યું કે ખાતામાં 15 હજાર રૂપિયા છે, જેટલા જોઈએ એટલા કાઢી લે.

વર્ષો પછી નાનાએ ત્રણ હજાર રૂપિયા પરત આપ્યા.

અશોક સરાફે મજાકમાં કહ્યું, "પાટેકર, હવે તું પૈસાવાળો થઈ ગયો છે."

નાનાએ કહ્યું, "પૈસા પરત કરવા લાયક તો થઈ ગયો છું, પરંતુ સમય પાછો આપી નહીં શકું."

બંનેની મિત્રતા અંતિમ દિવસો સુધી રહી. જ્યારે પણ અશોક અને નાના મળતા, નાના તેમના પગ દબાવતા.

સમયની કદર અને ભોજનના બગાડ પ્રત્યે નફરત

એક વખત નાનાએ એક પ્રોડ્યુસરને ફોન કરીને કહ્યું કે એક ખૂબ સારી સ્ક્રિપ્ટ સાંભળવા માટે લોકો મોકલો. નાનાએ કહ્યું કે બપોરે ત્રણ વાગ્યે પુણેના ફાર્મહાઉસ પર આવી જજો.

મેં તે પ્રોડ્યુસરને ખાસ કહ્યું હતું કે, નાના સમય અંગે ખૂબ કડક છે, સમયસર પહોંચજો.

પરંતુ ટ્રાફિક અને અન્ય કારણોસર તે ટીમ સાંજે 4:45 વાગ્યે પહોંચી.

નાના બહાર ઊભા હતા. તેમણે ગુસ્સામાં કહ્યું કે, જે લોકો સમયની કદર નથી કરતા, તેમની સાથે તેઓ કામ નહીં કરે. તેમણે તેમને પાછા જવા કહ્યું. પાણી પણ ન પૂછ્યું.

પ્રોડ્યુસરે મારી પાસે ફરિયાદ કરી. મેં નાનાને કહ્યું કે, મેં તેમને પહેલેથી જ સમય વિશે જણાવી દીધું હતું.

નાનાએ કહ્યું કે, તેમણે બધાના માટે ભોજન બનાવ્યું હતું, રાહ જોતા રહ્યા, પોતે ભૂખ્યા બેઠા રહ્યા અને તેમણે ભોજન પણ બગાડ્યું. તેઓ આવા લોકો સાથે કામ નહીં કરે.

નાના ખેડૂતોની પીડા અંદરથી અનુભવતા હતા. ભોજનનો બગાડ પણ તેમને એટલી જ પીડા આપતો હતો.

વિવાદ અને કાનૂની મુશ્કેલીઓ

નાનાની કારકિર્દી સાથે વિવાદો પણ જોડાયેલા રહ્યા.

તનુશ્રી દત્તાએ ફિલ્મ 'હૉર્ન ઓકે પ્લીઝ'ના શૂટિંગ દરમિયાન નાના પાટેકર પર શારીરિક ઉત્પીડનનો આરોપ લગાવ્યો હતો.

આ આરોપ બાદ નાના પાટેકરને ઘણા વિવાદો અને કાનૂની મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.

નાનાએ આ આરોપોને સતત નકાર્યા. બાદમાં આ મામલે નોંધાયેલી ફરિયાદને અદાલતે ફગાવી દીધી હતી.

પાત્રને પોતાની રીતે જીવવાની બેચેની

પત્રકાર તરીકે તેમના કાર્યને નજીકથી જોવાનો મોકો મળ્યો.

નાનાનું અભિનય ક્યારેય માત્ર સંવાદ બોલવાનું નહોતું. તેમના અંદર રંગમંચની ઊંડી પકડ હતી અને પાત્રને પોતાની રીતે જીવવાની એક બેચેની પણ હતી.

પરિંદા, અંકુશ, પ્રહાર, ક્રાંતિવીર અને અબ તક છપ્પન જેવી ફિલ્મોમાં તેમના અલગ અલગ રંગ જોવા મળ્યા.

અબ તક છપ્પન બાદ તાજેતરમાં મરાઠી ફિલ્મ નટસમ્રાટમાં તેમણે ફરી એકવાર સાબિત કરી દીધું કે, તેઓ વિશ્વસ્તરીય અભિનેતા છે.

આ ફિલ્મ બાદ તેમની સાથે થયેલી વાતચીતમાં પ્રથમ વખત એવું લાગ્યું કે, તેમના અંદરનો અભિનેતા પોતાના કામથી અત્યંત ખુશ છે.

કદાચ તેમને પણ લાગ્યું હતું કે, તેમણે પોતાના અભિનય દ્વારા તે હાંસલ કર્યું છે, જેને લઈને તેઓ અંદરથી સંતોષ અનુભવે છે.

પોતાની ભાષા અને પોતાની શરતો સાથે

નાનાને સમજવાનો એક બીજો પાસો પણ હતો. મુંબઈની 'બંબૈયા સંસ્કૃતિ' સાથે તેમનો તાલમેલ ક્યારેય સહજ રહ્યો નહોતો.

તેઓ પોતાના સ્વભાવ, પોતાની ભાષા અને પોતાની શરતો સાથે જીવ્યા.

તેમ છતાં તેઓ આ શહેર અને ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીમાં એટલો લાંબો સમય ટકી રહ્યા.

કદાચ તેથી કે તેમણે પોતાના કામથી પોતાની જગ્યા બનાવી અને કોઈ બીજા માળખામાં ફિટ થવાનો પ્રયત્ન નહોતો કર્યો.

છેલ્લી વાતચીત

થોડા સમય પહેલાં જ તેમની સાથે છેલ્લી વાતચીત થઈ હતી.

મેં કહ્યું હતું કે એક સ્ક્રિપ્ટ સંભળાવવાની છે.

તેમણે ખૂબ ઉત્સાહથી પૂછ્યું, "પ્રોડ્યુસર મળી ગયો?"

મેં કહ્યું, "હા."

તેમણે કહ્યું કે તેઓ ગોવામાં છે. પુણે પહોંચ્યા બાદ ફોન કરશે, ત્યાં આવજે અને વાર્તા સંભળાવજે. જો ગમી તો તારા માટે કરી શકું.

એ દિવસ હવે ક્યારેય નહીં આવે. આ જ વાત સૌથી વધુ ખટકે છે.

એક શ્રેષ્ઠ કલાકાર કે તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ માણસ?

ક્યારેક હું વિચારું છું કે આખરે નાનાને કેવી રીતે વ્યાખ્યાયિત કરવું?

શું તેઓ એવા માણસ હતા, જે હદે સુધી સમયના પાબંદ હતા?

અથવા એવા વ્યક્તિ, જેનું દિલ કોઈ સાથે જોડાઈ જાય તો પછી તેની સાથે જમાવીને મોજમસ્તી કરતા, મિત્રો અને ફિલ્મ યુનિટ માટે ભોજન બનાવતા અને લોકોની મદદ માટે ઊભા રહેતા?

અથવા તે નાના, જે ખેડૂતોની પીડાને અંદરથી અનુભવતા હતા, જેણે પાણીની અછતને સમજી હતી અને તેના માટે દિલ લગાવીને કામ કર્યું હતું?

અથવા તે માણસ, જે કોઈ વ્યક્તિ ગમી જાય તો જ ફિલ્મ કરતા, નહીં તો નહીં?

જીવને તેમને કડક બનાવ્યા, પરંતુ દિલ એવું આપ્યું કે લોકો તેમને અત્યંત પ્રેમ કરે.

તો આખરે નાના શું હતા? એક શ્રેષ્ઠ કલાકાર કે તેનાથી પણ શ્રેષ્ઠ માણસ?

જે પણ હતા, એક વાત નક્કી છે, નાનાને કોઈ ક્યારેય ભૂલી શકશે નહીં.

(આ લેખ મૂળ હિંદીમાં લખાયેલો હતો. તેના અનુવાદ માટે અમે AIની મદદ લીધી છે. બીબીસીના પત્રકારે પ્રકાશન અગાઉ આ અનુવાદની ચકાસણી કરી. અમે AIનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરીએ છીએ તેના વિશે જાણો.)

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન