યુરોપ અડધું ભોગ બન્યું અને જેના લીધે સુરત ખાલી થવા લાગ્યું હતું એ બીમારી શું છે અને કેટલી ઘાતક?

તાજેતરમાં રશિયાની એક એન્ટી-પ્લેગ લેબમાં કામ કરતાં 28 વર્ષીય ડારિયા શિપિલોવાનું ગંભીર પ્રકારના ન્યુમોનિયા થવાથી 2 ઑક્ટોબરના રોજ મોત થયું હતું.

યર્સિનિયા પેસ્ટિસની આ એક શ્વસન બીમારીના ન્યુમોનિક પ્લેગથી સંક્રમિત બાદ તેમના મૃત્યુ પછી સાઇબીરિયામાં જાહેર આરોગ્ય અંગે ભય ફેલાયો છે.

આ પ્લેગનો એક પ્રકાર છે, ન્યુમોનિક પ્લેગ ખાસ કરીને ચેપી અને શ્વસનકણો દ્વારા વ્યક્તિથી વ્યક્તિ ટ્રાન્સમિશન દ્વારા ગંભીર રોગચાળો ફેલાવી શકે છે.

વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશન (ડબલ્યુએચઓ) મુજબ, પ્લેગ એ એક અત્યંત ગંભીર અને જીવલેણ ચેપી રોગ છે, જે માનવજાત માટે હંમેશાં પડકારજનક રહ્યો છે.

14મી સદીમાં આ એક રોગ "બ્લૅક ડેથ" તરીકે ઓળખાતો હતો અને તેણે યુરોપની અડધી વસ્તી (પાંચ કરોડથી વધુ)નો ભોગ લીધા હતા. વર્તમાન સમયમાં ડબલ્યુએચઓ દ્વારા આ રોગ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ માહિતી અને સાવચેતી જાહેર કરવામાં આવી છે.

પ્લેગ એ 'યર્સિનિયા પેસ્ટિસ' નામના બૅક્ટેરિયાથી થાય છે, જે સામાન્ય રીતે નાના સસ્તન પ્રાણીઓ અને તેના પર રહેલા ચાંચડમાં જોવા મળે છે.

ત્યારે આ કયા પ્રકારનો પ્લેગ છે, તેનાં લક્ષણો અને તેના કેટલા પ્રકાર છે? કેવી રીતે ફેલાય છે? જાણીશું આ અહેવાલમાં.

ન્યુમોનિક પ્લેગ શું છે અને કેટલા પ્રકારના પ્લેગ હોય છે?

તાજેતરમાં રશિયામાં આવેલી એક એન્ટી-પ્લેગ લેબમાં કામ કરતાં 28 વર્ષીય ડારિયા શિપિલોવાનું ગંભીર ન્યુમોનિયા થવાથી 2 ઓક્ટોબરના રોજ મોત થયું હતું.

28 વર્ષીય ડારિયા શિપિલોવા પ્રયોગશાળા ઇર્કુત્સ્ક એન્ટી-પ્લેગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સાઇબીરિયા ઍન્ડ ધ ફાર ઇસ્ટમાં રિસર્ચર હતાં, જે પૂર્વી રશિયામાં એક વિશેષ સુવિધા છે.

ડબલ્યુએચઓ મુજબ, ન્યુમોનિક સ્વરૂપનાં લક્ષણો ચેપ પછી (ક્યારેક 24 કલાકથી ઓછા સમયમાં) ઝડપથી દેખાય છે. તેમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને ખાંસી જેવાં ગંભીર શ્વસન લક્ષણોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં ઘણી વાર લોહીથી દૂષિત ગળફાનો સમાવેશ થાય છે.

ડબલ્યુએચઓ મુજબ પ્લેગના મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકાર છે.

બ્યુબોનિક પ્લેગ : આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે, જે સંક્રમિત ચાંચડના કરડવાથી થાય છે. આમાં શરીરમાં ચેપ લાગવાથી સોજાવાળી અને અત્યંત પીડાય તેવી લસિકા ગાંઠો 'બ્યુબો' બને છે.

ચેપના અદ્યતન તબક્કામાં સોજોવાળી લસિકા ગાંઠો પરુથી ભરેલા ખુલ્લા ચાંદામાં ફેરવાઈ શકે છે. બ્યુબોનિક પ્લેગનું માનવથી માનવ સંક્રમણ દુર્લભ છે. બ્યુબોનિક પ્લેગ આગળ વધી શકે છે અને ફેફસાંમાં ફેલાઈ શકે છે, જેના કારણે ન્યુમોનિક પ્લેગ કે સેપ્ટિસેમિક પ્લેગ પણ થાય છે.

ન્યુમોનિક પ્લેગ : આ પ્લેગનું સૌથી ખતરનાક અને ઝડપથી ફેલાતું સ્વરૂપ છે, જે સીધું ફેફસાંને અસર કરે છે. સમયસર સારવાર ન મળે તો તે 24થી 48 કલાકમાં જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

ન્યુમોનિક પ્લેગ ધરાવતી કોઈ પણ વ્યક્તિ શ્વસનકણો દ્વારા અન્ય માનવોમાં રોગ ફેલાવી શકે છે.

સેપ્ટિસેમિક પ્લેગ : પ્લેગ ત્યારે થાય છે જ્યારે Y. પેસ્ટિસ લોહીના પ્રવાહમાં ઝડપથી વધે છે. તે પ્લેગના અન્ય કોઈ પણ સ્વરૂપમાંથી વિકસી શકે છે. તે ગંભીર ગૂંચવણો તરફ દોરી શકે છે, જેમાં અંગ નિષ્ફળતા, પેશીઓને નુકસાન, શ્વસન તકલીફ અને ત્વચા હેઠળ રક્તસ્રાવનો સમાવેશ થાય છે. જો સારવાર ન કરવામાં આવે તો સેપ્ટિકેમિક પ્લેગ જીવલેણ બની શકે છે.

પ્લેગ કેવી રીતે ફેલાય છે?

2019-2025 દરમિયાન, WHOને જાણ કરાયેલા પ્લેગના મોટા ભાગના કેસો ડેમૉક્રેટિક રિપબ્લિક ઑફ કૉંગો અને મેડાગાસ્કરમાં બન્યા હતા.

ડબલ્યુએચઓ અનુસાર, પ્રાણી રોગ તરીકે ઓશનિયા સિવાય, પ્લેગ બધા ખંડો પર જોવા મળે છે. પ્લેગ કુદરતી કેન્દ્ર (બૅક્ટેરિયા, પ્રાણી જળાશય અને વાહક) અને માનવવસ્તી જ્યાં પણ સહઅસ્તિત્વ ધરાવે છે ત્યાં માનવ પ્લેગનું જોખમ રહેલું છે.

ઐતિહાસિક રીતે પ્લેગ ઉચ્ચ મૃત્યુદર સાથે વ્યાપક રોગચાળા માટે જવાબદાર હતો.

પ્લેગની બીમારી યેરસીનિયા પેસ્ટિસ નામના બૅક્ટેરિયાના સંક્રમણથી ફેલાય છે.

1894માં પહેલી વાર જીવવિજ્ઞાની ઍલેકઝાન્ડર યરોશને પ્લેગ જીવાણુની ઓળખ કરી હતી. પોતાના શિક્ષકના નામ પરથી આ જીવાણુનું નામ રાખ્યું હતું.

જો સંક્રમણની શરૂઆતમાં ઇલાજ ન કરાય તો આ બીમારી ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે.

ઉંદરના શરીર પર ઉત્પન્ન થતાં જીવાણુને કારણે પણ પ્લેગની બીમારી ફેલાય છે અને આ અત્યંત ચેપી હોય છે.

પ્લેગના દર્દીના શ્વાસ અને થૂંકના માધ્યમથી તેમના સંપર્કમાં આવનારા લોકોને પણ પ્લેગના બૅક્ટેરિયાનું સંક્રમણ થઈ શકે છે.

ડબલ્યુએચઓ અનુસાર, પ્લેગ બૅક્ટેરિયા સામે ઍન્ટિબાયૉટિક સારવાર અસરકારક છે, તેથી વહેલા નિદાન અને સારવારથી જીવન બચાવી શકાય છે.

1994માં સુરતમાં શું બન્યું હતું?

1994માં પશ્ચિમ વિસ્તારમાં ન્યૂમૉનિક પ્લેગ કારણે 50થી વધુ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં

ઑગસ્ટ 1994માં સુરતમાં ન્યૂમૉનિક પ્લેગ ફેલાયો હતો. તબીબી જાણકારોએ એને વિશ્વમાં ફેલાયેલી ગંભીર મહામારી ગણાવી હતી. 'ન્યૂયૉર્ક ટાઇમ્સ'ના અહેવાલ અનુસાર ન્યૂમૉનિક પ્લેગને કારણે 2 લાખ લોકો સુરત છોડીને જતા રહ્યા હતા.

ન્યૂમૉનિક પ્લેગને કારણે સુરતમાં મૃત્યુની જે પ્રથમ ઘટના ઘટી એના 48 કલાકમાં જ અન્ય 24 લોકો માર્યા ગયા હતા.

આ મહામારીએ સુરતમાં 56 લોકોનો ભોગ લીધો હતો. જોકે, શહેરના તબીબોઓએ આપેલી અનઅધિકૃત માહિતી અનુસાર ન્યૂમૉનિક પ્લેગને કારણે શહેરમાં ઓછામાં ઓછા 100 લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. એ વખતે સુરતની વસતિ 16 લાખ હતી.

સ્વાસ્થ્ય અને માનવસેવાના અમેરિકન વિભાગ અંતર્ગત આવતા સૅન્ટર્સ ફૉર ડિસીઝ કંટ્રોલ ઍન્ડ પ્રિવેન્શન અનુસાર 26 ઑગસ્ટથી 18 ઑક્ટોબર 1994 દરમિયાન ભારતમાં ન્યૂમૉનિક પ્લેગના કુલ 693 પૉઝિટિવ કેસો નોંધાયા હતા. જે ગુજરાત (77 કેસ), મહારાષ્ટ્ર (448 કેસ), કર્ણાટક (46 કેસ), ઉત્તર પ્રદેશ (10 કેસ) અને મધ્ય પ્રદેશ (4 કેસ) અને દિલ્હી (68 કેસ)માં નોંધાયા હતા. સુરત આ મહામારીનું એપિસેન્ટર ગણાવાયું હતું.

લક્ષણ અને સંક્રમણ

બ્યૂબૉનિક પ્લેગના બૅક્ટેરિયા શરીરમાં સંક્રમણ થતાં લિમ્ફ ગ્રંથિઓમાં સોજો આવે છે અને તાવ આવે છે.

ભારતમાં 1994માં ન્યૂમૉનિક પ્લેગ ફેલાયો હતો. ન્યૂમૉનિક પ્લેગમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય છે અને ખાંસી આવે છે.

પ્લેગની બીમારી ફેલાતા એકથી સાત દિવસ લાગી શકે છે.

બ્યૂબૉનિક પ્લેગ મુખ્યત્વે ઉંદરના શરીર પર ઉત્પન્ન થતાં ચાંચડ (એક પ્રકારનો ઉંદર) કરડવાથી ફેલાય છે.

દર્દીના સંપર્કમાં આવવાથી નહીં પણ દર્દીની ગ્રંથિઓમાંથી નીકળતાં દ્રવ્યોના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી બ્યૂબૉનિક પ્લેગ થઈ શકે છે.

જોકે ન્યૂમૉનિક પ્લેગ બહુ ઝડપથી ફેલાય છે. આ બીમારી દર્દીના સીધા સંપર્કમાં આવવાથી તેમના શ્વાસ કે ખાંસીને કારણે નીકળતાં બૅક્ટેરિયાના સંક્રમણથી થાય છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટીવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન