Хитой ва АҚШ Марказий Осиё учун рақобатдами? Ўзбекистон нима ютади?

Хитой ва АҚШ Марказий Осиёда ўз таъсирини кучайтиришга интилмоқда. Хитой бош вазири Ли Сяннинг Ўзбекистон ва Тожикистонга ташрифлари орасида АҚШ Давлат котиби Марко Рубио ҳам Самарқандда музокаралар ўтказди. Пекин савдо ва инфратузилмага таянаётган бир пайтда, Вашингтон янги инвестициялар ва стратегик минералларга эътибор қаратмоқда. Ўзбекистон бу рақобатдан нима ютади?

Хитой ва АҚШнинг юқори мартабали вакиллари бир неча кун ичида Марказий Осиёда музокаралар ўтказди. 17–18 октябрь кунлари Хитой бош вазири Ли Сян Ўзбекистонда бўлди. 18–19 октябрь кунлари эса АҚШ Давлат котиби Марко Рубио Самарқандда минтақа давлатлари ташқи ишлар вазирлари билан учрашди.

Reuters агентлиги Рубио ташрифини Вашингтоннинг Хитой ва Россияга яқин жойлашган, табиий ресурсларга бой минтақа билан узоқ муддатли иқтисодий ва дипломатик алоқаларни мустаҳкамлаш ҳаракати сифатида баҳолади.

АҚШ делегацияси таркибида 200 дан ортиқ бизнес вакили бор эди. Улар учун музокаралардаги муҳим йўналишлардан бири камёб ва стратегик минераллардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтириш бўлди.

Eurasianet нашри эса бу воқеаларни Марказий Осиёда иқтисодий таъсир учун курашнинг бир қисми сифатида ёритди.

Хитойнинг савдоси, АҚШнинг янги келишувлари

Хитойнинг минтақадаги иқтисодий мавқеи катта савдо ҳажмига таянади.

Хитой Тижорат вазирлиги маълумотларига кўра, 2025 йилда Хитой билан Марказий Осиёнинг беш давлати ўртасидаги товар айланмаси 106,3 миллиард долларга етган. Бу бир йил аввалги кўрсаткичдан 12 фоиз кўпдир.

Шундан 71,2 миллиард доллар Хитой экспорти, 35,1 миллиард доллар эса минтақадан Хитойга импорт ҳиссасига тўғри келган.

Бу рақамлар Пекиннинг минтақадаги иқтисодий алоқалари кенг кўламга эга эканини кўрсатади. Хитой Марказий Осиё давлатларига машина ва электр ускуналари, саноат маҳсулотлари ҳамда юқори технологияли товарлар етказиб беради. Минтақадан эса турли хомашё ва бошқа маҳсулотларни харид қилади.

АҚШнинг ҳозирги ёндашуви эса янги инвестициялар, саноат ҳамкорлиги ва Америка компаниялари учун бозор имкониятларини кенгайтиришга қаратилган.

19 октябрь куни Самарқанддаги бизнес дастури доирасида Ўзбекистон ва АҚШ ҳамкорлари ўртасида умумий қиймати 12 миллиард доллар деб кўрсатилган 54 та келишув имзолангани маълум қилинди. Ўзбекистон Инвестициялар, саноат ва савдо вазирлиги вакилига таянган Frank.uz нашрига кўра, келишувлар транспорт, энергетика, минералларни қазиб олиш ва қайта ишлаш, рақамли технологиялар, қишлоқ хўжалиги, молия, соғлиқни сақлаш ва таълим соҳаларини қамраб олади.

Бироқ 12 миллиард долларлик келишувларнинг барчасини амалда киритилган инвестиция деб бўлмайди. Уларнинг қанчаси Ўзбекистонга тегишли экани, қайси лойиҳалар бўйича маблағ ажратилгани ва иш қачон бошланиши алоҳида аниқлаштирилиши керак.

Шунингдек, бу рақамни Хитойнинг бутун минтақа билан бир йиллик товар айланмасига тўғридан-тўғри таққослаб бўлмайди: бири эълон қилинган келишувлар қиймати, иккинчиси эса амалга ошган савдо ҳажмидир.

Пекиннинг рақамли ипак йўли

Хитойнинг минтақадаги таъсири фақат товарлар савдоси ёки йирик қурилиш лойиҳалари билан чекланмайди. Рақамли инфратузилма ҳам муҳим йўналишга айланмоқда.

19 октябрь куни Тожикистоннинг Avesta ахборот агентлиги икки давлат ўртасида янги халқаро оптик толали алоқа йўли ишга туширилганини хабар қилди. У Тожикистонни Хитойнинг телекоммуникация тармоғига баланд тоғли Қулма–Қорасу довони орқали бевосита боғлайди.

Лойиҳа 17 октябрь куни расман ишга туширилган. Душанбе–Хоруғ–Қулма–Қорасу–Пекин йўналиши бўйлаб ўтган тармоқнинг Тожикистон ҳудудидаги узунлиги 1010 километрни ташкил этади. Унинг 435 километри Тоғли Бадахшон мухтор вилоятидан ўтади.

Тожикистоннинг «Тожиктелеком» компанияси маълумотига кўра, дастлабки босқичда маълумот узатиш қуввати секундига 1 терабитгача етади. Кейинчалик у 10 терабитгача оширилиши режалаштирилган.

Avesta хабарида таъкидланишича, янги йўналиш Тожикистоннинг халқаро интернет алоқаларини кенгайтириш, маълумот узатиш ишончлилигини ошириш ва рақамли иқтисодиётни ривожлантиришга хизмат қилиши керак.

Лойиҳанинг яна бир аҳамиятли жиҳати — у Россия орқали ўтмайдиган қўшимча халқаро рақамли йўналишни яратади. Бу Тожикистоннинг ташқи алоқа имкониятларини кенгайтиради, аммо мамлакат Россия билан мавжуд тармоқларидан воз кечганини англатмайди.

Хитойнинг China Mobile компанияси вакиллари лойиҳани «Рақамли ипак йўли» ғоясининг амалий ифодаси сифатида таърифлаган.

Тожикистон раҳбарияти эса уни мамлакатнинг Марказий Осиёдаги рақамли марказга айланиш имкониятларини оширувчи лойиҳа деб кўрмоқда.

Бу мисол Хитойнинг минтақадаги стратегияси фақат хомашё харид қилиш ёки товар сотишдан иборат эмаслигини кўрсатади. Телекоммуникация тармоқлари, маълумот узатиш ва рақамли хизматлар ҳам узоқ муддатли иқтисодий алоқаларни мустаҳкамлаши мумкин.

Тожикистон билан ҳамкорлик: савдо, саноат ва технология

Хитой бош вазири Ли Сян 19 октябрь куни Тожикистон президенти Имомали Раҳмон билан ҳам учрашди.

Тожикистоннинг "Ховар" давлат ахборот агентлиги хабарига кўра, музокараларда савдо, инвестиция, энергетика, транспорт, инфратузилма ва қишлоқ хўжалиги соҳаларидаги ҳамкорлик муҳокама қилинган.

Тожикистон расмий статистикасига таяниб берилган маълумотда, 2026 йилнинг январ–август ойларида икки давлат ўртасидаги товар айланмаси 2,5 миллиард доллардан ошгани айтилган.

Томонлар шунингдек, сунъий интеллектдан фойдаланиш, янги иш ўринлари яратиш ва мутахассислар тайёрлаш имкониятларини муҳокама қилган.

Ли Сян Хитой Тожикистоннинг ривожланиш мақсадларини қўллаб-қувватлашга ва қўшма устувор лойиҳаларни амалга оширишга тайёрлигини билдирган.

Музокаралардан аввал Тожикистон бош вазири Қоҳир Расулзода ҳам Хитой делегацияси билан учрашган. Унинг айтишича, Имомали Раҳмоннинг 2026 йил май ойида Хитойга давлат ташрифи давомида 30 та ҳужжат имзоланган. Душанбе ушбу ҳужжатлар икки давлат муносабатларининг сиёсий ва ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлашини кутмоқда.

Бу жараён Хитойнинг Марказий Осиё давлатлари билан ҳамкорлиги бир нечта йўналишда бир вақтнинг ўзида ривожланаётганини кўрсатади: савдо, ишлаб чиқариш, рақамли инфратузилма ва сиёсий алоқалар.

АҚШнинг муҳим йўналишларидан бири — стратегик минераллар

Вашингтоннинг Марказий Осиёга қизиқишига сабаблардан бири минтақанинг табиий ресурсларидир.

Қозоғистон уран, хром ва бошқа минералларнинг йирик ишлаб чиқарувчиларидан бири. Ўзбекистонда мис, уран, вольфрам ва бошқа стратегик ресурслар мавжуд. Тожикистон эса сурма захиралари билан аҳамиятли.

АҚШ учун бундай ресурслар энергетика, электроника, мудофаа саноати ва юқори технологияли маҳсулотлар ишлаб чиқариш занжирларини диверсификация қилишда муҳим.

Халқаро стратегик тадқиқотлар маркази — CSISнинг 2025 йил ноябридаги таҳлилида АҚШнинг Марказий Осиё билан муҳим минераллар соҳасидаги ҳамкорлиги ҳали тўлиқ амалий натижаларга айланмагани қайд этилган. Муаллифлар Хитой ва Россия капитали минтақанинг кончилик, қайта ишлаш ва логистика тармоқларида катта ўрин тутишини таъкидлайди.

Таҳлилга кўра, Ғарб сармоялари учун асосий тўсиқлардан бири — минералларни Европа ва бошқа бозорларга олиб чиқиш учун транспорт инфратузилмасининг етарли даражада ривожланмаганидир. Энергия таъминотидаги муаммолар ҳам янги кончилик ва қайта ишлаш лойиҳаларини кенгайтиришни қийинлаштириши мумкин.

CSIS таҳлилида АҚШнинг мақсади фақат ресурсларни сотиб олиш эмас, балки уларни қазиб олиш, қайта ишлаш ва етказиб бериш занжирларида ҳамкорликни кенгайтириш экани кўрсатилади.

Бу нуқтаи назардан, Вашингтоннинг минтақага қизиқиши иқтисодий фойда билан бирга стратегик мақсадларга ҳам эга: Хитойга боғлиқ таъминот занжирларини камайтириш ва Америка компанияларига янги манбалар очиш.

Ўрта йўлак: Хитой ва Ғарб манфаатлари туташган жой

Марказий Осиёнинг географик ўрни ҳам рақобатнинг муҳим қисми ҳисобланади.

Хитой минтақани Европа ва Яқин Шарқ бозорларига чиқиш имконияти сифатида кўради. АҚШ ва Европа эса Каспий денгизи, Кавказ ва Туркия орқали ўтадиган Ўрта йўлакни савдо йўналишларини диверсификация қилиш воситаси деб билади.

Бу йўналиш Қозоғистондан Каспий денгизига, кейин Озарбайжон, Грузия ва Туркия орқали Европа бозорларига олиб боради. У Россия ҳудудидан ўтувчи анъанавий йўналишларга муқобил бўлиши мумкин.

Бироқ янги йўлакларни ривожлантириш портлар, темирйўллар, божхона тизимлари ва логистикага катта маблағ талаб қилади. Шунинг учун дипломатик келишувлар ўз-ўзидан арзон ва самарали транспорт тизими яратилишини кафолатламайди.

Хитой ҳам минтақадаги транспорт инфратузилмасига сармоя киритмоқда. Демак, бу ерда ҳам ҳамкорлик ва рақобат бир вақтнинг ўзида мавжуд: минтақадаги давлатлар янги йўналишлардан фойда кўриши мумкин, аммо уларнинг қайси давлатлар томонидан молиялаштирилиши ва бошқарилиши ҳам муҳим.

Ўзбекистон икки йирик давлат ўртасида қандай йўл тутади?

Ўзбекистон учун Хитой ва АҚШ билан ҳамкорлик бир-бирини истисно қилувчи танлов бўлиши шарт эмас.

Хитой ва АҚШнинг минтақадаги мақсадлари бир хил эмас. Пекин катта савдо ҳажми, инфратузилма ва саноат алоқаларига таянади. Вашингтон эса муҳим минераллар, янги сармоялар ва таъминот занжирларини диверсификация қилиш орқали ўз иштирокини кенгайтиришга уринмоқда.

Хитой билан савдо айланмасининг катталиги, мавжуд инфратузилма ва ишлаб чиқариш алоқалари Пекинни Тошкент учун муҳим иқтисодий шерикка айлантиради. АҚШ эса янги инвестициялар, юқори технологиялар, минералларни қайта ишлаш ва жаҳон бозорларига чиқиш имкониятларини таклиф қилиши мумкин.