Маск, Starlink ва Украина: янги чекловлар ортида нима турибди?

Украинадаги уруш давом этаётган бир пайтда мамлакат мудофааси учун муҳим аҳамиятга эга бўлган спутник алоқа тизимлари яна баҳс марказига чиқди. Украина расмийлари Starlink ва унинг ҳарбий версияси ҳисобланган Starshield тармоқларида кутилмаган чекловлар пайдо бўлганини билдирмоқда. Бу чекловлар жанг майдонидаги айрим операцияларга таъсир қилгани айтилаяпти.

Шу билан бир вақтда Илон Маск мазкур чекловлар учун масъулиятни ўз компанияси эмас, балки АҚШ ҳукумати зиммасига юклаши мумкинлиги ҳақидаги баёноти билан эътиборни тортди.

Нима содир бўлди?

Украина томонининг маълум қилишича, сешанба кечаси тармоқда ҳаракатланувчи қурилмалар учун соатига 160 километрлик тезлик чеклови жорий қилинган. Бу эса бундай тезликдан юқори ҳаракатланган қурилмаларнинг интернет тармоғи билан алоқасини узиб қўйган. Натижада айрим ҳарбий миссиялар бажарилиши қийинлашган.

Кейинроқ Украина расмийлари хизмат қисман тикланганини билдиришди. Украина рақамли трансформация соҳасидаги лойиҳаларга раҳбарлик қилиб келган собиқ вазир Михайло Федоров мамлакат мудофааси учун чекловларни бутунлай бекор қилиш муҳимлигини таъкидлади.

"Starshield учун тезлик чекловини бутунлай бекор қилиш энди Украина мудофааси учун жуда муҳим аҳамиятга эга", деди у.

Маск нима деди?

Украиналик амалдорлар алоқадаги муаммолар бўйича изоҳ сўраётган бир пайтда Илон Маск X ижтимоий тармоғи орқали жавоб қайтарди.

Унинг таъкидлашича:

«Starshield тизимлари АҚШ ҳукуматига тегишли ва унинг назоратида. Тезлик ёки фойдаланишга оид ҳар қандай чекловлар АҚШ ҳарбийлари ва охир-оқибат Америка президенти томонидан белгиланади».

Маск шунингдек, Starlink фуқаролик ёки мудофаа мақсадларида қўлланиши мумкинлигини, аммо уни ҳужумкор ҳарбий амалиётларда ишлатиш тижорат компанияси учун мақбул эмаслигини билдирди.

Бу баёнот Украина томонидан билдирилган хавотирларни янада кучайтирди. Чунки Киев учун гап оддий интернет хизмати ҳақида эмас, балки жанг майдонидаги минглаб қурилмалар ва бўлинмаларни бир-бирига боғлаб турувчи муҳим тизим ҳақида кетмоқда.

Starlink ва Starshield ўртасида қандай фарқ бор?

Ҳар икки хизмат ҳам SpaceX компаниясига тегишли.

Бироқ уларнинг вазифалари турлича.

Starlink Ерга яқин орбитадаги сунъий йўлдошлар орқали интернет хизматини тақдим этувчи фуқаролик тармоғи ҳисобланади. У дунё бўйлаб, айниқса алоқа инфратузилмаси яхши ривожланмаган ҳудудларда интернет билан таъминлаш учун ишлатилади.

Starshield эса давлат идоралари ва ҳарбий тузилмалар учун яратилган махсус тизимдир.

Украина уруши давомида ҳар икки тармоқ мамлакат мудофаа имкониятларининг муҳим қисмига айланди.

Нега Starlink Украина учун ҳаётий аҳамиятга эга?

Мутахассислар Starlink'ни Украина армиясининг рақамли алоқа устуни деб баҳоламоқда.

Урушни ўрганиш институти (ISW) эксперти Жорж Баррос BBC'га берган интервьюсида Starlink Украина қуролли кучларининг денгиз, қуруқлик ва ҳаво бўлинмалари томонидан фаол қўлланилаётганини айтди.

Унинг сўзларига кўра, мазкур технология дронлар, артиллерия ҳисоблари ва қўмондонлик марказларини ягона тармоққа бирлаштириб, нишон аниқланганидан кейин зарба бериш учун кетадиган вақтни сезиларли даражада қисқартиради.

Бошқача айтганда, Starlink жанг майдонида маълумотларни тез узатиш ва қарор қабул қилиш жараёнини тезлаштириш имконини беради.

Тизим айниқса дронлар учун муҳим аҳамиятга эга. Starlink ёрдамида операторлар ўз дронларини оддий радиоалоқа тармоқларига нисбатан анча узоқ масофада ҳам бошқара олади. Бундан ташқари, бундай алоқа тури радиоэлектрон тўсқинликларга нисбатан барқарорроқ ҳисобланади.

Чекловлар қандай оқибатларга олиб келиши мумкин?

Украина расмийларининг айтишича, тезлик чекловлари айниқса Россия ҳаво ҳужумларига қарши курашиш имкониятларига таъсир кўрсатади.

Экспертлар таъкидлашича, Starlink билан жиҳозланган тутиб қолувчи дронлар Россия томони қўллаётган «Шоҳид» дронларига қарши курашда энг самарали воситалардан бири ҳисобланади.

«Шоҳид» дронлари соатига 300 километрдан ортиқ тезликда ҳаракатлана олади. Шу сабабли тармоқдаги 160 км/соатлик чеклов украин дронларининг уларни қувиб етиши ва нишонга олишини анча қийинлаштириши мумкин.

BBC Radio 4 билан суҳбатда радиоэлектрон кураш бўйича мутахассис Том Уиттингтон Starlink орқали катта ҳажмдаги маълумотлар, жумладан видео, овоз ва матнлар узатилишини таъкидлади.

Унинг айтишича, бу смартфонлар қандай ишласа, шунга ўхшаш имкониятларни тақдим этади, аммо мобил алоқа инфратузилмасини талаб қилмайди.

Бу ҳолат қандай сиёсий вазиятда юз берди?

Чекловлар Россиянинг Украинага қарши навбатдаги йирик ҳужумлари пайтида пайдо бўлди.

Расмий маълумотларга кўра, Россия зарбалари натижасида одамлар ҳалок бўлган, ҳарбийлар фойдаланадиган алоқа ва энергетика объектлари шикастланган. Украина бўйлаб юз минглаб аҳоли электр таъминотисиз қолган.

Зеленский маслаҳатчиси Сергий Бескрестнов бу воқеани тасодиф деб ҳисобламаслигини айтди.

«Бу ҳаракат тасодиф бўлиши мумкин эмас ва ҳозирги сиёсий вазият билан боғлиқ», деди у.

Шу билан бирга, мақолаларда Володимир Зеленскийнинг Вашингтон билан муносабатлардаги таранглик ҳақидаги фикрлари ҳам келтирилган.

Унинг сўзларига кўра, АҚШ Украина Трамп таклиф этган энергетика соҳасидаги ўт очишни тўхтатиш ташаббусини қўллаб-қувватламаса, разведка маълумотлари алмашинувини чеклаши мумкинлигини билдирган. Бироқ Дональд Трамп бу даъвони рад этган.

Нима учун бу баҳс муҳим?

Starlink атрофидаги баҳс технология масаласидан анча кенгроқ мавзуларни қамраб олмоқда.

Бу масала бир томондан Украинанинг жанг майдонидаги имкониятлари, айниқса дронлар ва ҳаво мудофааси самарадорлиги билан боғлиқ бўлса, иккинчи томондан Киев ва Вашингтон ўртасидаги муносабатларда юзага келган навбатдаги синов сифатида кўрилмоқда.

Шу жиҳатдан қаралганда, Starlink ва Starshield атрофидаги баҳс фақат алоқа тизимлари ҳақида эмас. Бу технологиялар замонавий уруш шароитида қанчалик муҳим стратегик ресурсга айланганини яна бир бор кўрсатмоқда.

"Энергетика сулҳи" ҳам тугадими?

Украина президенти Володимир Зеленский мамлакат Россия нефтни қайта ишлаш заводлари ва дизель инфратузилмасига қарши ҳужумларни қайта бошлаганини маълум қилди.

Унинг айтишича, Украина уч кун давомида Трамп томонидан эълон қилинган "энергетика сулҳи"га риоя қилиб келган. Бироқ бу вақт ичида Россия Украина энергетика объектларига қарши ҳужумларни тўхтатмаган.

"Ҳаммаси. Етарли", деди Зеленский Financial Times'га берган интервьюсида.

Шундан сўнг Украина ҳарбийларига Россия энергетика объектларига қарши зарбаларни қайта бошлаш буйруғи берилган.

Зеленскийнинг айтишича, агар Украинага ҳаво мудофааси учун қўшимча Patriot ракета тизимлари берилганида, Киев НПЗларга зарба бермаслик ҳақидаги чақириқларга амал қилишга тайёр эди.

"Мен буни сўрайман, жавобан эса Starlink блокланишини оламан", деди у.