'પહેલાં પુરુષોના હાથમાં પૈસા જતા, હવે હું માલિક છું' સૌરઊર્જાની મદદથી દૂધનો વ્યવસાય ચલાવીને મહિલાઓનું જીવન બદલાયું

જનતાઈ રણખંભ
ઇમેજ કૅપ્શન, જનતાઈ રણખંભ
    • લેેખક, ગણેશ પોળ
    • પદ, બીબીસી સંવાદદાતા, ધારાશિવથી
  • પ્રકાશિત
  • વાંચવાનો સમય: 6 મિનિટ

"પહેલાં અમે એ સજ્જનોને પૂછ્યા વિના કંઈ કરતા નહોતા, પરંતુ હવે જ્યારે પૈસા અમારા ખાતામાં આવી રહ્યા છે, ત્યારે એ સજ્જનો પણ અમને પૂછ્યા વિના કંઈ કરતા નથી."

બીબીસી ન્યૂઝ મરાઠી સાથે વાત કરી રહેલાં જનતાઈ રણખંભ ધારાશિવ જિલ્લાના જહાગીરદારવાડી ગામમાં સૌરઊર્જાથી ચાલતી ડેરી ચલાવે છે.

ગામના ખેડૂતો તેમની ડેરીમાં દૂધ લાવે છે. તેઓ પોતે દૂધનું વજન, ચરબીનું પ્રમાણ અને અન્ય ઘટકો તપાસે છે.

ત્યારબાદ, દૂધને ઠંડું રાખવા માટે મિલ્ક ચિલરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે જરૂરી વીજળી હવે સૌરઊર્જામાંથી મેળવવામાં આવે છે.

આથી, વીજળીનું બિલ આવતું નથી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં લોડ શેડિંગની સમસ્યાનો સામનો કરવો પડતો નથી.

માત્ર આ લોકો જ નહીં, પરંતુ ધારાશિવ અને લાતુર જિલ્લાના લગભગ 100 ગામડાંમાં મહિલા ખેડૂતો પણ સૌરઊર્જાથી ચાલતી દૂધની ડેરીઓ ચલાવી રહ્યાં છે.

જનતાઈના ઘરે લાગેલી સોલર પેનલ્સ
ઇમેજ કૅપ્શન, જનતાઈના ઘરે લાગેલી સોલર પેનલ્સ

આ મહિલાઓ આર્થિક રીતે સ્વતંત્ર બની રહી છે અને તેમના જીવનમાં કેટલાક મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફારો જોઈ રહી છે.

દૂધ એક નાશવંત ઉત્પાદન છે. ગાય અને ભેંસને દોહ્યા પછી તેને સમયસર ઠંડું કરવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જો પરિવહનમાં વિલંબ થાય અથવા વીજળી ગુલ થાય, તો દૂધની ગુણવત્તા બગડી શકે છે અને નાણાકીય નુકસાન થવાની સંભાવના રહે છે.

તેથી, ખેડૂતો માટે ગામમાં જ દૂધ ઠંડું રાખવાની વ્યવસ્થા હોવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

જનતાઈ કહે છે કે, "સોલાર મિલ્ક ચિલર યુનિટ આપમેળે ચાલે છે. ઠંડક થાય છે અને પાણી નીચે પડે છે. આનાથી દૂધ ઠંડું થાય છે."

"ક્યારેક, જો દૂધનો ટેમ્પો મોડો થાય છે, તો દૂધને ચિલરમાં રાખવું પડે છે. એટલા માટે સોલાર કામ આવે છે."

શેરડીના મજૂરોથી લઈને ડેરી માલિક બનવા સુધી

નાની ઉંમરે લગ્ન થયા પછી, જનતાઈએ શેરડી કાપવાનું કામ શરૂ કર્યું.

પછીથી તેમણે ખેતી શરૂ કરી. પરંતુ તેમને સમજાયું કે એકલા ખેતી કરવાથી ઘરનું ગુજરાન ચલાવી શકાતું નથી. પછી તેઓ સ્વયં શિક્ષણ પર્યોદ (SSP)નામની સંસ્થા સાથે જોડાઈ ગયાં.

આ સંસ્થાએ સીએસઆર મારફત ધારાશિવ અને લાતુર જિલ્લામાં સૌરઊર્જાથી ચાલતી દૂધ ડેરીઓની પહેલ અમલમાં મૂકી છે. આ ડેરીઓમાંથી એક જનતાઈ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.

તેમને પ્રોમિથિયન પાવર સિસ્ટમ્સ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ તરફથી પણટેકનૉલૉજિકલ સપોર્ટ મળી રહ્યો છે.

મરાઠવાડામાં દૂધ અને ડેરી દ્વારા આવી 100 મહિલાઓ કમાણી કરી રહી છે. આનાથી તેમના ઘરનો ખર્ચ અને બાળકોનાં શિક્ષણ માટે પૈસા એકઠા કરવાની તેમને ક્ષમતા મળી છે.

જનતાઈ
ઇમેજ કૅપ્શન, જનતાઈ

આ પહેલની ખાસ વાત એ છે કે મહિલાઓ ડેરી ચલાવે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ દૂધના પૈસા ખેડૂતના ઘરની મહિલાના બૅન્કના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે જે ડેરીને દૂધ પૂરું પાડે છે.

દૂધને દૂધસંગ્રહ કેન્દ્રમાં લાવ્યા પછી, તેનું વજન અને ફેટનું પ્રમાણ તપાસવામાં આવે છે. તે મુજબ દૂધની કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે. મહિલાઓને તેમના મોબાઇલ ફોન પર એસએમએસ દ્વારા આ વ્યવહાર વિશે માહિતી મળે છે. ત્યારબાદ, દર મહિને દૂધના પૈસા સીધા તેમના ખાતામાં જમા થાય છે.

જનતાઈ કહે છે, "અમે મહિલાઓને ફોન કરીને તેમના નામે ખાતાં ખોલીએ છીએ. તેમના ખાતામાં પૈસા જમા થાય છે. પહેલા પૈસા પુરુષોના હાથમાં જતા હતા. હવે પુરુષોને પૂછવાની જરૂર નથી કે મારે કંઈક ખરીદવું છે કે નહીં. હું જાતે જઈને કામ કરી શકું છું. હું મારા પોતાના પૈસાની માલિક છું."

મહિલાઓ પાસે પૈસા હોય ત્યારે શું બદલાય છે?

ધારાશિવ અને લાતુરમાં 100 મહિલાઓ દૂધ ડેરીમાં રોજ 10 હજાર લિટર દૂધ ભેગું કરે છે
ઇમેજ કૅપ્શન, ધારાશિવ અને લાતુરમાં 100 મહિલાઓ દૂધ ડેરીમાં રોજ 10 હજાર લિટર દૂધ ભેગું કરે છે
બદલો Whatsapp
હવામાન સમાચાર જાણવા અમને WhatsApp પર ફૉલો કરો
બીબીસી ન્યૂઝ ગુજરાતી હવે વૉટ્સઍપ પર

તમારા કામની સ્ટોરીઓ અને મહત્ત્વના સમાચારો હવે સીધા જ તમારા મોબાઇલમાં વૉટ્સઍપમાંથી વાંચો

વૉટ્સઍપ ચેનલ સાથે જોડાવ

Whatsapp કન્ટેન્ટ પૂર્ણ

સ્વયં શિક્ષણ પર્યોદ સંસ્થાનું કહેવું છે કે પરિવારના નાણાકીય નિર્ણયોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે કારણ કે પૈસા સીધા તેમના હાથમાં મૂકવામાં આવ્યા છે.

અગાઉ પ્રાણીઓની સંભાળ રાખવાથી લઈને દૂધ દોહવા સુધીનું મોટાભાગનું કામ મહિલાઓ કરતી હતી. જોકે, દૂધના વેચાણમાંથી કમાતા પૈસા પર તેમનો સીધો અધિકાર નહોતો.

પરંતુ અમે જે સિસ્ટમ સ્થાપિત કરી છે તેનાથી મહિલાઓના શ્રમનું મૂલ્ય તેમના બૅન્ક ખાતાંમાં જમા થઈ રહ્યું છે, એમ એસએસપીના સીઈઓ નસીમ શેખે જણાવ્યું હતું.

સ્વયં શિક્ષણ પર્યોદ નામની આ સંસ્થા સ્થાનિક ખેડૂત ઉત્પાદક કંપનીઓ દ્વારા આ પહેલનો અમલ કરી રહી છે.

સંસ્થાએ જણાવ્યું છે કે આ પહેલથી લગભગ ત્રણ હજાર મહિલાઓ લાભ મેળવી રહી છે.

દરેક કેન્દ્રમાં લગભગ ત્રણ કિલોવૉટની સોલાર પેનલ છે અને તેનાથી દરરોજ 250 લિટર દૂધ સંગ્રહિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

આ કેન્દ્રોમાંથી દરરોજ સરેરાશ 10 હજાર લિટર દૂધ એકત્ર કરવામાં આવે છે.

આ સંસ્થાના ફીલ્ડ ઑફિસર અને મંજીરી સખી ફાર્મર પ્રોડ્યુસર કંપનીનાં ડાયરેક્ટર દીપાલી થોડસારે કહે છે કે, "આ કેન્દ્રો એક મહિલા અથવા મહિલાઓના જૂથ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે."

આ સિસ્ટમનો ખરેખર શું ફાયદો છે તે પૂછવામાં આવતા, થોડસારે કહે છે, "સોલાર મિલ્ક ચિલરથી મહિલાઓ સવાર અને સાંજના દૂધને એક જ જગ્યાએ ઠંડું કરીને સંગ્રહિત કરી શકે છે અને વીજળી પર કોઈ પૈસા ખર્ચ્યા વિના કરી શકે છે."

"આનાથી દૂધના પરિવહન માટે દિવસમાં બે વાર વાહન મોકલવાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે. દૂધ બગડવાનું જોખમ ઓછું થાય છે અને પરિવહન ખર્ચ પણ બચે છે."

'પૈસા અને આત્મવિશ્વાસ બંને વધવા લાગ્યા'

દરેક કેન્દ્રમાં લગભગ ત્રણ કિલોવોટની સોલાર પેનલ છે અને તેનાથી દરરોજ 250 લિટર દૂધ સંગ્રહિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ઇમેજ કૅપ્શન, દરેક કેન્દ્રમાં લગભગ ત્રણ કિલોવૉટની સોલાર પેનલ છે અને તેનાથી દરરોજ 250 લિટર દૂધ સંગ્રહિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

આ પહેલની શરૂઆતમાં, એસએસપી સંસ્થાએ સીએસઆર મારફતે મહિલાઓને દૂધ ઠંડું કરવાનાં મશીનો અને અન્ય સાધનો પૂરાં પાડ્યાં.

પરંતુ શરૂઆતનાં મશીનો વીજળી પર ચાલતા હોવાથી, વીજળીના બિલનો ખર્ચ વ્યવસાય માટે એક સમસ્યા હતી.

દીપાલી થોડસારે કહે છે કે શરૂઆતમાં, મહિલાઓને ચિલિંગ યુનિટ, ફૅટ અને એસએનએફ ટેસ્ટિંગ મશીનો અને દૂધનાં કેન જેવાં સાધનો પૂરા પાડવામાં આવ્યાં હતાં.

જોકે, આ સાધનોના કારણે દર મહિને લગભગ 1,500 થી 1,800 રૂપિયાનું વીજળી બિલ આવતું હતું. આ કારણે, મહિલાઓ વ્યવસાયમાંથી અપેક્ષિત નફો મેળવી શકી ન હતી.

આ પછી આ સંસ્થા દ્વારા સીએસઆર દ્વારા મહિલાઓને ડેરી ચલાવવા માટે જરૂરી સૌરઊર્જા પ્રણાલી પૂરી પાડવામાં આવી. આના કારણે, વીજળીના બિલમાં ખર્ચ થતી રકમ બચવા લાગી.

બીજી તરફ, આ સિસ્ટમમાંથી વીજળી હઠી જવાથી તાત્કાલિક જિલ્લા સ્તરના કેન્દ્રમાં દૂધ પહોંચાડવાની જરૂરિયાત પણ ઓછી થઈ ગઈ છે એમ દીપાલીએ બીબીસીને જણાવ્યું હતું.

આ વ્યવસાયે જનતાઈને માત્ર નાણાકીય આવક જ નહીં, પણ તેમને પોતાના વિશે એક અલગ દૃષ્ટિકોણ પણ આપ્યો.

તેઓ કહે છે, "પહેલાં, મને કંઈ ખબર નહોતી. હું લોકોની વાતો સાંભળતી હતી. તેઓ મને જે કરવાનું કહેતા તે હું કરતી હતી."

"પરંતુ આ સંસ્થામાં જોડાયા પછી મને એક અલગ અનુભવ થયો. મેં લોકો માટે કામ કરવાનું બંધ કરી દીધું. હવે મેં સારું કામ કરવાનું નક્કી કર્યું છે."

સ્વયંશિક્ષણ પેરોરક નામની સંસ્થા મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતા, સ્વચ્છ ઉર્જા અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ પર કામ કરે છે.

આ સંસ્થા મહિલાઓને ફક્ત વ્યવસાય શરૂ કરવામાં મદદ કરવાને બદલે, વ્યવસાય સંચાલન, બજાર જોડાણો અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં તાલીમ આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

દુષ્કાળ દરમિયાન દૂધનો વ્યવસાય કેવી રીતે ચાલશે?

આ ભાગમાં દુષ્કાળ પણ વધુ પડે છે
ઇમેજ કૅપ્શન, આ ભાગમાં દુષ્કાળ પણ વધુ પડે છે

આ વિસ્તારમાં વારંવાર દુષ્કાળ પડે છે, ક્યારેક ભીનો, ક્યારેક સૂકો એમ બંને પ્રકારનો દુષ્કાળ પડે છે.

આ વર્ષે પણ ફક્ત મરાઠવાડા જ નહીં પરંતુ મહારાષ્ટ્ર અને સમગ્ર ભારત અલ-નીનોથી પ્રભાવિત થયું છે. જેના કારણે રાજ્યના મોટાભાગના જિલ્લાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

આવી સ્થિતિમાં, ખેડૂતોને તેમના પશુઓ વેચવાથી લઈને ઘટતી કૃષિ આવક સુધીના અનેક સંકટનો સામનો કરવો પડે છે.

ડેરી ફાર્મિંગને કારણે ખેતી માટે દૂધ એક મહત્ત્વપૂર્ણ પાયાનું ઉત્પાદન છે. પરંતુ પ્રાણીઓ માટે ઘાસચારો અને પાણીની ઉપલબ્ધતા પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

આ વર્ષે પાણીની અછતને કારણે ઘાસચારાના ભાવમાં વધારો થયો છે. ખેડૂતો કહે છે કે દૂધ ઉત્પાદનનો ખર્ચ પણ વધ્યો છે.

નિષ્ણાતો કહે છે કે ઉનાળાની ગરમી પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને દૂધ ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, દૂધના ભાવમાં વધઘટ, પશુઓની દવાનો ખર્ચ, દૂધની ગુણવત્તા જાળવવા અને મશીનરીની જાળવણી જેવા પડકારો પણ છે.

તેથી, આ વ્યવસાયમાંથી મહિલાઓ ખરેખર કેટલી ચોખ્ખી આવક મેળવે છે તેનો અભ્યાસ કરવો પણ જરૂરી છે.

જો સૌરઊર્જા ઉપલબ્ધ થાય તો પણ સૌર પેનલ, ઇન્વર્ટર અને મિલ્ક ચિલરની નિયમિત જાળવણી અને સમારકામ કરવા માટે સ્થાનિક રીતે પ્રશિક્ષિત માનવશક્તિની જરૂર છે.

સૌરઊર્જાએ વીજળીનો ખર્ચ અને વીજળી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા ઘટાડી છે. પરંતુ પાણીની અછત, ખોરાકના વધતા ખર્ચ અને હવામાનની અનિશ્ચિતતા જેવા પડકારો હજુ પણ યથાવત છે.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન