Jinsi chapisho moja la mitandao ya kijamii lilivyochochea taarifa potofu dhidi ya wahamiaji nchini Libya

Uchambuzi wa BBC umebaini kuwa chapisho moja tu kwenye mitandao ya kijamii lilisababisha wimbi la taarifa potofu dhidi ya wahamiaji na mashirika ya Umoja wa Mataifa nchini Libya mwezi Juni.

Mnamo tarehe 3 Juni, akaunti moja ya X kutoka Misri ilisambaza chapisho lililodai kuwa shirika la Umoja wa Mataifa la kuhudumia wakimbizi (UNHCR) "lilitangaza waziwazi kuwa wahamiaji 850,000 wa Kiafrika wameingizwa na kuishi miongoni mwa jamii ya Libya". Taarifa hiyo ilikuwa ya uongo.

Uchambuzi wa BBC wa mamia ya machapisho ya mitandao ya kijamii kutoka mwezi Juni ulibaini kuwa madai hayo yalisambazwa kwa wakati mmoja nchini Libya, Misri na Tunisia, na kuenezwa zaidi na mtandao wa akaunti ambazo zilionekana kutokuwa halisi.

Taarifa rasmi ya UNHCR ya kukanusha madai hayo na kuyaita "ya uongo mtupu" haikusambaa sana.

Ndani ya siku moja, waandamanaji walikusanyika nje ya makao makuu ya UNHCR mjini Tripoli, wakavamia eneo hilo, wakasimika mahema, na kurundika mchanga kwenye malango. Walirudia madai ya uongo yaliyokuwa yakisambaa mtandaoni na kudai kuwa shirika hilo liondoke nchini humo.

UNHCR imesema kuwa taarifa potofu kuhusu mipango inayodaiwa ya kuwahamishia wahamiaji katika nchi nyingine kutoka Libya zilichochea vurugu dhidi ya majengo ya Umoja wa Mataifa, ikiwa ni pamoja na mapigano mjini Tripoli na katika mji wa magharibi wa Zawiya.

Tukio hili ni mojawapo ya mifano ya hivi karibuni Kaskazini mwa Afrika ambapo taarifa potofu za mtandaoni kuhusu uhamiaji zimesababisha madhara katika maisha halisi. Madai ya kupotosha yalihusishwa na ongezeko la maelfu ya wahamiaji waliovuka kutoka Morocco kuingia katika eneo la Ceuta linalomilikiwa na Uhispania wiki iliyopita.

Katika wiki zilizofuata, wahamiaji na waomba hifadhi nchini Libya waliripoti kuongezeka kwa mashambulizi na unyanyasaji dhidi yao.

Maryam Ali (si jina lake halisi), mwandishi wa habari kutoka Sudan anayetafuta hifadhi nchini Libya, aliambia BBC kuwa uhusiano wowote na UNHCR sasa unawaweka wahamiaji katika hatari kubwa.

"Kadi ya UNHCR, ambayo inapaswa kutupatia ulinzi na ni hatua ya kwanza kuelekea maisha bora kwetu na kwa familia zetu, sasa inatuweka katika hatari ya kukumbwa na vurugu zaidi," Ahmed Hassan (si jina lake halisi), raia wa Sudan anayetafuta hifadhi nchini Libya, aliambia BBC. Kadi ya UNHCR ni hati rasmi ya utambulisho inayotolewa na UNHCR kwa wakimbizi na watu wanaotafuta hifadhi.

Ahmed aliambia BBC kuwa katika wiki za hivi karibuni, wahamiaji jijini Tripoli, ambako anaishi kwa sasa, wamekuwa wakishambuliwa mitaani na mahali pao pa kazi, huku nyumba zao zikivamiwa na maafisa pamoja na raia wa Libya.

"Tunaishi kwa hofu popote tunapoenda," anasema.

Libya ni nchi ya makazi na pia nchi ya kupita kwa wahamiaji. Shirika la Kimataifa la Uhamiaji (IOM) linakadiria kuwa kulikuwa na zaidi ya wahamiaji 930,000 nchini Libya mwanzoni mwa mwaka 2026, wengi wao wakiwa wanatoka Sudan, Nigeria, Misri na Chad. Takwimu za Umoja wa Mataifa zinaonyesha kuwa kulikuwa pia na wakimbizi na wanaotafuta hifadhi zaidi ya 112,000, wengi wao wakitoka Sudan,ambao walilazimika kuhama makazi yao kutokana na mzozo unaoendelea.

Mamlaka katika maeneo ya Mashariki na Magharibi mwa Libya zilitangaza mfululizo wa hatua kali dhidi ya wahamiaji tangu mwanzoni mwa mwezi Juni, zikiwemo kukamatwa, kuwekwa kizuizini na kufukuzwa nchini. Baraza la Wawakilishi lenye makao yake Mashariki mwa Libya lilitoa taarifa likipinga "kudumu kwa wahamiaji haramu nchini Libya". Serikali ya Umoja wa Kitaifa yenye makao yake Tripoli nayo ilipinga wazo la wahamiaji "kudumu" nchini Libya.

BBC iliwasiliana na Wizara ya Mambo ya Ndani mjini Tripoli. Msemaji wa wizara hiyo alikataa kutoa maoni.

Pingamizi kwa Harakati za Ujenzi wa Makazi

Nadege Lahmar, Mtafiti wa Amnesty International kuhusu Libya, anaeleza kuwa madai haya ni sehemu ya vuguvugu pana zaidi la "Pingamizi kwa Makazi ya Kudumu" kote Afrika Kaskazini.

"Vuguvugu la 'Pingamizi kwa Makazi ya Kudumu' limeenea kote Afrika Kaskazini kuanzia mwaka wa 2023 na kuendelea," anasema. "Lakini maandamano ya ana kwa ana ya ukubwa huu dhidi ya taasisi za Umoja wa Mataifa, na hasa kulenga taasisi hizo kutokana na dhima yao katika kile kinachoitwa 'makazi ya kudumu' ni jambo jipya katika lugha na hoja zao."

Lahmar anabainisha kuwa ameona neno hili likitumika nchini Tunisia, Morocco, Algeria na Misri.

Anasema kuwa kuna dhana ndani ya vuguvugu hili kwamba "kutoa aina yoyote ya msaada, utambuzi, au haki kwa wakimbizi na wahamiaji ni sawa na kuunga mkono kuwekwa kwao katika makazi ya kudumu."

Lakini "msaada wa kibinadamu si lazima uwe na maana ya kuunga mkono uwepo wa mtu katika nchi fulani," anasema.

Tracing the false claim online

BBC iliwasiliana na Thuraya Twebi ili kupata maoni yake. Alieleza kuwa madai hayo kuhusu makazi mapya yalitokana na tafsiri yake ya nyaraka za IOM na UNHCR, ikiwemo Ripoti ya Mwaka ya UNHCR ya Libya ya 2024 iliyosema: "Nchini Libya, serikali imejumuisha sampuli ya wahamiaji (ambayo inajumuisha kundi dogo la wakimbizi) katika sensa ya kitaifa ya mwaka 2024." Twebi alitafsiri hatua hiyo ya kuwajumuisha wahamiaji na wakimbizi katika sensa kama nia ya kuwapa wahamiaji "makazi" nchini Libya.

Pia anataja sheria iliyopo nchini Libya, ambayo inaweka hatua za kuzuia makazi yasiyo halali ya raia wa kigeni nchini humo na kuhalalisha uhamiaji usiofuata taratibu kuwa kosa la jinai, anasema kuwa kwa kutaka sheria hiyo ifutwe, anaamini Umoja wa Mataifa unaashiria nia ya kuwapa wakimbizi makazi. Twebi aliambia BBC kuwa yeye ni sehemu ya kampeni fulani lakini "hajihusishi na uenezaji wa taarifa za upotoshaji".

Kwa mujibu wa Ripoti ya Matokeo ya Mwaka ya UNHCR ya 2024, "nchini Libya, serikali imejumuisha sampuli ya wahamiaji (ambayo inajumuisha kundi dogo la wakimbizi) katika sensa ya kitaifa ya mwaka 2024. Kuhesabiwa ni hatua muhimu katika kuelewa mahitaji ya makundi mbalimbali, yakiwemo ya wakimbizi, wahamiaji na raia wa nchi hiyo."

Hakuna ushahidi unaoonyesha kuwa kuwajumuisha raia wa kigeni katika sensa kunamaanisha kuwa Umoja wa Mataifa unawapa wahamiaji makazi nchini Libya. Ripoti ya Umoja wa Mataifa inaeleza kuwa hatua hiyo ya kuwajumuisha "ni hatua muhimu katika kuelewa mahitaji ya makundi mbalimbali, yakiwemo ya wakimbizi, wahamiaji na raia wa nchi hiyo."

Video ya mahojiano na Twebi ilichapishwa na akaunti moja kwenye mtandao wa X ambayo huchapisha machapisho mengi kila saa, saa 24 kwa siku, na inaonekana kuunga mkono serikali ya Misri. Akaunti hiyo ilirudia taarifa za uongo zilizomo kwenye mahojiano hayo kwa wafuasi wake karibu 13,000, na hivyo kusambaza zaidi madai hayo katika eneo hilo.

BBC haikuweza kubaini utambulisho wa mmiliki wa akaunti hiyo. Akaunti hiyo inaendelea na kuchapisha machapisho mengi. Chapisho lenye mahojiano na Twebi pia bado lipo mtandaoni.

BBC iliomba maoni kutoka kwa X kuhusu madai hayo ya uongo na kuhusu akaunti iliyoeneza kwanza simulizi hiyo, lakini kampuni hiyo ilikataa kujibu.

Kulingana na uchambuzi wetu, madai hayo yalisambazwa na akaunti zilizoko Misri, Tunisia na Libya, na kufikia angalau watumiaji milioni moja.

Akaunti nyingi zilizokuwa zikisambaza simulizi hiyo zilionyesha tabia zisizo za kawaida (zisizo halisi), huku matoleo yanayofanana karibu kabisa ya madai hayo yakirudiwa kuchapishwa kwenye akaunti mbalimbali.

Katika mtandao wa Facebook, BBC ilibainisha kile kinachoonekana kuwa mtandao ulioratibiwa wa akaunti zisizo sahihi zinazosukuma matamshi dhidi ya wahamiaji katika mwezi mmoja kabla ya maandamano.

Walishiriki video za maandamano na wakaendelea kukuza simulizi za kuwapinga wahamiaji baadaye.

Akaunti katika mtandao huo iliendeleza maandamano hayo, huku mmoja wao akichapisha tarehe 3 Juni "Kesho, kutakuwa na maandamano makubwa huko Al-Saraj, hasa, na watu wote watawakuwa dhidi ya Waafrika."

Viashiria kadhaa vinaonyesha tabia isiyo ya kweli iliyoratibiwa, BBC iligundua. Akaunti 34 kati ya 40 ziliundwa ndani ya muda wa siku sita kati ya tarehe 2 na 7 Mei 2026, na kupendekeza kuwezesha kundi, ishara ya kawaida ya uratibu. Akaunti pia zilitumia picha za jumla kama picha zao za wasifu na zilishiriki machapisho yanayofanana kwenye mtandao.

Kwa muda mfupi huu, akaunti hizi mpya zilizoundwa kwa pamoja zilifikia wafuasi milioni 1.46.

Meta, ambayo inamiliki Facebook, ilisema ina timu zinazofuatilia hali ya Libya 24/7 na kuondoa maudhui ambayo yanakiuka sera zake, ikiwa ni pamoja na habari potofu na maudhui ambayo yanachochea vurugu dhidi ya wahamiaji, wafanyakazi wa kibinadamu na wafanyakazi wa Umoja wa Mataifa. Kampuni hiyo ilisema inachunguza akaunti zilizotambuliwa na BBC. Meta iliondoa akaunti 11 kwenye mtandao baada ya kuwasiliana na BBC.

Wakati habari za uongo zikienea mtandaoni, wanaotafuta hifadhi wanaendelea kukabiliwa na vurugu katika maisha halisi.

Amna ni mama kutoka Sudan ambaye alimpoteza mmoja wa watoto wake kutokana na vurugu wakati wa safari kutoka Sudan kuelekea Libya mwaka wa 2024.

Anaiambia BBC kuwa alishambuliwa kwa sababu ya hali yake ya kuwa mtu anayetafuta hifadhi.

Anasema kuwa vijana sita wa kiume walivamia nyumba aliyokuwa akiishi na mwanawe wa kiume mwenye umri wa miaka 12. Walimpiga yeye na mwanawe, wakamvua stara yake kwa nguvu na kurarua gauni lake. Kisha wanaume hao walitafuta vitu ndani ya nyumba, wakapata kadi ya UNHCR ya mumewe na kitambulisho cha mwanawe, wakararua nyaraka zote mbili, na kuondoka na kiasi kidogo cha pesa taslimu cha familia hiyo pamoja na simu ya mkononi ambayo mwanawe alikuwa akiitumia.

"Mwanangu ameathirika sana kisaikolojia baada ya kuniona nikivuliwa nguo na kushambuliwa," aliambia BBC. "Bado ni mdogo sana na hakuwa na uwezo wa kuzuia yale yaliyokuwa yakitokea."