Kwa nini mtu tajiri zaidi Afrika anataka kuuza sehemu ya himaya yake?

Aliko Dangote, mtu tajiri zaidi barani Afrika, ameanzisha mauzo makubwa zaidi ya awali ya hisa kwa umma (IPO) kuwahi kufanyika barani humo, baada ya kampuni yake ya kusafisha mafuta kuorodheshwa katika Soko la Hisa la Nigeria mwezi huu.

Bilionea huyo wa Nigeria amelipa jina IPO hiyo kuwa "IPO ya wananchi" — yaani, mauzo ya awali ya hisa kwa umma yanayolenga kuwapa wananchi fursa ya kumiliki sehemu ya kampuni ambayo tayari Wanigeria wengi wanaiona kama mali ya taifa.

Kwa mujibu wa Reuters, iwapo hisa zote bilioni 4.1 zinazotolewa zitauzwa, kampuni hiyo itakusanya naira trilioni 2.15 za Nigeria, sawa na dola bilioni 1.6, kwa ajili ya kugharamia upanuzi wa kiwanda chake cha kusafisha mafuta, ambacho tayari kina uwezo wa kuchakata takribani mapipa 700,000 ya mafuta ghafi kwa siku.

Siku ya kwanza ya uuzaji wa hisa hizo, mfumo wa maombi ya uwekezaji ulianguka kutokana na mahitaji makubwa.

Jamil Ubah, mchambuzi wa masuala ya umma, alisema ni nadra kwake kuona Wanigeria wakionyesha hamasa kubwa kiasi hicho kuhusu fursa ya kibiashara.

Hata hivyo, wachambuzi wamewaonya wawekezaji kuhusu uwezekano wa mabadiliko ya bei za hisa.

"Wanapaswa kuwekeza kiasi cha fedha ambacho wanaweza kuishi bila kukitumia kwa miaka mitatu, minne au mitano ijayo," Dkt Abdulrazak Ibrahim Fagge, mtaalamu wa masuala ya fedha, aliiambia BBC.

Lakini tunajua nini kuhusu Aliko Dangote na ahadi yake ya kuwasaidia Waafrika kufikia ustawi mkubwa zaidi na kujitegemea kiuchumi?

Aliko Dangote ni nani?

Akiwa na umri wa miaka 69, Dangote ndiye mtu tajiri zaidi barani Afrika, kwa mujibu wa jarida la Forbes, akiwa na utajiri unaokadiriwa kufikia dola bilioni 51.5 kufikia Septemba 20.

Kwa miongo kadhaa, Dangote amekuwa akitawala masoko ya Nigeria katika sekta za saruji, sukari, chumvi na mbolea.

Kufikia mwaka 2024, himaya yake ya biashara ilikuwa na thamani inayowakilisha theluthi moja ya thamani yote ya kampuni zilizoorodheshwa katika Soko la Hisa la Nigeria.

Licha ya mafanikio hayo, Dangote huwa mchangamfu katika mahojiano na mara nyingi husisitiza kwamba yeye mwenyewe huendesha gari lake kutoka mkutano mmoja hadi mwingine.

Akiwa mwanafunzi shuleni, alikuwa akinunua peremende kwa jumla, kisha kuwaomba watoto wengine waziuze na kuchukua kamisheni kutokana na faida yao.

Familia ya upande wa mama yake ilikuwa tajiri, na babu yake mkubwa alikuwa mtu tajiri zaidi Afrika Magharibi wakati alipofariki.

"Anatoka katika familia ya wafanyabiashara," Lekan Sote, mwandishi wa safu katika gazeti la Nigeria la The Punch, aliiambia BBC World Service.

Baada ya kuhitimu shahada ya usimamizi wa biashara, Dangote alianzisha kampuni yake ya biashara ya bidhaa kwa mkopo wa naira 500,000, sawa na dola 375. Biashara hiyo ilifanikiwa sana na alilipa mkopo huo ndani ya kipindi kisichozidi miezi sita.

Leo, kampuni zake zinajumuisha Dangote Cement, mtengenezaji mkubwa zaidi wa saruji barani Afrika, pamoja na kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote, kilichoanza uzalishaji mwaka 2024 na kuwa miongoni mwa viwanda vikubwa zaidi vya aina hiyo duniani.

Anajaribu kufanya nini?

Mkakati wa Dangote umejikita katika kile kinachojulikana kama "import substitution", yaani kuzalisha nchini bidhaa ambazo Nigeria kwa kawaida ilikuwa ikinunua kutoka nje.

Nchi kadhaa za Afrika zinakabiliwa na changamoto ya kushindwa kuchakata malighafi zao, na baadaye hulazimika kununua tena bidhaa zilizochakatwa kutokana na malighafi hizo, jambo linaloongeza gharama.

Serikali mara nyingi hulazimika kutoa ruzuku ili kupunguza bei kwa wananchi.

Uwezekano wa kuzalisha bidhaa hizo nchini unaweza kupunguza utegemezi wa ruzuku hiyo.

Hata hivyo, wakosoaji wa sera ya kuzalisha bidhaa nchini badala ya kuagiza kutoka nje wanasema vikwazo dhidi ya ushindani vinaweza kusababisha bei kuwa juu na kuongeza mfumuko wa bei.

Nigeria ni mzalishaji mkubwa zaidi wa mafuta barani Afrika, lakini hadi kufunguliwa kwa kiwanda cha Dangote, sehemu kubwa ya mafuta ya nchi hiyo ilikuwa ikiagizwa kutoka nje kutokana na ukosefu wa uwezo wa kutosha wa kuyasafisha. Hivyo, Nigeria ililazimika kununua mafuta yaliyosafishwa kwa gharama kubwa.

Leo, kiwanda hicho kinakidhi zaidi ya asilimia 70 ya mahitaji ya nishati ya Nigeria.

Hati ya mauzo ya hisa inaonyesha kuwa Dangote anakusudia kuongeza mara mbili uwezo wa kiwanda hicho.

Shutuma za ukiritimba

Shirika la misaada la Oxfam lilisema mwaka 2024 kwamba Dangote "ana karibu ukiritimba" katika sekta ya saruji nchini Nigeria. Upanuzi wa himaya yake katika sekta ya mafuta umeibua wasiwasi kuhusu kuibuka kwa ukiritimba mpya wa kampuni binafsi.

Hata hivyo, kwa mujibu wa Bw Sote, baadhi ya wachambuzi wanaamini kwamba bilionea huyo anaziba tu mapengo ambayo serikali imeshindwa kuyashughulikia.

"Anajua kuwa serikali iko nyuma. Mtu yeyote mwenye ujasiri wa kutosha, anayejua jinsi ya kujitokeza [na] kuwepo katika soko hili, atatumia fursa ya hali iliyopo," alisema.

Katika podikasti ya BBC "Good Bad Billionaire", iliyorushwa mwaka 2024, Simon Jack, mhariri wa masuala ya biashara wa BBC, alielezea baadhi ya ukosoaji dhidi ya Dangote.

"Neno 'ukiritimba' limetajwa mara nyingi. Alinunua baadhi ya kampuni zilizokuwa na ukiritimba wa serikali na kusema... 'Tunaweza kutengeneza saruji hapa Afrika, Nigeria, ikiwa tutazuia uagizaji kutoka nje.'"

"Hivyo, bila shaka, huu ni ukosoaji ambao umeelekezwa kwake."

Dangote amekanusha shutuma za ukiritimba.

"Tayari tumeonyesha kwa vitendo utayari wetu wa kuwekeza fedha zetu katika kile tunachokiamini. Tulitambua uwezo wa sekta ya viwanda nchini Nigeria na Afrika nzima, na tukautumia wakati wengine walishindwa kufanya hivyo."

Anasema upanuzi wa kiwanda hicho cha kusafisha mafuta utaimarisha uhuru wa kiuchumi wa eneo hilo.

Mnamo Agosti, aliiambia kipindi cha BBC "Focus on Africa" kwamba miradi hiyo ingekuwa na "athari kubwa", na kusaidia baadhi ya nchi barani Afrika kufikia kujitosheleza kwa nishati.

"Hii inahakikisha kuwa nchi zina bidhaa zao wenyewe. Hazitaishi tena kwa kutegemea siku hadi siku. Kiwanda kipo, kipo kwa ajili yao," alisema.

Hata hivyo, kwa mujibu wa Bw Sote, madai kwamba upanuzi wa kiwanda hicho utaleta uhuru wa kiuchumi kwa baadhi ya maeneo ya Afrika "huenda yamezidishwa".

Anaongeza, hata hivyo, kwamba "hili linaweza kusababisha bei kushuka kutokana na faida ya uzalishaji mkubwa itakayopatikana iwapo uwezo wa uzalishaji utaongezwa siku zijazo."

Huenda Wanigeria wameokoa fedha kutokana na kushuka kwa bei ya mafuta, lakini baadhi ya watu wanasema utajiri unaozalishwa haujawafaidi kwa kiwango kikubwa wananchi wa kawaida.

Kingsley Moghalu, aliyekuwa Naibu Gavana wa Benki Kuu ya Nigeria, aliandika katika gazeti la Nigeria la Premium Times mwezi Julai 2025:

"Utajiri wa Dangote ni wake binafsi. Haujawafanya Wanigeria kuwa matajiri kwa ujumla kwa kiwango chochote kikubwa." Hata hivyo, kama mfanyabiashara, anauliza: "Je, hilo ni jukumu lake?"

Moghalu anaandika pia kwamba kampuni kama Oando na Google haziruhusiwi kuwafukuza washindani wao sokoni kutokana na taratibu za kuzuia ukiritimba.

"Kinachotokea, kama ilivyo Nigeria na katika nchi nyingi za Afrika, ni kwamba wachache wanatajirika huku wengi wakiendelea kuwa maskini."

Hamasa na ukosoaji

Juhudi za kampuni hiyo zilizoelezwa za kuimarisha kujitegemea kwa Afrika zimesaidia kuchochea hamasa kubwa kuhusu mauzo ya hisa hizo, Oluwasina Oluwaleke, mhasibu aliyeidhinishwa na mchambuzi wa masuala ya fedha, aliiambia BBC World Service.

"Taifa linaunga mkono kwa nguvu mpango huu, kwa sababu linaona ni hatua ya kiuchumi kuelekea kujitegemea, si kwa Nigeria pekee, bali pia Afrika Magharibi na Afrika kwa ujumla," alisema.

Hata hivyo, Simon Jack wa BBC alisema:

"Kumekuwa na shutuma dhidi ya Dangote kwamba hafanyi vya kutosha kwa watu wenye kipato cha chini kaskazini mwa Nigeria na kwamba anaelekeza utajiri wake zaidi kusini."

Kampuni za Dangote pia zimekabiliwa na ukosoaji kuhusu athari zake kwa mazingira.

Mwaka 2020, kesi ilifunguliwa dhidi ya Dangote Group kwa niaba ya watu waliokuwa wakisumbuliwa na matatizo ya kiafya ambayo waliamini yalihusishwa na shughuli za kampuni hiyo katika sekta ya saruji.

Dangote Cement ililipa fidia ya dola 270,000 kwa watu walioishi karibu na kiwanda kimoja.

"Fursa" kwa wananchi wa kawaida

Dangote alisema alitaka kuwapa Wanigeria wa kawaida fursa ya kushiriki katika mafanikio ya kiwanda cha kusafisha mafuta na "kuleta usawa katika uundaji wa utajiri."

Kiasi cha chini cha ununuzi ni naira 5,525, sawa na dola 4, ambacho ni kiwango cha chini cha uwekezaji ikilinganishwa na mauzo mengine mengi ya hisa.

"Wanigeria hutumia kila siku bidhaa zinazotegemea mafuta yaliyosafishwa. Kinachofanya IPO hii kuwa ya kipekee ni kwamba inawapa watu fursa si tu ya kutumia, bali pia kushiriki kama wanahisa katika mfumo wa viwanda unaoendesha maisha ya kiuchumi," Dangote alinukuliwa na vyombo vya habari vya Nigeria kabla ya mauzo hayo.

Kwa mujibu wa Oluwaleke, kuvurugika kwa usambazaji kutokana na vita nchini Iran kumeongeza mahitaji ya bidhaa za kiwanda hicho, na hivyo kuchochea hamasa kuhusu mauzo ya hisa.

"Mitandao ya kijamii na vyombo vya habari vimejaa taarifa kuhusu suala hili," alisema.

Hata hivyo, baadhi ya wachambuzi wana tahadhari zaidi, wakiamini kuwa hisa hizo zinaweza kuonekana kuwa na thamani kubwa kupita kiasi iwapo mapato ya sasa yataanza kupungua, anaongeza.

Hofu ya kukosa fursa

Miongoni mwa wawekezaji ni Isah Salisu, ambaye aliiambia BBC News Africa kwamba alitoa naira 50,000, sawa na dola 37, kutoka kwenye akiba yake ili kuwekeza.

"Natumaini kwamba kiasi hiki kidogo cha fedha siku moja kitakuwa kikubwa. Sitaki kukosa fursa hii, kwa sababu watu wengi ninaowafahamu pia wanawekeza," alisema.

Hata hivyo, Dkt Abdulrazak Ibrahim Fagge, mtaalamu wa uchumi, aliiambia BBC kwamba bei ya hisa inaweza kushuka, jambo ambalo linaweza kusababisha wawekezaji kupoteza sehemu ya fedha zao.

Anaonya:

"Wanunuzi watarajiwa, hasa wale wanaowekeza kwa mara ya kwanza, wanapaswa kujua kwamba hawapaswi kuwekeza fedha zao zote — au fedha ambazo wanaweza kuzihitaji katika kipindi cha miezi michache ijayo."