АҚШ президентининг Хитойга тарихий ташрифидан нимани кутиш мумкин?

Америка президенти тўққиз йил танаффусдан сўнг илк бор Хитойга сафар қилди.

Доналд Трампнинг Хитой раҳбари Си Цзинпин билан учрашуви ўтган кузда дунёнинг икки йирик иқтисодий ва ҳарбий давлати ўртасида эришилган муваққат келишувни узайтиришга қаратилган. Бироқ экспертлар фикрича, бу мулоқот икки томонлама алоқалардаги жиддий муаммоларни ҳал эта олмайди. Ҳатто билвосита масалалар, жумладан Россиянинг Украинага қарши уруши ҳам музокаралар марказида бўлмайди.

Тарихда илк бор Хитой раҳбари АҚШ президентни тенг мақомда қабул қилади.

Трамп бир йил аввал Оқ уйга қайтгач, Хитойнинг ҳам АҚШ билан рақобатда кучли имкониятлари борлиги янада яққол аён бўлди. Трамп бошлаган савдо уруши самара бермади, у Пекинни Россия ва Эронга қарши ўз томонига оғдира олмади. Шунингдек, Хитойнинг технологик ва ҳарбий ривожланишини чеклашга қаратилган сайловолди ваъдалар ҳам амалда ўз тасдиғини топмади.

Натижада бугунги кунга келиб, на Хитой, на АҚШ бир-бирига шарт қўйиш даражасида эмас. Шу билан бирга, томонлардан ҳеч бири кескин ултиматумлар беришга ҳам тайёр эмас. Шу сабабли бу сафар энг яхши ҳолатда Си ва Трамп ўртасидаги кейинги музокаралар учун бир бошланиш нуқтаси бўлиб хизмат қилади. Фақат келаси бир йилнинг ўзида камида яна учта учрашув режалаштирилганидан ҳам буни яққол кўриш мумкин.

Урушнинг яхшиси йўқ, тинчликнинг ёмони

"Трамп ва Си ўртасида бўлажак саммитдан катта натижалар кутишга ҳожат йўқ, - дея огоҳлантиради Марказий разведка бошқармасининг Хитой бўйича собиқ таҳлилчиси, ҳозирда эса Brookings институти тадқиқотчиси Жонатан Цзин. - Ўтган йил ноябридаги учрашувдан сўнг муносабатлар маълум даражада барқарорлашди, аммо уларни қандайдир конструктив кун тартибидан кўра, кўпроқ зиддиятлар йўқлиги тавсифлайди".

Шунинг учун Трампнинг Пекинга ташрифи натижасидаги асосий ютуқ шундан иборат бўлади: икки жаҳон етакчиси учрашиб, тинч ва дўстона тарзда ажрашади.

"Бу дунёдаги энг муҳим икки давлат ўртасида барқарорлик ва башорат қилиш мумкин бўлган муносабатлар сари қўйилган камтарона қадам", - дея таърифлайди кутилаётган саммитни Америкадаги Стратегик ва халқаро тадқиқотлар маркази (CSIS)нинг Хитой бўйича эксперти Эдгард Каган.

Сўнгги ўн йил мобайнида Хитой ва АҚШ ўртасидаги барча алоқалар - сиёсий, дипломатик ва ҳарбий - аста-секин йўққа чиқди. Шу боис, икки етакчи ядровий давлатнинг тўғридан-тўғри мулоқотни қайта тиклаганининг ўзиёқ дунёни хавфсизроқ қилади, дейди Барак Обама маъмуриятида ташқи савдо ва "Катта еттилик" ҳамда Осиё ва Америка давлатлари уюшмаси, АТЭС билан алоқалар учун масъул бўлган Оқ уйнинг собиқ юқори лавозимли амалдори Майкл Фроман.

"Кўринишидан, АҚШнинг янги маъмурияти Хитойга нисбатан сиёсатини низодан қочишга қаратган. Энди ҳеч ким икки томонлама муносабатлардаги асосий муаммоларни ҳал қилишга ҳаракат қилмаяпти: Хитойнинг иқтисодий экспансияси, Тайванни қўшиб олиш режалари ва АҚШ рақиблари бўлган Эрон ҳамда Россияга кўрсатаётган қўллаб-қувватлови", - дея таъкидлайди Фроман.

"Шунинг учун Трамп ва Си саммити узоқ муддатли истиқболда АҚШ-Хитой муносабатларининг характерини ва ривожланиш йўналишини ўзгартириши эҳтимоли кам. Бу ерда гап долзарб муаммоларни ҳал қилиш ҳақида эмас, балки барқарорлик кафолатларини таъминлаш ҳақида кетмоқда".

"Хитой кучлироқ"

"Ушбу учрашув олдидан Хитой ва Си Цзиньпиннинг позицияси анча кучли, - дейди CSIS эксперти Скотт Кеннеди, у яқинда Хитойдан қайтиб, у ерда расмийлар ва бизнес вакиллари билан кутилаётган саммитни муҳокама қилган. — Аммо ҳатто улар сезиларли натижаларга эришмаса ҳам, агар саммит можаросиз ўтса ва Трамп кескин тарзда муносабатни узмаса, умуман олганда Хитой ютуқ билан чиқади".

Бир йил аввал вазият бошқача эди. Трамп ҳокимиятга Хитой устидан ғалаба қозониш шиори билан қайтган ва Хитой товарларига нисбатан ниҳоятда юқори тарифлар жорий этган эди. Бу унинг биринчи президентлик муддатида ҳам кузатилган, аммо бу сафар Хитой кескин жавоб қайтарди - натижада Трамп ортга чекинишга мажбур бўлди.

"Хитой энди санкциялар, Эрон атрофидаги низо, технологиялар ва нодир ер металлари назорати каби кўплаб асосий масалаларда Трампга ишонч билан қарши тура олмоқда", - дея таъкидлайди CSIS экспертлари.

Бундан ташқари, Chatham House маркази раҳбари Бронвен Мэддокснинг фикрича, Трамп қабул қилган қарорлар АҚШнинг Хитой билан жаҳон етакчилиги учун рақобатдаги позициясини анча заифлаштирган.

"Трамп Оқ уйга қайтгандан кейин қабул қилган қарорлар Хитой учун ниҳоятда қулай бўлди — буни ҳатто Хитой раҳбарияти олдиндан орзу ҳам қила олмас эди, - дея ёзади у.

Масалан, у Жо Байден жорий этган субсидияларни бекор қилди, натижада Хитой "яшил" технологиялар соҳасида ўз етакчилигини янада мустаҳкамлади. Шунингдек, Трамп АҚШ иттифоқчиларига - жумладан Ветнам ва Ҳиндистонга божлар жорий қилди ва шу орқали уларни Пекинга яқинлашишга ундади. У НАТОнинг нуфузини пасайтирди ва Украинадаги уруш масаласида Россияга яқин позицияни эгаллади. Ҳозир эса у Эрон билан боғлиқ можарога чуқур ботган".

Путиннинг сояси

Эрондаги уруш туфайли Трампнинг Хитойга ташрифи нафақат кечиктирилди, балки янада мураккаблашди. Урушдан олдин ҳам икки томонлама муносабатларда муаммолар етарли эди, энди эса Ҳормуз бўғозининг блокадаси масаласини ҳам муҳокама қилишга тўғри келади. Бу ҳолат жаҳонда нефт нархларининг кескин ошишига олиб келди ва Хитой Форс кўрфазидан нефт ва газ етказиб беришнинг сезиларли қисмидан маҳрум бўлди.

Эрон билан боғлиқ вазиятда Хитой ўзининг асосий энергия импорт йўлини қайта очишни истаса-да, саммитда барибир геосиёсий омиллар ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлади, деб ҳисоблайди CSIS'нинг Хитой бўйича эксперти Эдгард Каган.

"Хитой шундай кўринишдан қочади: гўё у АҚШ номидан Эронга таъсир ўтказаётгандек", - дейди у.

Шу каби ҳолат Россия ва Украина масаласида ҳам кузатилади.

"Музокараларда Россия ва Украина ўртасида эҳтимолий тинчлик келишувида Хитойнинг ўрни муҳокама қилиниши мумкин. Бироқ Хитой, эҳтимол, барибир Россиянинг ҳарбий салоҳиятини қўллаб-қувватлашни давом эттиради", - дейди Каган.

Трамп ва Си ўртасидаги ҳар қандай келишув фақат бир шарт билан аҳамиятга эга бўлади: Трамп кейинчалик ўз қароридан қайтмаслиги керак. Бундай ҳолатлар аввал ҳам кўп марта кузатилган, бу сафар ҳам шундай бўлишига етарлича сабаблар бор.

Масалан, агар Си Трамп учрашувидан кейин Россия президенти Владимир Путинни янада катта ҳашамат ва илиқ муносабат билан қабул қилса.

Кремл бу каби ташриф эҳтимоли борлигини бир неча бор ишора қилган. Ҳатто шундай бўлиши мумкинки, Трамп кетиши биланоқ Си Путинни катта тантана билан кутиб олади ва у билан "Сибир куч 2" газ қувури бўйича келишув имзолайди. Бу эса Трампнинг иккинчи муддатида илгари сураётган асосий ғояси - АҚШнинг жаҳондаги энергетик устунлигига жиддий таҳдид бўлади.

Трамп эса, эҳтимол, Хитойни дунёдаги энг йирик энергия ишлаб чиқарувчи мамлакат бўлган АҚШдан кўпроқ нефт ва газ харид қилишга кўндиришга уринади. Бу эса Хитойнинг ҳозирги Эрон ва Россиядан олаётган ресурслари ҳисобига амалга оширилиши керак бўлади.

Агар Хитой АҚШдан суюлтирилган газ харид қилиш бўйича қатъий мажбурият олмаса, лекин шу билан бирга Путин билан янги газ келишувини имзоласа, бу Трампни норози қилиши мумкин. Бундай ҳолда Америка ва Хитой ўртасидаги муносабатлар яна издан чиқиши эҳтимоли бор.

Янги дўстликнинг бошланиши: У қанча давом этади?

"Бу саммит хитойликлар учун жуда муҳим", - дея таъкидлайди CSIS'дан Эдгард Каган.

Унинг айтишича, Трамп билан шахсий мулоқот Си Цзинпинга тарифлар бўйича вақтинчалик келишувни узайтириш, савдодаги чекловларни юмшатиш ва Трампни Тайванни қўллаб-қувватлашни кучайтирмасликка, балки ҳатто камайтиришга кўндиришга ёрдам беради.

"Хитойликлар АҚШ билан яхши муносабатларни сақлаб қолишни истайди, шунинг учун улар Трамп ва Си ўртасидаги шахсий алоқаларни қадрлайди. Кўринишидан, АҚШ ҳам худди шуни хоҳлаяпти".

Шунга қарамай катта ютуқлар кутиш қийин - ишонч даражаси жуда паст, дунёдаги муаммолар камаймаган, Хитойнинг эса Трамп берган ваъдаларини АҚШ бажаришига ишончи унча баланд эмас. Биринчидан, Трамп абадий эмас, иккинчидан эса, ноябрда бўлиб ўтадиган Конгресс сайловлари АҚШдаги сиёсий кучлар мувозанатини ўзгартириши мумкин.

Демократлар ҳокимиятга қайтса, бу Хитой учун яхши натижаларни ваъда қилмайди. Демократ президент Жо Байден бирор марта ҳам Хитойга бормади ва умуман олганда дунёдаги иккинчи йирик иқтисодиётга нисбатан чеклов сиёсати юритди.

Трамп ҳокимиятга қайтгач, бу йўналишда ҳужумкор сиёсатни давом эттирди. Бироқ тез орада дунё ўзгарганини англаб етди. Хитой жавоб қайтарди ва натижада Трамп у билан вақтинчалик келишув тузишга мажбур бўлди. Бунинг учун у 2025 йилда Жанубий Кореядаги аэропортда Си билан учрашди - иккиси ҳам Осиё ва Америка давлатлари саммитига келган эди.

Агар ҳозирги ташриф кутилмаган ҳолатларсиз ўтса, улар тез-тез учраша бошлайди. Трамп кузда Сини АҚШга давлат ташрифи билан таклиф қилиши мумкин, ўзи эса ноябрда APEC саммити учун Хитойга боради. Шундан сўнг, эҳтимол, Си йил охирида Майамидaги "Катта йигирмалик" саммитига келиши мумкин.

Бу эса ҳозирги саммитдан катта ўзгаришлар ёки сенсациялар кутиш керак эмаслигининг яна бир сабаби, деб ҳисоблайди Brookings институтидан Жонатан Цзин. Унинг фикрича, Трамп баландпарвоз ва шов-шувли "битимлар"ни яхши кўради. Ундан муайян ён беришларни эса ноябрдаги оралиқ сайловлар яқинлашганида осонроқ сўраб олиш мумкин: хитойликлар ҳам шундай ўйлаши мумкин. Шунинг учун ҳозирча мавҳум ва амалий натижасиз дипломатик ҳаракатлар давом этмоқда.

"Трамп маъмурияти икки етакчи ўртасида бир нечта саммит ўтказилишини олдиндан баланд овоз билан эълон қилди. Натижада, Пекин бу гал жиддий ён беришларга боришга унчалик ҳожат қолмаяпти", - дейди Цзин.