AQSh prezidentining Xitoyga tarixiy tashrifidan nimani kutish mumkin? - (Video)

Amerika prezidenti to‘qqiz yil tanaffusdan so‘ng ilk bor Xitoyga safar qildi.

Donald Trampning Xitoy rahbari Si Szinpin bilan uchrashuvi o‘tgan kuzda dunyoning ikki yirik iqtisodiy va harbiy davlati o‘rtasida erishilgan muvaqqat kelishuvni uzaytirishga qaratilgan. Biroq ekspertlar fikricha, bu muloqot ikki tomonlama aloqalardagi jiddiy muammolarni hal eta olmaydi. Hatto bilvosita masalalar, jumladan Rossiyaning Ukrainaga qarshi urushi ham muzokaralar markazida bo‘lmaydi.

Tarixda ilk bor Xitoy rahbari AQSh prezidentni teng maqomda qabul qiladi.

Tramp bir yil avval Oq uyga qaytgach, Xitoyning ham AQSh bilan raqobatda kuchli imkoniyatlari borligi yanada yaqqol ayon bo‘ldi. Tramp boshlagan savdo urushi samara bermadi, u Pekinni Rossiya va Eronga qarshi o‘z tomoniga og‘dira olmadi. Shuningdek, Xitoyning texnologik va harbiy rivojlanishini cheklashga qaratilgan saylovoldi va’dalar ham amalda o‘z tasdig‘ini topmadi.

Natijada bugungi kunga kelib, na Xitoy, na AQSh bir-biriga shart qo‘yish darajasida emas. Shu bilan birga, tomonlardan hech biri keskin ultimatumlar berishga ham tayyor emas. Shu sababli bu safar eng yaxshi holatda Si va Tramp o‘rtasidagi keyingi muzokaralar uchun bir boshlanish nuqtasi bo‘lib xizmat qiladi. Faqat kelasi bir yilning o‘zida kamida yana uchta uchrashuv rejalashtirilganidan ham buni yaqqol ko‘rish mumkin.

Urushning yaxshisi yo‘q, tinchlikning yomoni

"Tramp va Si o‘rtasida bo‘lajak sammitdan katta natijalar kutishga hojat yo‘q, - deya ogohlantiradi Markaziy razvedka boshqarmasining Xitoy bo‘yicha sobiq tahlilchisi, hozirda esa Brookings instituti tadqiqotchisi Jonatan Szin. - O‘tgan yil noyabridagi uchrashuvdan so‘ng munosabatlar ma’lum darajada barqarorlashdi, ammo ularni qandaydir konstruktiv kun tartibidan ko‘ra, ko‘proq ziddiyatlar yo‘qligi tavsiflaydi".

Shuning uchun Trampning Pekinga tashrifi natijasidagi asosiy yutuq shundan iborat bo‘ladi: ikki jahon yetakchisi uchrashib, tinch va do‘stona tarzda ajrashadi.

"Bu dunyodagi eng muhim ikki davlat o‘rtasida barqarorlik va bashorat qilish mumkin bo‘lgan munosabatlar sari qo‘yilgan kamtarona qadam", - deya ta’riflaydi kutilayotgan sammitni Amerikadagi Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS)ning Xitoy bo‘yicha eksperti Edgard Kagan.

So‘nggi o‘n yil mobaynida Xitoy va AQSh o‘rtasidagi barcha aloqalar - siyosiy, diplomatik va harbiy - asta-sekin yo‘qqa chiqdi. Shu bois, ikki yetakchi yadroviy davlatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri muloqotni qayta tiklaganining o‘ziyoq dunyoni xavfsizroq qiladi, deydi Barak Obama ma’muriyatida tashqi savdo va "Katta yettilik" hamda Osiyo va Amerika davlatlari uyushmasi, ATES bilan aloqalar uchun mas’ul bo‘lgan Oq uyning sobiq yuqori lavozimli amaldori Maykl Froman.

"Ko‘rinishidan, AQShning yangi ma’muriyati Xitoyga nisbatan siyosatini nizodan qochishga qaratgan. Endi hech kim ikki tomonlama munosabatlardagi asosiy muammolarni hal qilishga harakat qilmayapti: Xitoyning iqtisodiy ekspansiyasi, Tayvanni qo‘shib olish rejalari va AQSh raqiblari bo‘lgan Eron hamda Rossiyaga ko‘rsatayotgan qo‘llab-quvvatlovi", - deya ta’kidlaydi Froman.

"Shuning uchun Tramp va Si sammiti uzoq muddatli istiqbolda AQSh-Xitoy munosabatlarining xarakterini va rivojlanish yo‘nalishini o‘zgartirishi ehtimoli kam. Bu yerda gap dolzarb muammolarni hal qilish haqida emas, balki barqarorlik kafolatlarini ta’minlash haqida ketmoqda".

"Xitoy kuchliroq"

"Ushbu uchrashuv oldidan Xitoy va Si Szinьpinning pozitsiyasi ancha kuchli, - deydi CSIS eksperti Skott Kennedi, u yaqinda Xitoydan qaytib, u yerda rasmiylar va biznes vakillari bilan kutilayotgan sammitni muhokama qilgan. — Ammo hatto ular sezilarli natijalarga erishmasa ham, agar sammit mojarosiz o‘tsa va Tramp keskin tarzda munosabatni uzmasa, umuman olganda Xitoy yutuq bilan chiqadi".

Bir yil avval vaziyat boshqacha edi. Tramp hokimiyatga Xitoy ustidan g‘alaba qozonish shiori bilan qaytgan va Xitoy tovarlariga nisbatan nihoyatda yuqori tariflar joriy etgan edi. Bu uning birinchi prezidentlik muddatida ham kuzatilgan, ammo bu safar Xitoy keskin javob qaytardi - natijada Tramp ortga chekinishga majbur bo‘ldi.

"Xitoy endi sanksiyalar, Eron atrofidagi nizo, texnologiyalar va nodir yer metallari nazorati kabi ko‘plab asosiy masalalarda Trampga ishonch bilan qarshi tura olmoqda", - deya ta’kidlaydi CSIS ekspertlari.

Bundan tashqari, Chatham House markazi rahbari Bronven Meddoksning fikricha, Tramp qabul qilgan qarorlar AQShning Xitoy bilan jahon yetakchiligi uchun raqobatdagi pozitsiyasini ancha zaiflashtirgan.

"Tramp Oq uyga qaytgandan keyin qabul qilgan qarorlar Xitoy uchun nihoyatda qulay bo‘ldi — buni hatto Xitoy rahbariyati oldindan orzu ham qila olmas edi, - deya yozadi u.

Masalan, u Jo Bayden joriy etgan subsidiyalarni bekor qildi, natijada Xitoy "yashil" texnologiyalar sohasida o‘z yetakchiligini yanada mustahkamladi. Shuningdek, Tramp AQSh ittifoqchilariga - jumladan Vetnam va Hindistonga bojlar joriy qildi va shu orqali ularni Pekinga yaqinlashishga undadi. U NATOning nufuzini pasaytirdi va Ukrainadagi urush masalasida Rossiyaga yaqin pozitsiyani egalladi. Hozir esa u Eron bilan bog‘liq mojaroga chuqur botgan".

Putinning soyasi

Erondagi urush tufayli Trampning Xitoyga tashrifi nafaqat kechiktirildi, balki yanada murakkablashdi. Urushdan oldin ham ikki tomonlama munosabatlarda muammolar yetarli edi, endi esa Hormuz bo‘g‘ozining blokadasi masalasini ham muhokama qilishga to‘g‘ri keladi. Bu holat jahonda neft narxlarining keskin oshishiga olib keldi va Xitoy Fors ko‘rfazidan neft va gaz yetkazib berishning sezilarli qismidan mahrum bo‘ldi.

Eron bilan bog‘liq vaziyatda Xitoy o‘zining asosiy energiya import yo‘lini qayta ochishni istasa-da, sammitda baribir geosiyosiy omillar hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi, deb hisoblaydi CSIS'ning Xitoy bo‘yicha eksperti Edgard Kagan.

"Xitoy shunday ko‘rinishdan qochadi: go‘yo u AQSh nomidan Eronga ta’sir o‘tkazayotgandek", - deydi u.

Shu kabi holat Rossiya va Ukraina masalasida ham kuzatiladi.

"Muzokaralarda Rossiya va Ukraina o‘rtasida ehtimoliy tinchlik kelishuvida Xitoyning o‘rni muhokama qilinishi mumkin. Biroq Xitoy, ehtimol, baribir Rossiyaning harbiy salohiyatini qo‘llab-quvvatlashni davom ettiradi", - deydi Kagan.

Tramp va Si o‘rtasidagi har qanday kelishuv faqat bir shart bilan ahamiyatga ega bo‘ladi: Tramp keyinchalik o‘z qaroridan qaytmasligi kerak. Bunday holatlar avval ham ko‘p marta kuzatilgan, bu safar ham shunday bo‘lishiga yetarlicha sabablar bor.

Masalan, agar Si Tramp uchrashuvidan keyin Rossiya prezidenti Vladimir Putinni yanada katta hashamat va iliq munosabat bilan qabul qilsa.

Kreml bu kabi tashrif ehtimoli borligini bir necha bor ishora qilgan. Hatto shunday bo‘lishi mumkinki, Tramp ketishi bilanoq Si Putinni katta tantana bilan kutib oladi va u bilan "Sibir kuch 2" gaz quvuri bo‘yicha kelishuv imzolaydi. Bu esa Trampning ikkinchi muddatida ilgari surayotgan asosiy g‘oyasi - AQShning jahondagi energetik ustunligiga jiddiy tahdid bo‘ladi.

Tramp esa, ehtimol, Xitoyni dunyodagi eng yirik energiya ishlab chiqaruvchi mamlakat bo‘lgan AQShdan ko‘proq neft va gaz xarid qilishga ko‘ndirishga urinadi. Bu esa Xitoyning hozirgi Eron va Rossiyadan olayotgan resurslari hisobiga amalga oshirilishi kerak bo‘ladi.

Agar Xitoy AQShdan suyultirilgan gaz xarid qilish bo‘yicha qat’iy majburiyat olmasa, lekin shu bilan birga Putin bilan yangi gaz kelishuvini imzolasa, bu Trampni norozi qilishi mumkin. Bunday holda Amerika va Xitoy o‘rtasidagi munosabatlar yana izdan chiqishi ehtimoli bor.

Yangi do‘stlikning boshlanishi: U qancha davom etadi?

"Bu sammit xitoyliklar uchun juda muhim", - deya ta’kidlaydi CSIS'dan Edgard Kagan.

Uning aytishicha, Tramp bilan shaxsiy muloqot Si Szinpinga tariflar bo‘yicha vaqtinchalik kelishuvni uzaytirish, savdodagi cheklovlarni yumshatish va Trampni Tayvanni qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirmaslikka, balki hatto kamaytirishga ko‘ndirishga yordam beradi.

"Xitoyliklar AQSh bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolishni istaydi, shuning uchun ular Tramp va Si o‘rtasidagi shaxsiy aloqalarni qadrlaydi. Ko‘rinishidan, AQSh ham xuddi shuni xohlayapti".

Shunga qaramay katta yutuqlar kutish qiyin - ishonch darajasi juda past, dunyodagi muammolar kamaymagan, Xitoyning esa Tramp bergan va’dalarini AQSh bajarishiga ishonchi uncha baland emas. Birinchidan, Tramp abadiy emas, ikkinchidan esa, noyabrda bo‘lib o‘tadigan Kongress saylovlari AQShdagi siyosiy kuchlar muvozanatini o‘zgartirishi mumkin.

Demokratlar hokimiyatga qaytsa, bu Xitoy uchun yaxshi natijalarni va’da qilmaydi. Demokrat prezident Jo Bayden biror marta ham Xitoyga bormadi va umuman olganda dunyodagi ikkinchi yirik iqtisodiyotga nisbatan cheklov siyosati yuritdi.

Tramp hokimiyatga qaytgach, bu yo‘nalishda hujumkor siyosatni davom ettirdi. Biroq tez orada dunyo o‘zgarganini anglab yetdi. Xitoy javob qaytardi va natijada Tramp u bilan vaqtinchalik kelishuv tuzishga majbur bo‘ldi. Buning uchun u 2025 yilda Janubiy Koreyadagi aeroportda Si bilan uchrashdi - ikkisi ham Osiyo va Amerika davlatlari sammitiga kelgan edi.

Agar hozirgi tashrif kutilmagan holatlarsiz o‘tsa, ular tez-tez uchrasha boshlaydi. Tramp kuzda Sini AQShga davlat tashrifi bilan taklif qilishi mumkin, o‘zi esa noyabrda APEC sammiti uchun Xitoyga boradi. Shundan so‘ng, ehtimol, Si yil oxirida Mayamidagi "Katta yigirmalik" sammitiga kelishi mumkin.

Bu esa hozirgi sammitdan katta o‘zgarishlar yoki sensatsiyalar kutish kerak emasligining yana bir sababi, deb hisoblaydi Brookings institutidan Jonatan Szin. Uning fikricha, Tramp balandparvoz va shov-shuvli "bitimlar"ni yaxshi ko‘radi. Undan muayyan yon berishlarni esa noyabrdagi oraliq saylovlar yaqinlashganida osonroq so‘rab olish mumkin: xitoyliklar ham shunday o‘ylashi mumkin. Shuning uchun hozircha mavhum va amaliy natijasiz diplomatik harakatlar davom etmoqda.

"Tramp ma’muriyati ikki yetakchi o‘rtasida bir nechta sammit o‘tkazilishini oldindan baland ovoz bilan e’lon qildi. Natijada, Pekin bu gal jiddiy yon berishlarga borishga unchalik hojat qolmayapti", - deydi Szin.