Миянгизга ҳужум қиладиган ва бутун дунё бўйлаб тарқалиши мумкин бўлган митти организм

Коста-Рикага қилинган, болалари билан қувончли дам олиш бўлиши керак бўлган сафардан бир неча кун ўтиб, Стив Смелски ҳаётидаги энг оғир мусибатга дуч келди. У жонлантириш бўлимида ягона ўғли Жорданнинг ётоғи ёнида ўтирар ва фарзандининг ўлимига мотам тутарди.

Ўшанда 11 ёшда бўлган Жордан Naegleria fowleri деб аталувчи амёба келтириб чиқарган оғир мия инфекцияси оқибатида вафот этди. Бу митти паразит халқ орасида "мияни еювчи амёба" номи билан танилган.

Одатда иссиқ кўллар, термал булоқлар ва қаровсиз қолган сув ҳавзаларида учрайдиган бу амёба одам сувга шўнғиганда бурун орқали организмга киради. Шундан сўнг у қисқа вақт ичида мия тўқималарига зарар етказишни бошлайди.

"Жордан атиги бир марта сувда чўмилган эди. Шунинг ўзи етарли бўлди. Энди эса у орамизда йўқ", - дейди 67 ёшли Стив BBC World Service билан суҳбатда.

Ўтган йили Ҳиндистонда Naegleria fowleri инфекциясининг 200 дан ортиқ ҳолати қайд этилди. Бу мазкур касаллик бўйича дунё тарихида қайд қилинган энг йирик авж олиш ҳолати ҳисобланади. Сўнгги ойларда ҳам мамлакатда янги ҳолатлар аниқланишда давом этмоқда. Ҳолбуки, бунгача бутун дунё бўйлаб жами 500 тага ҳам етмайдиган ҳолат рўйхатга олинган эди.

Ушбу ҳолат олимлар ва мутахассисларда жиддий хавотир уйғотмоқда. Уларга кўра, бу паразит аввал деярли учрамайдиган ҳудудларда ҳам аниқлана бошлаган.

Буюк Британиядаги Кент университетининг молекуляр паразитология бўйича мутахассиси доктор Анастасиос Цаусисга кўра, келажакда бундай ҳолатлар сони янада ортишини куттш мумкин.

"Бу амёба дунёнинг турли минтақа ва мамлакатларида учрай бошлайди", дейди у.

"У инсонни ақлидан айиради"

АҚШнинг Флорида штатида яшовчи Стивнинг айтишича, у Коста-Рикадаги меҳмонхонаси яқинида жойлашган табиий иссиқ булоқда ўғли билан соатлаб сув сирпанғичларида учган. Орадан кўп ўтмай, Жорданнинг боши оғриган.

Улар уйига қайтгач, оғриқ янада кучайган ва Жордан қуса бошлаган. Ота-онаси уни маҳаллий шифохонага олиб борган. У ерда бола алаҳсирай бошлаган, кўзига турли нарсалар кўриниб, шифт бўйлаб ҳашаротлар ўрмалаб юрганини айтган.

"У бизга қараб, ҳатто кимлигимизни танимай қолди. Менимча, у ҳатто ўзининг кимлигини ҳам билмай қолган эди", - деб эслайди Стив.

Шифокорлар Жорданга нима бўлганини аниқлашга уринар экан, у тутқаноқ хуружини бошдан кечирган ва жонлантириш бўлимига ётқизилган. Бироқ орaдан кўп ўтмай, у вафот этган.

"Сувга тушганидан кейин етти ярим кун ўтиб, уни йўқотдик, - дейди Стив. "Бундан аввал унда ҳеч қандай соғлиқ муаммоси бўлмаган. У мутлақо соғлом бола эди."

Жордан Naegleria fowleri келтириб чиқарадиган бирламчи амёбали менингоэнцефалит (PAM) - миянинг ўта хавфли инфекцияси туфайли ҳаётдан кўз юмган.

PAM қурбонларининг кўпчилиги каби, Жорданга ҳам дастлаб менингит ташхиси қўйилган. Чунки касалликнинг дастлабки босқичида ҳар икки хасталик белгилари бир-бирига жуда ўхшаб кетади.

Шифокорлар касалликнинг ҳақиқий сабабини аниқлагунларича жуда кеч бўлган. Инфекция унинг миясида кучли шиш пайдо қилиб, қайтариб бўлмайдиган даражада зарар етказган.

"Бу касаллик инсоннинг ақлини тортиб олади. Фикрлаш қобилиятидан маҳрум қилади. Сизни сиз қилиб турган нарсаларни бирма-бир тортиб олади", - дейди Стив.

Нега бу амёба янги ҳудудларда учрай бошлади?

Journal of Infection and Public Health журналида 2025 йилда эълон қилинган таҳлилга кўра, 1962–2023 йиллар оралиғида дунё бўйлаб Naegleria fowleri инфекциясининг 488 та ҳолати қайд этилган. Уларнинг аксарияти АҚШнинг жанубий штатлари, Покистон ва Австралияда кузатилган. Беморларнинг тахминан 97 фоизи вафот этган.

Бироқ сўнгги йигирма йил ичида касаллик ҳолатлари Шимолий яримшардаги бир қатор давлатларда, жумладан, Италия ва Белгияда ҳам аниқлана бошлаган.

Сўнгги 15 йил давомида АҚШнинг нисбатан салқин иқлимли шимолий штатларида, хусусан Миннесотада ҳам янги ҳолатлар қайд этилган. Шунингдек, ўтган йили Словакияда Naegleria fowleri инфекциясининг илк тасдиқланган ҳолати рўйхатга олинган.

Касалланиш ҳолатлари эндиликда амёба билан анъанавий равишда боғланиб келган кўл ва дарёлардан ташқари жойларда ҳам кузатилмоқда.

Масалан, Тайванда 2023 йили бир эркак ёпиқ серфинг мажмуасида Naegleria fowleri таъсирига учрагандан кейин вафот этган. Худди шу йили АҚШда бир чақалоқ ифлосланган сув майдончаси билан боғлиқ ҳолда мазкур инфекцияни юқтириб, ҳаётдан кўз юмган.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, иқлим ўзгариши натижасида кўллар ва ҳавзалар суви ҳарорати кўтарилмоқда. Шу сабабли амёба илгари яшаб қолиши учун ҳаддан ташқари совуқ ҳисобланган ҳудудларга ҳам тарқала бошлаган.

"Сув ҳарорати ошгани сайин, бу амёба ҳам фаолроқ бўлади", - дейди Цаусис. "Шу билан бирга, сув бўйида дам олиш ёки турли кўнгилочар машғулотлар билан шуғулланувчи одамларнинг инфекция юқтириб олиш эҳтимоли ҳам ортади."

Унинг таъкидлашича, ваҳимага ҳожат йўқ, аммо одамлар хавф ортиб бораётганидан хабардор бўлиб, эҳтиёткорликни кучайтириши керак.

Бундан ташқари, у олимлар бу амёбани аниқлаш усулларини тобора яхшироқ ўзлаштираётганини, бу эса қайд этилаётган ҳолатлар сонининг ошишига ҳисса қўшаётган бўлиши мумкинлигини айтади.

"Менинг тахминимча, бу кўрсаткичлар аввалдан ҳам юқори бўлган бўлиши мумкин. Фақат энди биз уларни аниқлашни ўрганганимиз учун ҳолатлар сони ортиб бораётганини кўряпмиз", - дейди Цаусис.

Нега болалар кўпроқ хавф остида?

Мутахассислар фикрича, Naegleria fowleri инфекциясини юқтириб олиш хавфи болаларда катталарга қараганда юқорироқ бўлади.

"Агар инфекция юқтириб олинса, бу касалликдан кўпроқ азият чекувчиларнинг ёши одатда 12 атрофида бўлади. Чунки болалар иссиқ сувда чўмиллашни ва сув сочиб ўйнашни яхши кўради", - дейди Ғарбий Сидней университетининг сув илми бўйича мутахассиси профессор Иэн Райт. "Бу жуда шафқатсиз ҳолат."

Айрим олимлар болалар инфекцияга кўпроқ мойил бўлиши мумкин деб ҳисоблайди. Бунга сабаб, ёшларда бурун билан мия ўртасидаги тўсиқни амёба осонроқ босиб ўтиши мумкинлиги ҳақидаги тахминдир.

"Бу худди даҳшатли туш, қўрқинчли фильм ёки Стивен Кинг романига ўхшайди", - дейди Райт.

"Уни юқтириб олиш эҳтимоли жуда паст. Аммо агар юқтириб олсангиз, катта эҳтимол билан ҳаётингиздан айриласиз."

Агар касаллик эрта босқичда аниқланган бўлса, шифокорлар беморни бир нечта дори воситаси комбинацияси билан даволашга, шу билан бирга миядаги шишни камайтириш чораларини кўришга ҳаракат қилади. Шунга қарамай, тирик қолиш ҳолатлари ҳануз жуда кам учрайди.

Бироқ Ҳиндистон жанубидаги Керала штатида кузатилган сўнгги авж олиш ҳолати бу касалликнинг қанчалик ҳалокатли экани ҳақидаги тасаввурларда шубҳа уйғотган. Керала машҳур сайёҳлик йўналишларидан бири ҳисобланади.

Communications Medicine журналида чоп этилган янги тадқиқотга кўра, касаллик оқибати маълум бўлган 200 нафардан ортиқ беморнинг ярмидан кўпи тирик қолган. Бу эса илгаридан маълум бўлган тахминан 3 фоизлик тирик қолиш кўрсаткичидан анча юқори натижа ҳисобланади.

Бу хулосалар "мияни еювчи амёба" келтириб чиқарадиган инфекциялар аввал ўйланганидек мутлақо даволаб бўлмайдиган касаллик эмаслигини кўрсатмоқда.

Тадқиқот муаллифи бўлган халқаро олимлар жамоасига кўра, касалликка эртароқ ташхис қўйилиши, шифокорлар хабардорлигининг ошиши ва даволаш протоколларининг изчилроқ қўлланилиши бу ижобий натижаларга ҳисса қўшган бўлиши мумкин.

Инфекциядан қандай сақланиш мумкин?

Сувда ўйнаш ёки чўмилишдан ташқари, Naegleria fowleri инсон организмига бурунни ювиш учун ишлатиладиган махсус қурилмалар орқали ҳам кириши мумкин. Бу узун чиқиш қисмига эга идишлар бўлиб, одатда шамоллаш, бурун ёндош бўшлиқлари яллиғланиши ёки аллергия аломатларини енгиллаштириш учун қўлланади.

Ўтган йили АҚШнинг Техас штатида яшовчи, бунгача жиддий соғлиқ муаммоси бўлмаган 71 ёшли аёл шундай қурилмадан фойдаланганидан кейин икки ҳафта ичида вафот этган. У қурилмани автосайёҳлар уйидаги (motorhome) сув тармоғидан олинган водопровод суви билан тўлдирган бўлган.

Бурунни маросим тарзида чайиш айрим диний амалларнинг, жумладан ислом динидаги покланиш одатларининг бир қисми ҳисобланади. Шунингдек, у Ҳиндистонда шаклланган яхлит тиббиёт тизими — аюрведа амалиётида ҳам қўлланади.

Хавф даражаси аллақачон жуда паст бўлса-да, уни янада камайтиришга ёрдам берадиган оддий чоралар мавжуд.

АҚШнинг Касалликларни назорат қилиш ва олдини олиш маркази (CDC) бурунни чайиш учун стерил, дистилланган ёки олдин қайнатилиб, совитилган сувдан фойдаланишни тавсия қилади. Чунки кам учраса-да, ифлосланган водопровод суви орқали инфекция юқиши ҳолатлари қайд этилган.

Иссиқ чучук сув ҳавзаларида чўмилаётганда эса ташкилот сувнинг бурунга куч билан кириб кетиш хавфини камайтиришни тавсия этади. Бунинг учун сувга шўнғиганда ёки сакраганда бурунни қўл билан беркитиш ёки махсус бурун қисқичидан фойдаланиш мумкин.

"Хавфсизлигига ишончингиз комил бўлмаса, бошингизни сув остига тиқмаганингиз маъқул", - дейди Райт.