Maktab o‘quvchilarining ko‘chalarga chiqishi nega Frantsiya hukumatini sarosimaga soldi?

Frantsiya rahbarlari doim yodda tutadigan bir haqiqat bor: yoshlarning ko‘chaga chiqishi — jiddiy muammo belgisi.

1968 yil may oyidagi talabalar namoyishlaridan beri Frantsiyadagi har bir hukumat g‘azablangan yoshlardan cho‘chib keladi. O‘sha paytda prezident Sharl de Gol voqealarni mashhur chienlit so‘zi bilan ta’riflagan edi. Bu so‘z tartibsizlik va boshboshdoqlik ma’nosini anglatadi.

Nega hukumatlar yoshlar noroziligidan qo‘rqadi?

Chunki yoshlar harakatini oldindan bashorat qilish qiyin. Ko‘pincha ularning aniq rahbariyati yoki hukumat muzokara olib borishi mumkin bo‘lgan tuzilmasi bo‘lmaydi. Qolaversa, yoshlar ko‘chaga chiqsa, ularga boshqa guruhlar ham qo‘shilishi mumkin.

Yana bir sabab bor: namoyishchilar yosh bo‘lgani uchun jamoatchilik ko‘pincha ularga xayrixoh bo‘ladi. Agar politsiya xatoga yo‘l qo‘yib, kimnidir jarohatlasa yoki bundan ham og‘irroq oqibat yuz bersa, natijasini oldindan aytish qiyin.

Buning ustiga, prezident sayloviga ham sanoqli oylar qolgan.

Shu sabablar tufayli la jeunesse en colère — ya’ni g‘azablangan yoshlar — ko‘chalarda to‘siqlar o‘rnatgan paytda hukumat juda ehtiyotkor harakat qiladi.

Hozir Frantsiyada o‘smirlar ko‘chalarga chiqqan. Ular juda g‘azablanganday ko‘rinmayapti, muhitda ko‘proq hayajon seziladi. Ammo ular prezident Emmanuel Makron hukumatini jiddiy xavotirga solgan. Le Monde gazetasi juma kuni bu holatni hukumatni "sovuq terga tushirgan" vaziyat deb ta’rifladi.

Harakat qariyb ikki hafta oldin Parij shimolidagi kam daromadli aholi yashaydigan Seyn-Sen-Deni hududida boshlangan edi. So‘nggi bir necha kun ichida esa norozilik butun mamlakatga tarqaldi.

Payshanba kuni noroziliklar eng yuqori nuqtaga chiqdi. 15 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan o‘quvchilar ta’lim oladigan yuzlab litseylar oldi to‘sib qo‘yildi. Juma kuni vaziyat biroz yaxshilandi, ammo xodimlar va o‘quvchilar xavfsizligini ta’minlash maqsadida qariyb 400 ta litsey yopiq qoldi. Endi universitet talabalari ham noroziliklarga qo‘shila boshladi.

Zo‘ravonlik holatlari ham yuz berdi. Payshanba kuni Nant shahridagi bir litseyning asosiy zali yong‘inda vayron bo‘ldi. Mamlakat bo‘ylab maktablar kirish joylarida juda ko‘p mayda yong‘inlar yoqildi. Yetkazilgan zarar millionlab yevroga baholanmoqda.

Ta’lim vaziri Eduar Jeffrining aytishicha, 65 nafar ta’lim xodimi, jumladan 40 nafar maktab rahbari jarohat olgan.

"Jarohat olgan xodimlarning aksariyati ular qarshisida turgan odamlar o‘z o‘quvchilari emasligini aytdi", dedi vazir.

Bundan tashqari, hukumat ma’lumotiga ko‘ra, qariyb 300 nafar politsiyachi va o‘t o‘chiruvchi jarohat olgan va tibbiy yordamga murojaat qilgan. Qariyb 2 ming kishi, asosan voyaga yetmaganlar, politsiya tomonidan ushlangan.

Talabalar guruhlari esa politsiya harakatlari oqibatida jarohatlanganlar ro‘yxati ancha uzun ekanini aytmoqda. Ikki o‘smir ko‘zidan jiddiy jarohat olgan, yana bir o‘smir ko‘plab tishlaridan ayrilgan.

Agar muammo faqat namoyishchilar talablarini hal qilishdan iborat bo‘lganida ham vaziyat oson bo‘lmas edi. Ammo bu inqirozning yana bir — siyosiy va ijtimoiy tomoni bor. Aynan shu jihat hozirgi talabalar noroziligini avvalgilaridan ancha xavfli qiladi.

Namoyishchilarning talablari bor, garchi ular hali ham unchalik aniq bo‘lmasa-da. Asosiy masala — pul yetishmasligi. O‘quvchilar ko‘proq o‘qituvchi, sinflarda o‘quvchilar sonini kamaytirish va maktab binolarini yaxshilashni talab qilmoqda.

Frantsiyada ko‘pchilik bu talablarga qo‘shilishi mumkin. Davlatdan ko‘proq mablag‘ talab qilib namoyish o‘tkazish Frantsiyada shu qadar odatiy holga aylanganki, hatto hukumatlar ham bunday talablarni qonuniy deb qabul qiladi.

Qolaversa, ta’lim tizimidagi vaziyat haqiqatan ham yomonlashmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri — mablag‘ tanqisligi.

Bu hafta bosh vazir Sebasten Lekornyu kelasi yil uchun byudjet loyihasini e’lon qildi. Uning asosiy mazmunini shunday ifodalash mumkin: "Yana qisqartirishlar — bu safar jiddiy ravishda!"

U va’da qilganidek, davlat xarajatlarini 54 milliard yevro, ya’ni 46 milliard funtga qisqartira oladimi-yo‘qmi, hali ma’lum emas.

Ammo Frantsiyada ijtimoiy norozilikni yumshatish uchun davlat saxiylik bilan pul ajratgan davr nihoyasiga yetib borayotgani tobora aniq bo‘lmoqda. Maktabga yana bir hamshira olish yoki oshxona binosini yaxshiroq issiqlikdan himoya qilish uchun qo‘shimcha mablag‘ talab qilayotgan o‘quvchilarning umidi amalga oshmasligi mumkin.

Ammo bu hukumatning eng katta tashvishi emas.

Asosiy xavotir — talabalar noroziligidan radikal so‘l kuchlar o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanayotgan bo‘lishi mumkinligi. So‘nggi kunlardagi zo‘ravonlik esa saylov yili arafasida keskin bo‘linib ketgan Frantsiya jamiyatini nimalar kutayotganining ilk belgisi bo‘lishi mumkin.

O‘ng va markazchi siyosiy kuchlar fikricha, talabalar noroziligi ortida "Bo‘ysunmas Frantsiya" partiyasi — LFI va uning prezidentlikka nomzodi Jan-Lyuk Melanshon turibdi.

LFI rahbarlari talabalar bilan birga tez-tez ko‘rinish bermoqda. Ayniqsa, Parij yaqinidagi Sen-Denida bu yaqqol ko‘rindi. Shahar meri Balli Bagayoko "ba’zida zo‘ravonlik qonuniy bo‘lishi mumkin" degan gapi uchun tanqidga uchradi.

Parij politsiya boshqarmasi uchun tayyorlangan ichki hisobot matbuotga sizib chiqdi. Unda Seyn-Sen-Denida harakat qanday boshlangani tahlil qilingan.

Hisobotda o‘quvchilarni "talabalar uyushmalaridagi o‘ta so‘l kuchlar va LFI kabi siyosiy guruhlar harakatga undayotgani" aytilgan.

Hujjatda bu keskinlik "milliy saylovlar oldidan o‘z g‘oyalarini ilgari surish maqsadida vaziyatni ataylab alangalatish strategiyasining bir qismi bo‘lishi mumkinligi" qayd etilgan.

Hisobot mualliflari bu xulosaga bir nechta omilni dalil sifatida keltirgan. Ular orasida namoyishlarda litsey o‘quvchisi bo‘lmagan odamlarning qatnashishi, talablarning noaniqligi, Falastin va Jazoir bayroqlarining ko‘tarilishi bor.

Shuningdek, politsiya bo‘limlari oldida qo‘shimcha namoyishlar o‘tkazishga chaqirish kabi usullar ham radikal so‘l kuchlarga xos taktika sifatida ko‘rsatilgan.

LFI esa bu ayblovlarni keskin rad etmoqda. Partiya o‘zini qonuniy deb hisoblagan yoshlar harakatini tabiiy ravishda qo‘llab-quvvatlayotganini aytmoqda, xolos.

Payshanba kuni Melanshon talabalarni zo‘ravonlikdan tiyilishga chaqirdi. Uning aytishicha, zo‘ravonlik "faqat dushmanlarimiz manfaatiga xizmat qiladi".

Ammo uning raqiblari 75 yoshli tajribali siyosatchi nima qilayotganini juda yaxshi biladi, deb hisoblaydi.

Melanshon may oyidagi prezident saylovining ikkinchi bosqichiga chiqish imkoniga ega nomzodlardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Uning ehtimoliy raqibi o‘ta o‘ng siyosatchi Marin Le Pen bo‘lishi mumkin.

So‘rovlar Melanshon Frantsiyadagi 18–24 yoshlilar orasida katta qo‘llab-quvvatlovga ega ekanini ko‘rsatmoqda — qariyb 40 foiz.

Bu qo‘llab-quvvatlash ayniqsa aholisi zich va muhojirlar ko‘p yashaydigan shahar atroflarida kuchli. Bu yerlarda Melanshonning "yangi Frantsiya" va mamlakat aholisi hamda tilidagi o‘zgarishlarni aks ettiruvchi "kreollashuv" haqidagi g‘oyalari ko‘pchilikka ma’qul keladi.

Biroq Frantsiyada saylovlarda eng kam qatnashadigan qatlamlardan biri ham aynan yoshlardir.

Shuning uchun saylov yaqinlashgan sari LFI strategiyasi yoshlarga partiya ularning tarafida ekanini doim eslatib turish va ularning ovozi natijaga ta’sir qilishi mumkinligini ko‘rsatishdan iborat bo‘ladi.

Bu Melanshonning g‘alabasi uchun yetarlimi — bu boshqa masala.

U so‘rovlarni ham jiddiy qabul qilishi kerak. Chunki ularning barchasi agar u ikkinchi bosqichda Le Penga qarshi kurashsa, katta farq bilan yutqazishini ko‘rsatmoqda.

Agar shunday bo‘lsa, Frantsiya juda beqaror vaziyatga tushib qolishi mumkin.

Bunday holatda so‘nggi kunlardagi yoshlar noroziligi kelajakdagi jiddiy siyosiy va ijtimoiy beqarorlikning ilk belgisi bo‘lib chiqqan bo‘ladi.