Мактаб ўқувчиларининг кўчаларга чиқиши нега Франция ҳукуматини саросимага солди?

Франция раҳбарлари доим ёдда тутадиган бир ҳақиқат бор: ёшларнинг кўчага чиқиши — жиддий муаммо белгиси.

1968 йил май ойидаги талабалар намойишларидан бери Франциядаги ҳар бир ҳукумат ғазабланган ёшлардан чўчиб келади. Ўша пайтда президент Шарл де Гол воқеаларни машҳур chienlit сўзи билан таърифлаган эди. Бу сўз тартибсизлик ва бошбошдоқлик маъносини англатади.

Нега ҳукуматлар ёшлар норозилигидан қўрқади?

Чунки ёшлар ҳаракатини олдиндан башорат қилиш қийин. Кўпинча уларнинг аниқ раҳбарияти ёки ҳукумат музокара олиб бориши мумкин бўлган тузилмаси бўлмайди. Қолаверса, ёшлар кўчага чиқса, уларга бошқа гуруҳлар ҳам қўшилиши мумкин.

Яна бир сабаб бор: намойишчилар ёш бўлгани учун жамоатчилик кўпинча уларга хайрихоҳ бўлади. Агар полиция хатога йўл қўйиб, кимнидир жароҳатласа ёки бундан ҳам оғирроқ оқибат юз берса, натижасини олдиндан айтиш қийин.

Бунинг устига, президент сайловига ҳам саноқли ойлар қолган.

Шу сабаблар туфайли la jeunesse en colère — яъни ғазабланган ёшлар — кўчаларда тўсиқлар ўрнатган пайтда ҳукумат жуда эҳтиёткор ҳаракат қилади.

Ҳозир Францияда ўсмирлар кўчаларга чиққан. Улар жуда ғазаблангандай кўринмаяпти, муҳитда кўпроқ ҳаяжон сезилади. Аммо улар президент Эммануэл Макрон ҳукуматини жиддий хавотирга солган. Le Monde газетаси жума куни бу ҳолатни ҳукуматни "совуқ терга туширган" вазият деб таърифлади.

Ҳаракат қарийб икки ҳафта олдин Париж шимолидаги кам даромадли аҳоли яшайдиган Сейн-Сен-Дени ҳудудида бошланган эди. Сўнгги бир неча кун ичида эса норозилик бутун мамлакатга тарқалди.

Пайшанба куни норозиликлар энг юқори нуқтага чиқди. 15 ёшдан 18 ёшгача бўлган ўқувчилар таълим оладиган юзлаб лицейлар олди тўсиб қўйилди. Жума куни вазият бироз яхшиланди, аммо ходимлар ва ўқувчилар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида қарийб 400 та лицей ёпиқ қолди. Энди университет талабалари ҳам норозиликларга қўшила бошлади.

Зўравонлик ҳолатлари ҳам юз берди. Пайшанба куни Нант шаҳридаги бир лицейнинг асосий зали ёнғинда вайрон бўлди. Мамлакат бўйлаб мактаблар кириш жойларида жуда кўп майда ёнғинлар ёқилди. Етказилган зарар миллионлаб еврога баҳоланмоқда.

Таълим вазири Эдуар Жеффрининг айтишича, 65 нафар таълим ходими, жумладан 40 нафар мактаб раҳбари жароҳат олган.

"Жароҳат олган ходимларнинг аксарияти улар қаршисида турган одамлар ўз ўқувчилари эмаслигини айтди", деди вазир.

Бундан ташқари, ҳукумат маълумотига кўра, қарийб 300 нафар полициячи ва ўт ўчирувчи жароҳат олган ва тиббий ёрдамга мурожаат қилган. Қарийб 2 минг киши, асосан вояга етмаганлар, полиция томонидан ушланган.

Талабалар гуруҳлари эса полиция ҳаракатлари оқибатида жароҳатланганлар рўйхати анча узун эканини айтмоқда. Икки ўсмир кўзидан жиддий жароҳат олган, яна бир ўсмир кўплаб тишларидан айрилган.

Агар муаммо фақат намойишчилар талабларини ҳал қилишдан иборат бўлганида ҳам вазият осон бўлмас эди. Аммо бу инқирознинг яна бир — сиёсий ва ижтимоий томони бор. Айнан шу жиҳат ҳозирги талабалар норозилигини аввалгиларидан анча хавфли қилади.

Намойишчиларнинг талаблари бор, гарчи улар ҳали ҳам унчалик аниқ бўлмаса-да. Асосий масала — пул етишмаслиги. Ўқувчилар кўпроқ ўқитувчи, синфларда ўқувчилар сонини камайтириш ва мактаб биноларини яхшилашни талаб қилмоқда.

Францияда кўпчилик бу талабларга қўшилиши мумкин. Давлатдан кўпроқ маблағ талаб қилиб намойиш ўтказиш Францияда шу қадар одатий ҳолга айланганки, ҳатто ҳукуматлар ҳам бундай талабларни қонуний деб қабул қилади.

Қолаверса, таълим тизимидаги вазият ҳақиқатан ҳам ёмонлашмоқда. Бунинг асосий сабабларидан бири — маблағ танқислиги.

Бу ҳафта бош вазир Себастен Лекорню келаси йил учун бюджет лойиҳасини эълон қилди. Унинг асосий мазмунини шундай ифодалаш мумкин: "Яна қисқартиришлар — бу сафар жиддий равишда!"

У ваъда қилганидек, давлат харажатларини 54 миллиард евро, яъни 46 миллиард фунтга қисқартира оладими-йўқми, ҳали маълум эмас.

Аммо Францияда ижтимоий норозиликни юмшатиш учун давлат сахийлик билан пул ажратган давр ниҳоясига етиб бораётгани тобора аниқ бўлмоқда. Мактабга яна бир ҳамшира олиш ёки ошхона биносини яхшироқ иссиқликдан ҳимоя қилиш учун қўшимча маблағ талаб қилаётган ўқувчиларнинг умиди амалга ошмаслиги мумкин.

Аммо бу ҳукуматнинг энг катта ташвиши эмас.

Асосий хавотир — талабалар норозилигидан радикал сўл кучлар ўз мақсадлари йўлида фойдаланаётган бўлиши мумкинлиги. Сўнгги кунлардаги зўравонлик эса сайлов йили арафасида кескин бўлиниб кетган Франция жамиятини нималар кутаётганининг илк белгиси бўлиши мумкин.

Ўнг ва марказчи сиёсий кучлар фикрича, талабалар норозилиги ортида "Бўйсунмас Франция" партияси — LFI ва унинг президентликка номзоди Жан-Люк Меланшон турибди.

LFI раҳбарлари талабалар билан бирга тез-тез кўриниш бермоқда. Айниқса, Париж яқинидаги Сен-Денида бу яққол кўринди. Шаҳар мери Балли Багайоко "баъзида зўравонлик қонуний бўлиши мумкин" деган гапи учун танқидга учради.

Париж полиция бошқармаси учун тайёрланган ички ҳисобот матбуотга сизиб чиқди. Унда Сейн-Сен-Денида ҳаракат қандай бошлангани таҳлил қилинган.

Ҳисоботда ўқувчиларни "талабалар уюшмаларидаги ўта сўл кучлар ва LFI каби сиёсий гуруҳлар ҳаракатга ундаётгани" айтилган.

Ҳужжатда бу кескинлик "миллий сайловлар олдидан ўз ғояларини илгари суриш мақсадида вазиятни атайлаб алангалатиш стратегиясининг бир қисми бўлиши мумкинлиги" қайд этилган.

Ҳисобот муаллифлари бу хулосага бир нечта омилни далил сифатида келтирган. Улар орасида намойишларда лицей ўқувчиси бўлмаган одамларнинг қатнашиши, талабларнинг ноаниқлиги, Фаластин ва Жазоир байроқларининг кўтарилиши бор.

Шунингдек, полиция бўлимлари олдида қўшимча намойишлар ўтказишга чақириш каби усуллар ҳам радикал сўл кучларга хос тактика сифатида кўрсатилган.

LFI эса бу айбловларни кескин рад этмоқда. Партия ўзини қонуний деб ҳисоблаган ёшлар ҳаракатини табиий равишда қўллаб-қувватлаётганини айтмоқда, холос.

Пайшанба куни Меланшон талабаларни зўравонликдан тийилишга чақирди. Унинг айтишича, зўравонлик "фақат душманларимиз манфаатига хизмат қилади".

Аммо унинг рақиблари 75 ёшли тажрибали сиёсатчи нима қилаётганини жуда яхши билади, деб ҳисоблайди.

Меланшон май ойидаги президент сайловининг иккинчи босқичига чиқиш имконига эга номзодлардан бири сифатида кўрилмоқда. Унинг эҳтимолий рақиби ўта ўнг сиёсатчи Марин Ле Пен бўлиши мумкин.

Сўровлар Меланшон Франциядаги 18–24 ёшлилар орасида катта қўллаб-қувватловга эга эканини кўрсатмоқда — қарийб 40 фоиз.

Бу қўллаб-қувватлаш айниқса аҳолиси зич ва муҳожирлар кўп яшайдиган шаҳар атрофларида кучли. Бу ерларда Меланшоннинг "янги Франция" ва мамлакат аҳолиси ҳамда тилидаги ўзгаришларни акс эттирувчи "креоллашув" ҳақидаги ғоялари кўпчиликка маъқул келади.

Бироқ Францияда сайловларда энг кам қатнашадиган қатламлардан бири ҳам айнан ёшлардир.

Шунинг учун сайлов яқинлашган сари LFI стратегияси ёшларга партия уларнинг тарафида эканини доим эслатиб туриш ва уларнинг овози натижага таъсир қилиши мумкинлигини кўрсатишдан иборат бўлади.

Бу Меланшоннинг ғалабаси учун етарлими — бу бошқа масала.

У сўровларни ҳам жиддий қабул қилиши керак. Чунки уларнинг барчаси агар у иккинчи босқичда Ле Пенга қарши курашса, катта фарқ билан ютқазишини кўрсатмоқда.

Агар шундай бўлса, Франция жуда беқарор вазиятга тушиб қолиши мумкин.

Бундай ҳолатда сўнгги кунлардаги ёшлар норозилиги келажакдаги жиддий сиёсий ва ижтимоий беқарорликнинг илк белгиси бўлиб чиққан бўлади.