Қирғизистон: Ташиевга чиқарилган ҳукм нега президент сайлови билан боғланмоқда?

Қирғизистонда собиқ амалдор ва сиёсатчи Қамчибек Ташиевга чиқарилган навбатдаги суд ҳукми тўрт ойдан кейин ўтиши керак бўлган президент сайлови билан ҳам боғланмоқда.

Давлат раҳбари Садир Жапаровнинг яқин сиёсий ҳамкори саналган Ташиев ва яна етти собиқ амалдорга қарши жиноят иши муддатидан аввал президент сайлови ўтказиш ташаббуси ортидан очилган эди.

10 сентябр куни Бишкек шаҳар суди уларни тўрт йилга озодликдан маҳрум қилди. Бироқ икки йиллик пробация тайинлангани сабабли жазо озодликда ўталади. 2 июлда Биринчи май туман суди ҳам уларни тўрт йилга қамоқ жазосига ҳукм қилиб, уч йиллик пробация белгилаган эди. Адвокатлар бу қарор устидан шикоят қилган.

Қирғизистон қонунларига кўра, туман суди қароридан фарқли ўлароқ, иккинчи инстанция ҳукми дарҳол кучга киради.

Собиқ амалдорлар Жиноят кодексининг 326-моддаси - "Конституцияни бузган ҳолда ҳокимиятни куч ишлатиб эгаллаб олиш ёки куч билан сақлаб туриш, шунингдек конституциявий тузумни куч ишлатиш орқали ўзгартиришга қаратилган ҳаракатлар" бўйича айбдор деб топилган.

Ташиевнинг ҳимоячиси Икрамидин Айтқулов суд қароридан норози эканини билдирди.

"Бу мутлақо асоссиз ва қонунга зид қарор. Албатта, уни устидан шикоят қиламиз", деди у.

Кейинги инстанция - Олий суд.

Ҳукм ўқилаётган пайтда журналистлар суд залига киритилмади. Ҳимоячилар буни ҳам қонунбузарлик деб баҳолаб, суд қарори очиқ тарзда эълон қилиниши кераклигини айтди.

Ташиев иши қандай бошланган?

57 ёшли Қамчибек Ташиев 2020 йил октябридаги ҳокимият алмашинувидан кейин беш йил давомида Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси ва Вазирлар Маҳкамаси раиси ўринбосари лавозимларида ишлади.

Ташиев 10 феврал куни кутилмаганда лавозимидан озод этилди. Бундан бир кун олдин 75 нафар собиқ амалдор ва сиёсатчи президент ва парламентга муддатидан аввал президент сайлови ўтказиш таклифи билан мурожаат қилган. Уларнинг аксари Ташиевга яқин шахслар сифатида кўрилган.

Шундан сўнг жиноят иши очилиб, бу воқеа жамоатчиликда "75чилар мактуби" номи билан машҳур бўлди.

Ташиев айбловларни рад этди. У бир муддат хорижда бўлиб, кейин мамлакатга қайтди. Унга яқин деб ҳисобланган бир қатор амалдорлар лавозимидан кетди, ўнга яқин депутат эса мандатидан воз кечди.

Президент Жапаров Ташиевни ишдан бўшатиш қарорини "давлат ва халқ тинчлиги учун" қабул қилганини айтган.

Ўша пайтда Ташиев келажакда президентликка даъво қилиши мумкинлиги ҳақида тахминлар ҳам тарқалган. Ташиев эса Жапаров сиёсатини қўллаб-қувватлашини ва судда оқланишига ишонаётганини, сайловда иштирок этиш нияти йўқлигини айтган.

Бошқа судланувчилар ҳам муддатидан аввал сайлов ўтказиш таклифи Конституция доирасида бўлганини таъкидлаган.

Бу воқеалар фонида Конституциявий суд навбатдаги президентлик сайловини 2027 йил январ ойига белгилаган.

Жапаров эса Ташиевга нисбатан очилган жиноят ишига ҳуқуқий баҳо бериш суд ваколатига киришини билдирган. У Ташиевни ўзининг яқин дўсти эканини ҳам бир неча бор қайд этган.

Сайловга таъсири қандай бўлади?

Шунга қарамай, сиёсий таҳлилчилар Ташиев билан боғлиқ вазиятни президентлик сайлови билан боғламоқда.

Эксперт Қубан Абдименнинг фикрича, суд қарори маҳкум этилганлар учун маълум маънода енгиллик бўлса ҳам, уларнинг сайловда қатнашиш имкониятига таъсир қилади.

"Судланганларнинг бирортаси ҳам сайловда қатнашиш ҳуқуқига эга бўлмайди. Натижада кучли номзодлар қаторидан Камчибек Ташиев ва унинг атрофидаги шахсларни кўрмаслигимиз мумкин".

Шу билан бирга, таҳлилчи қарор ҳали якуний эмаслигини айтди. Агар адвокатлар апелляция берса, ишни Олий суд кўриб чиқади.

Президент Жапаров эса Ташиевнинг ишига нуқтани суд қўйишини билдириб келмоқда. У бир ой аввал берган интервюсида Ташиевни қайтадан лавозимга олиб келмаслигини айтган. Шу билан бирга, бир вақтлар уни ўзидан кейин президент сифатида кўриш режаси бўлганини маълум қилган.

"2027 йилда ўзим сайловга бормай, агар шу вақтга келиб у тайёр бўлиб қолса, яхши ишлаб, тажриба тўплаб, тайёр бўлса, Қамчи номзодини қўйса, мен сайловда қатнашмай, Қамчини президент қилиб, нафақага чиқсамми, деган ўз режам бор эди. Бу ҳақда унга икки-уч йил олдин айтганман. "Тайёр бўл, атрофингдагиларни тозала, тарбияла", деб келганман. Кейин қарасам, у ҳали тайёр эмас экан. Халқ энди бирлашиб, ягона Қирғизистон бўлиб бораётган бир пайтда "сен у тарафдамисан ёки бу тарафдами?" деган гап бўлмаслиги керак. "Шунинг учун сени лавозимдан оляпман, хафа бўлма. Кейинги сайловда қатнашмоқчи бўлсанг, сенга шароит яратиб бераман", деб айтганман", - деган президент.

Ташиев атрофидаги бошқа ишлар

Ташиев билан боғлиқ жиноят иши Қирғизистондаги энг кўп муҳокама қилинган сиёсий жараёнлардан бирига айланди. Мавзу қўшни давлатлар, жумладан Ўзбекистон медиасида ҳам кенг ёритилди.

Ташиев давлат хавфсизлиги соҳасидан ташқари тиббиёт, қурилиш ва бошқа йўналишлардаги ишларга ҳам аралашиб, назорат қилиб келгани билан танилган.

Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари унинг раҳбарлиги даврида танқидчиларга босим кучайганини айтган. Тарафдорлари эса уни коррупция ва уюшган жиноятчиликка қарши курашда, шунингдек Ўзбекистон ва Тожикистон билан чегара масалаларини ҳал этишда муҳим рол ўйнаганини таъкидлайди.

Ташиев лавозимдан кетганидан сўнг айрим тадбиркорлар бизнесга босим ўтказилгани ҳақида даъволарни илгари сура бошлади.

Март ойида эса "Қирғизнефтегаз"даги эҳтимолий коррупция ҳолатлари бўйича суриштирув бошланди. Давлатга 3 миллиард сомдан ортиқ зарар етказилгани айтилди. Бу иш доирасида Ташиевнинг укаси Шаирбек Ташиев қамоққа олинган.

Айни пайтда International Partnership for Human Rights (IPHR) ташкилоти 2 сентябрь куни эълон қилган ҳисоботида Қирғизистонда фуқаролик эркинликлари чекланаётганини қайд этди. Ташкилот, Қамчибек Ташиев лавозимидан олинганидан кейин ҳам ҳокимиятни танқид қилувчиларга босим давом этаётганига эътибор қаратган.