Makombora ya Iran ya Kurushwa Begani: Ni tishio kiasi gani?

Ripoti ya Reuters kuhusu juhudi za Tehran za kununua makombora yanayorushwa kutoka begani ya China iliangazia kipengele cha mfumo wa ulinzi wa anga wa Iran ambacho hakijapewa kipaumbele kikubwa ikilinganishwa na mifumo mikubwa kama vile S-300, silaha nyepesi, inayoweza kubebeka na yenye gharama nafuu kiasi, iliyoundwa kulenga ndege zinazoruka katika mwinuko wa chini kutoka usawa wa bahari.

Reuters iliripoti, ikinukuu vyanzo visivyotajwa majina, kwamba Iran imetia saini mkataba wa thamani ya dola milioni 60-70 kwa ajili ya kununua mifumo 300-400 ya ulinzi wa anga inayoweza kubebeka na mtu mmoja, ikiwa ni pamoja na makombora ya China ya aina ya QW-12 na FN-16, huku ikiongeza kuwa shehena ya kwanza inaweza kuwasilishwa kupitia Pakistan ndani ya wiki chache.

China ilielezea ripoti hiyo kuwa "haina msingi wowote," na jeshi la Pakistan lilielezea madai hayo kuwa nchi hiyo ilihusika katika usafirishaji wa silaha hizo kuwa ni "ya kubuni na ya uongo."

Hata hivyo, hii sio mara ya kwanza kwa suala la juhudi za Iran za kupata silaha hizi kuibuliwa na kujadiliwa.

Mnamo mwezi Februari 2026, gazeti la Financial Times liliripoti kuwa Iran ilikuwa imetia saini mkataba wa siri wenye thamani ya Euro milioni 495 kwa ajili ya kununua vifaa vya kurushia makombora 500 vya aina ya Vrba na makombora 2,500 kutoka Urusi.

Inasemekana mkataba huo ulitiwa saini mnamo Desemba 2025, katika kipindi kati ya vita vya Ukraine na Iran, na ingawa vyanzo rasmi havikuthibitisha, habari hizo ziliripotiwa sana katika vyombo vya habari vya Iran.

Mnamo Juni 2026, Wizara ya Fedha ya Marekani iliwekea vikwazo watu binafsi na makampuni ambayo ilisema yalisaidia ununuzi wa silaha kutoka China kwa ajili ya Kikosi cha wanajeshi wa IRGC na Wizara ya Ulinzi ya Iran.

Wizara hiyo ilisema kuwa mitandao husika ilikuwa ikijaribu kununua silaha, ikiwa ni pamoja na "mifumo ya ulinzi wa anga inayoweza kubebwa na mtu mmoja", au makombora yanayorushwa kutoka begani.

Jitihada za Iran za kupata mifumo hii zilianza miongo kadhaa iliyopita.

Taasisi ya Utafiti wa Tathmini ya Silaha Ndogo iliandika katika ripoti ya mwaka 2024, ikirejelea data za wataalamu, kwamba Iran iliingiza nchini makombora ya China aina ya QW-1 katika miaka ya 1990 na QW-18 mwanzoni mwa miaka ya 2000, kisha ikakusanya mifumo hiyo nchini humo kwa majina ya "Misagh-1" na "Misagh-2."

Iran huwasilisha familia ya makombora ya "Misagh" kama bidhaa ya ndani, lakini kulingana na wataalamu, haijulikani wazi ni sehemu zipi zilitengenezwa nchini Iran na ni zipi zilizoagizwa kutoka nje na kuunganishwa nchini humo.

"MANPADS" ni nini na hutumika kwa ajili gani vitani?

"MANPADS" ni kifupi cha "Man-Portable Air Defense System" (Mfumo wa Ulinzi wa Anga Unaobebeka na Mtu). Kila mfumo kwa kawaida hujumuisha kombora lililowekwa ndani ya bomba la kurushia, kishikio cha kufyatulia, kifaa cha betri, na kifaa cha kupozea.

Matumizi ya mifumo hii inayoweza kubebwa au kurushwa kutoka begani hayahitaji rada kubwa wala gari maalum. Timu ndogo inaweza kupelekwa karibu na viwanja vya ndege, njia za kurukia ndege, maeneo ya juu, au maeneo ya siri, na kuondoka eneo hilo haraka baada ya kurusha kombora.

Justin Brank, mtafiti mkuu wa masuala ya nguvu za anga katika Taasisi ya Royal United Services ya Uingereza, aliambia BBC Persian kuwa mfumo mpya wa MANPADS wa China unaweza kuongeza "kwa kiasi kikubwa" hatari kwa shughuli za helikopta za Marekani na Israel, na pengine hata ndege za kivita zinazoruka katika urefu wa chini.

Kulingana naye, mifumo hii ina uwezo bora zaidi wa kutofautisha kati ya ndege halisi na vifaa vya kughushi vinavyotoa joto, ikilinganishwa na mifumo ya zamani, lakini kimsingi inatishia ndege zinazoruka katika urefu wa chini ya futi 15,000 (mita 4,500).

Uwezo mdogo, urahisi wa kubeba, na uwezo wa kupelekwa eneo la tukio kwa haraka hufanya mifumo hii kuwa migumu kugunduliwa na kuharibiwa.

Hata hivyo, MANPADS hushughulikia tu ulinzi wa anga wa masafa mafupi sana na si mbadala wa mifumo ya masafa ya kati na marefu.

Urefu wa juu zaidi ambao makombora ya Missile-1 na Missile-2 yanaweza kufikia na kushambulia umetajwa kuwa mita 3,500.

Farzin Nadimi, mtafiti mwandamizi katika Taasisi ya Washington ya Sera za Mashariki ya Kati (Washington Institute for Near East Policy) na mtaalamu wa uwezo wa kijeshi wa Iran, aliiambia BBC Persian kwamba mifumo hii ina "uwezo wa kiwango cha chini" ikilinganishwa na mifumo ya ulinzi ya masafa marefu. Hata hivyo, alisema inaweza kuziba kwa kiasi fulani pengo katika ulinzi wa anga wa Iran katika maeneo ya mwinuko wa chini, ikiwa ni pamoja na kulenga helikopta, ndege zisizo na rubani (droni), na ndege za usafiri wakati wa kuruka au kutua.

Hata hivyo, mifumo hii haina ufanisi sawa dhidi ya malengo yote. Kwa mfano, ndege zisizo na rubani (UAV) za ukubwa mkubwa zinazotumia injini za mwako huzalisha joto zaidi, hasa zinaporuka katika mwinuko wa chini, hivyo huwa rahisi zaidi kulengwa na kutunguliwa kwa kutumia makombora yanayofuatilia joto. Kwa upande mwingine, droni ndogo zinazotumia umeme, ambazo huzalisha joto kidogo sana, ni vigumu zaidi kugunduliwa na kulengwa.

Silaha za kurushwa begani zipo katika aina nyingi tofauti, na ukweli kwamba zinarushwa begani haumaanishi kwamba zote zinafanya kazi kwa namna moja. Kwa mfano, RPG-7, ambayo inajulikana sana nchini Iran kutokana na vita vyake na Iraq, hutumika hasa kushambulia magari ya kivita yenye silaha nzito na maeneo lengwa ya ardhini. Silaha hii haihesabiwi kuwa mfumo wa ulinzi wa anga unaobebeka na mtu mmoja (MANPADS).

Kombora lenye teknolojia ya China

Hakuna taarifa sahihi kuhusu idadi na muundo kamili wa makombora ya Iran yanayofyatuliwa kutoka begani. Vyanzo mbalimbali vimeashiria kuwepo kwa aina za zamani zilizotengenezwa na Umoja wa Kisovieti na China, lakini familia ya "Misagh" na, kwa kiasi fulani, "Sahand" ndizo zinazojulikana zaidi na zenye taarifa nyingi zaidi katika ghala hili la silaha.

Strella-2 na toleo lake lililoboreshwa ni makombora yaliyotengenezwa awali na Umoja wa Kisovieti, ambayo NATO huita SA-7 na pia yanajulikana kama SAM-7. Ripoti ya Taasisi ya Tathmini ya Silaha Ndogo, inataja kombora la Sahand linalofyatuliwa kutoka begani kuwa ni toleo la Iran la familia hii.

Kulingana na ripoti hiyo hiyo, Iran iliingiza makombora ya QW-1 kutoka China katika miaka ya 1990 na QW-18 mwanzoni mwa miaka ya 2000, na kisha "kukusanya" aina zinazohusiana na hayo nchini humo kwa majina ya Covenant-1 na Covenant-2.

Kituo cha Uuzaji wa Nje cha Wizara ya Ulinzi ya Iran kinaieleza Misagh-1 kuwa ni "silaha ya ulinzi wa anga ya kizazi cha pili kwa mwinuko wa chini" yenye "mfumo wa kufuatilia kwa kutumia miale ya infraredi usiozalisha mawimbi." Hii ina maana kwamba kombora hutambua na kufuatilia mionzi ya joto inayotolewa upande wa eneo lengwa bila kutumia au kutoa mawimbi ya rada.

Kwa mujibu wa tovuti ya kituo hicho, Misagh-1 imeundwa kushambulia "maeneo lengwa ya anga ya kasi kubwa katika mwinuko wa chini," pamoja na helikopta na "maeneo lengwa ya anga ya kasi ndogo." Mfumo huo pia unaweza kutumika kulinda vikosi vya ardhini na miundombinu muhimu.

Kituo hicho kinaongeza kuwa mfumo wa Misagh-1 unaweza kufungwa kwenye "jukwaa maalumu" kwa matumizi ya kudumu au ya kuwekwa kwenye chombo kingine, mbali na kurushwa begani na mtu mmoja.

Pia imeanzisha kombora la Misagh-2, ambalo ni mfumo wa ulinzi wa anga wa kizazi cha tatu unaorushwa begani. Mfumo huu una uwezo wa "kutenganisha mawimbi ya infraredi yanayotoka kwenye malengo halisi na mawimbi bandia ya kudanganya," jambo linalouwezesha kukabiliana vyema na mbinu za kujihami zinazotumiwa na ndege.

Aidha, mfumo huo unaweza kufungwa kamera ya kuona usiku hivyo kuruhusu kutumika kwa ufanisi zaidi katika mazingira ya giza au mwanga hafifu.

Operesheni iliyowaokoa marubani wa Marekani

Ripoti rasmi za Iran zinaonyesha kuwa makombora ya "Missagh" yametumika mara nyingi katika mazoezi ya awali ya jeshi la kawaida na Jeshi la Iran (IRGC). Hata hivyo, moja ya madai mahususi kuhusu matumizi ya kivita ya makombora ya "Missagh" yanahusu operesheni ya Marekani katika Uwanda wa Mahyar huko Isfahan wakati wa vita vya hivi karibuni.

Tukio hilo lilikuwa sehemu ya operesheni ya Marekani ya kuwaokoa wafanyakazi wawili wa ndege ya kivita aina ya F-15E iliyoangushwa nchini Iran mnamo tarehe 3 Aprili 2026.

Operesheni ya Dasht-e Mahyar ilifanyika kwa lengo la kuwaokoa marubani wawili wa ndege hiyo ya kivita aina ya F-15E, ambayo baadaye Donald Trump alithibitisha kuwa ililengwa na kombora la Iran la kurushwa begani.