Difrod tanau gwyllt yr haf i gael effaith ar gynefinoedd bregus am flynyddoedd

Mae'r difrod sydd wedi ei achosi gan danau gwyllt yn ystod yr haf yn debygol o siapio adferiad rhai o gynefinoedd mwyaf bregus y DU dros y blynyddoedd i ddod, yn ôl gwyddonwyr.

Yn ystod yr haf fe welwyd rhai o'r tanau gwyllt mwyaf difrifol ers blynyddoedd, wrth i wres eithafol, sychder hirfaith a chyflyrau tir cras adael rhostiroedd, tir uchel a glaswelltiroedd yn hynod fregus i danau ledaenu'n gyflym.

Ym Mwlch Sychnant yn Sir Conwy fe welwyd un o'r tanau mwyaf diweddar, yn gorchuddio tua 200 erw o rostir arfordirol gwarchodedig, gan arwain at 36 o bobl yn gorfod gadael eu cartrefi am gyfnod.

Mae gwyddonwyr o Brifysgol Bangor sy'n cynnal ymchwiliad brys i effaith y tanau'n rhybuddio bod yr effaith ar iechyd y pridd a bioamrywiaeth yn mynd llawer ymhellach na'r hyn sydd i'w weld ar yr wyneb.

Esboniodd Dr Kara Marsden, darlithydd mewn gwyddor pridd sy'n rhan o'r cynllun, eu bod nhw'n cymharu safon y pridd mewn rhannau a gafodd eu llosgi gyda phridd gerllaw na welodd y fflamau.

"'Da ni'n samplo'r ffiseg, y cemeg a'r bioleg i weld sut mae o wedi newid ar ôl y tân, a hefyd y planhigion a pa fath o blanhigion sy'n tyfu'n ôl yn gyflym.

"'Da ni isio ffendio allan faint o garbon sydd wedi ei golli i'r awyr, achos mae'r pridd yn yr ucheldiroedd yn bwysig iawn o ran storio carbon."

Mae'r Athro Davey Jones, sy'n arwain cynllun Prifysgol Bangor, yn dweud bod maint y difrod yn llawer gwaeth na'r hyn sy'n weladwy i'r llygad.

"Mae'n debyg ein bod ni wedi colli tua 10 centimetr o bridd yma... 4,000 o flynyddoedd o garbon wedi mynd mewn un digwyddiad," meddai.

"Mae'n drychinebus. Unwaith mae'r pridd uchaf [topsoil] wedi mynd, does dim modd ei adfer."

Dros yr wythnosau diwethaf mae'r tîm wedi bod yn casglu samplau pridd mewn sawl safle ar draws Cymru, cyn i law trwm y gaeaf olchi'r hyn sy'n weddill i ffwrdd.

Yna maen nhw'n cymharu tir llosg â thir cyfagos sydd heb ei ddifrodi, gan fesur newidiadau mewn carbon pridd, maetholion, gweithgarwch microbaidd, dŵr yn gwrthod treiddio a'r perygl o erydiad.

Er mwyn darganfod safleoedd newydd yn gyflym wedi i danau ddigwydd, fe wnaeth y tîm hyd yn oed ddefnyddio data lloeren gan NASA.

Ychwanegodd Dr Marsden bod ymateb yn gyflym yn dilyn unrhyw dân agored yn hollbwysig.

"Roedd yn hanfodol cyrraedd y safle yn syth ar ôl i'r tân ddiffodd," meddai.

"Mae priodweddau'r pridd a'r llystyfiant yn gallu newid yn gyflym iawn, felly mae cael y data sylfaenol hwn yn hanfodol ar gyfer cymariaethau yn y dyfodol."

Ond mae hi hefyd yn rhybuddio nad yw'r egin gwyrdd sydd wedi dechrau blaguro ar y safle o reidrwydd yn adlewyrchu adferiad gwirioneddol.

"Mae rhedyn yn tyfu'n syth oherwydd mae ei risomau'n eistedd yn ddwfn yn y pridd," meddai.

"Ond mae'r grug a'r eithin sy'n diffinio'r cynefin yma yn gwreiddio'n lawer llai dyfn.

"Maen nhw wedi mynd yn llwyr, ac mae'r pridd maen nhw'n dibynnu arno'n gallu cymryd miloedd o flynyddoedd i ffurfio."

Dywedodd yr Athro Jones bod effaith tanau o'r fath yn ymestyn ymhell y tu hwnt i golled bioamrywiaeth.

"Mae tanau'n rhyddhau carbon, nitrogen a sylffwr yn ôl i'r atmosffer, gan gyfrannu at newid hinsawdd," meddai.

"A bob tro mae 'na danau gwyllt fel hyn, 'da ni'n gwneud y broblem yn waeth."

Bydd ymchwilwyr yn dychwelyd i'r safleoedd yma dros y ddwy flynedd nesaf i fonitro unrhyw adferiad ac i asesu pa gynefinoedd sy'n fwy gwydn.

Ond mae'r dystiolaeth cynnar yn awgrymu y gall llystyfiant ddychwelyd, ond yn arafach ac yn fwy bregus, gan adael tirweddau'n fwy agored i danau yn y dyfodol.

Dilynwch Cymru Fyw ar Facebook, dolen allanol, X, dolen allanol, Instagram, dolen allanol neu TikTok, dolen allanol.

Anfonwch unrhyw syniadau am straeon i cymrufyw@bbc.co.uk, dolen allanol neu cysylltwch drwy WhatsApp ar 07709850033.

Lawrlwythwch yr ap am y diweddaraf o Gymru ar eich dyfais symudol.