Vì sao Việt Nam có thể bị Mỹ áp thuế liên quan đến 'lao động cưỡng bức'

Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) vừa công bố kế hoạch áp mức thuế bổ sung 12,5% lên 45 đối tác, trong đó có Việt Nam, vì cho rằng việc thực thi các biện pháp chống lao động cưỡng bức chưa hiệu quả.

USTR cho biết các nền kinh tế này sẽ phải chịu thuế vì không giải quyết được vấn đề nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Đây là lần thứ hai chính quyền Tổng thống Donald Trump công bố áp các mức thuế nhập khẩu mới kể từ khi Toà án Tối cao Mỹ bác bỏ phần lớn thuế đối ứng mà ông Trump đưa ra vào hồi tháng Hai.

Các mức thuế đề xuất này được đưa ra sau cuộc điều tra do Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer khởi động vào tháng Ba nhằm đánh giá liệu 60 đối tác thương mại của Mỹ có thực hiện hiệu quả việc ngăn chặn lao động cưỡng bức hay không.

"Việc các đối tác thương mại quan trọng nhất của chúng ta không giải quyết vấn đề nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức là điều không thể chấp nhận," ông Greer nói trong một tuyên bố.

"Điều này tạo ra một tình huống người lao động Mỹ bị buộc phải cạnh tranh trên toàn cầu trong một sân chơi không công bằng."

Trong số 60 đối tác này, báo cáo kết luận rằng 54 quốc gia và nền kinh tế đã không đưa ra các quy định mang tính ràng buộc đối với nhập khẩu hàng hóa được sản xuất từ lao động cưỡng bước, "đồng thời cũng không thực thi hiệu quả lệnh cấm đó".

Theo báo cáo, trong 54 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam, việc vừa không ban hành quy định pháp lý, cũng như không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức là "không hợp lý".

Báo cáo cũng cho biết sáu đối tác thương mại khác gồm Canada, Liên minh châu Âu, Ecuador, Indonesia, Mexico và Pakistan đã "không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức".

Mức thuế đề xuất đối với 45 quốc gia – trong đó có Việt Nam, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc – là 12,5%.

Trong khi đó, một số đối tác như Anh, Malaysia, Đài Loan, Indonesia và Liên minh châu Âu chịu mức thuế 10%.

Trong thông báo về việc khởi xướng điều tra, Đại diện Thương mại đã thiết lập một giai đoạn lấy ý kiến công khai và đồng thời công bố các phiên điều trần công khai, diễn ra trong các ngày 28–29/4/2026.

Theo quy định, vào 12/3/2026 – ngày các cuộc điều tra được khởi xướng – USTR đã tiến hành các cuộc tham vấn kín với chính phủ của 46 nền kinh tế đang bị điều tra, trong đó có Việt Nam.

Việt Nam được đánh giá sao?

USTR khẳng định Việt Nam đã không đưa ra quy định, cũng như không thực thi hiệu quả lệnh cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức - và điều đó được coi là "không hợp lý".

USTR kết luận việc không ban hành và không thực thi hiệu quả lệnh cấm này gây ra gánh nặng hoặc hạn chế thương mại của Mỹ.

"Việt Nam khẳng định đã thông qua và đang triển khai các biện pháp nhằm "ngăn ngừa, phát hiện và xóa bỏ lao động cưỡng bức, kể cả hàng hóa được bày bán thị trường trong nước".

Tuy nhiên, báo cáo khẳng định hiện nay Việt Nam dường như vẫn chưa có quy định pháp lý cụ thể và rõ ràng đối với việc cấm việc nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức.

Điều này dẫn đến kết luận "không hợp lý", và gây cản trở hoặc hạn chế thương mại của Mỹ, theo báo cáo.

Việt Nam cũng thuộc nhóm các quốc gia xuất khẩu hàng đầu của ít nhất một mặt hàng có dấu hiệu sử dụng lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng.

Báo cáo này cũng khẳng định một tỷ lệ đáng kể xuất khẩu của Trung Quốc đối với các sản phẩm năng lượng mặt trời hạ nguồn như wafer, phôi, tế bào và mô-đun có thể được sản xuất từ polysilicon có liên quan đến lao động cưỡng bức.

Polysilicon, hay còn gọi là silic đa tinh thể, là nguồn nguyên liệu chính để sản xuất pin mặt trời.

Hồi tháng 4/2025, Mỹ tuyên bố áp thuế 800% đối với pin năng lượng mặt trời dạng tấm từ Việt Nam.

Theo báo cáo của USTR, các nhà sản xuất tại các nền kinh tế thứ ba phụ thuộc vào việc nhập khẩu polysilicon từ Trung Quốc để sản xuất và xuất khẩu hàng hóa hạ nguồn.

"Mặc dù Trung Quốc chiếm ưu thế trong toàn bộ chuỗi sản xuất năng lượng mặt trời, theo một báo cáo năm 2022 của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Trung Quốc xuất khẩu wafer polysilicon (các tấm lát mỏng được cắt ra từ các khối silicon đa tinh thể có độ tinh khiết cực cao) hoàn thiện sang các nhà sản xuất tế bào ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương, chủ yếu là Hàn Quốc, Thái Lan và Việt Nam," báo cáo nêu.

Cotton - bông sợi - cũng được nhắc tới.

Theo USTR, việc sử dụng lao động cưỡng bức trong sản xuất bông sợi được ghi nhận rộng rãi, và các mặt hàng nhập khẩu liên quan bị cấm đưa vào Hoa Kỳ theo luật chống lao động cưỡng bức của Mỹ.

Ngoài ra, một số nhà sản xuất dệt may cũng nằm trong danh sách những doanh nghiệp có trụ sở tại Tân Cương và tham gia khai thác, sản xuất hoặc chế tạo hàng hóa sử dụng lao động cưỡng bức theo Đạo luật Phòng chống Lao động Cưỡng bức Người Duy Ngô Nhĩ (UFLPA).

USTR dẫn một báo cáo nêu rằng các điểm đến xuất khẩu cotton hàng đầu của Trung Quốc – đặc biệt là các hàng hóa thường được các nhà sản xuất khác tiếp tục xử lý thành nguyên liệu bán thành phẩm hoặc thành phẩm may mặc – gồm Bangladesh, Campuchia, Hong Kong, Indonesia, Philippines và Việt Nam.

Là một thị trường tiêu thụ lớn của bông sợi và hàng may mặc, USTR cho rằng Mỹ đối mặt nguy cơ cotton thuộc diện UFLPA bị "lách" qua các trung gian ở nước thứ ba để né lệnh cấm nhập khẩu lao động cưỡng bức.

Nguy cơ này, theo báo cáo, được ghi nhận trong các nghiên cứu về các nhà sản xuất trung gian có liên kết với Trung Quốc tại nhiều quốc gia như Ấn Độ, Indonesia, Jordan, Mexico, Pakistan, Sri Lanka, Việt Nam, Ethiopia và Kenya.

Các trung gian này làm mờ nguồn gốc cotton thuộc diện UFLPA, khiến sự thiếu minh bạch trong chuỗi cung ứng có thể dẫn đến việc các thương hiệu quốc tế, kể cả một số thương hiệu Mỹ, vô tình nhập khẩu sản phẩm liên quan đến lao động cưỡng bức.

Các bên phản ứng ra sao?

Một số nền kinh tế đã đưa ra các phản ứng chính thức.

Tại họp báo thường kỳ vào ngày 4/6, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng khẳng định "kết luận điều tra về các hành vi lao động cưỡng bức của Cơ quan Đại diện thương mại Mỹ không phản ánh đúng thực tế và nỗ lực của Việt Nam trong phòng, ngừa, giảm thiểu lao động cưỡng bức".

Người phát ngôn Chính phủ Anh cho biết nước này đang xử lý vấn đề lao động cưỡng bức trong nước và chuỗi cung ứng toàn cầu để ngăn doanh nghiệp tiếp tay vi phạm nhân quyền, đồng thời thường xuyên làm việc với Mỹ trong các đàm phán và nêu rõ các biện pháp đang triển khai.

Trong khi đó, một nhà phân tích tại Ấn Độ nhận định đây là một biện pháp gây sức ép trong bối cảnh các cuộc đàm phán thương mại giữa các bên vẫn đang tiếp diễn.

Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết các mức thuế mới "không phải điều bất ngờ" và sẽ không ảnh hưởng đến phần lớn hàng xuất khẩu của nước này sang Mỹ.

Trung Quốc nói rằng họ phản đối mọi hình thức thuế quan đơn phương và phủ nhận các cáo buộc về lao động cưỡng bức.

"Không có cái gọi là lao động cưỡng bức ở Trung Quốc, và chúng tôi phản đối việc sử dụng vấn đề này như cái cớ cho những thao túng chính trị", Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh nói.

Tuy nhiên, một số tổ chức nhân quyền quốc tế cho rằng lao động cưỡng bức thực sự tồn tại ở Trung Quốc, đặc biệt trong các nhóm dân tộc thiểu số Hồi giáo tại Tân Cương.

Ủy ban châu Âu cho biết EU vẫn cam kết với thỏa thuận thương mại đã ký với chính quyền Trump năm ngoái.

"Các mức thuế áp đặt trên những cơ sở này là không có căn cứ," một người phát ngôn của Ủy ban châu Âu nói.

Ông Ajay Srivastava thuộc tổ chức nghiên cứu Global Trade Research Initiative tại New Delhi cho rằng Ấn Độ nên thách thức cơ sở pháp lý của các mức thuế này, vì chúng mở rộng quá mức phạm vi của Điều 301 – một đạo luật thương mại của Mỹ cho phép Washington điều tra và trừng phạt các hành vi thương mại bị coi là không công bằng.

Ông nói động thái này dường như là một phần của "chiến thuật gây sức ép rộng hơn của Mỹ" và nên được tách biệt khỏi các cuộc đàm phán thương mại đang diễn ra.

"Ấn Độ nên xem xét lại việc tham gia và cân nhắc rút khỏi thỏa thuận thương mại song phương, giống như Malaysia đã làm," ông Srivastava nói.

USTR cho biết cơ quan này sẽ tiếp nhận ý kiến đóng góp của công chúng đối với các mức thuế quan đề xuất và các biện pháp khắc phục khác đến ngày 6/7. Một phiên điều trần công khai dự kiến diễn ra vào ngày 7/7.

Ông Andrew Wilson, Phó Tổng thư ký Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), cho rằng:

"Sẽ có những lo ngại sâu sắc trong cộng đồng doanh nghiệp quốc tế rằng luật về lao động cưỡng bức của Mỹ có thể trở thành một chuẩn mực toàn cầu.

"Bất kỳ ai cũng có thể đưa ra một cáo buộc, khiến lô hàng bị tạm giữ và sau đó doanh nghiệp phải chứng minh rằng không có lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng."