Би-би-си Украинадаги Россия назоратидаги "қийноқхоналар" ходимлари ва амалдорларни фош этди

Огоҳлантириш: Мақолада қийноқлар ва жинсий зўравонликка оид оғир мазмундаги баёнлар келтирилган.

2019 йил октябр ойининг бир тонгида уйидан чиқиб келаётган Людмила Гусейновани бир гуруҳ эркак машинадан сакраб тушиб, ушлаб олишади.

Ҳозир 64 ёшда бўлган Людмиланинг айтишича, улар унинг сумкасини тортиб олиб, машинанинг орқа ўриндиғига улоқтиришган. Шу тариқа, унинг таъбири билан айтганда, Россия 2014 йилдан буён босиб олиб турган Украина ҳудудларидаги махфий қамоқ тизимидаги "дахшатли туш" бошланган.

"Ҳаётимнинг уч йили ва 13 куни давомида руҳим ҳам, танам ҳам майиб қилинди", - дейди у.

Людмиланинг сўзларига кўра, уни ушлаганлар орасида маҳаллий йўл-патрул хизмати ходими бўлиб ишлаган ва кейин Россия қўллаб-қувватлаган сепаратистлар томонига ўтган украиналик Юрий Темербек ҳам бўлган.

Ҳозир 56 ёшда бўлган, турмуш қурган, фарзанд ва неваралари бор Темербек, Людмиланинг айтишича, орадан икки ҳафта ўтиб яна пайдо бўлган. Бу сафар у даҳшатли ном чиқарган қамоқхонада русча аксентда сўзлашувчи бир эркак Людмилани жинсий зўрлашини кузатиб турган.

BBC World Service суриштируви Темербекнинг шахсини аниқлади, шунингдек, маҳбусларга нисбатан зўравонлик қилганликда айбланаётган яна икки эркак ҳақида маълумотларни ошкор этди. Бу эса Украина ва халқаро адлия тизимлари деярли етиб бора олмайдиган қамоқ тизимига ойдинлик киритади.

Маълумотларга кўра, мазкур эркаклар ҳозирда Россия ва Украинанинг босиб олинган ҳудудларида оилалари билан оддий ҳаёт кечирмоқда. Тирик қолган жабрланувчилар эса уларнинг шахсини фош этишни жавобгарликка тортиш сари муҳим қадам деб ҳисоблайди.

Людмиланинг таъкидлашича, агар у зўравонликда айблаётган шахслар топилиб, қамалмаган тақдирда ҳам, у учун адолат - уларнинг фарзандлари ўз оталарининг жиноятчи ва қийноққа солувчи кишилар эканини билиб яшашларидир.

Ушбу шахслар бошқаришга кўмаклашган қамоқхоналар БМТнинг Инсон ҳуқуқлари бўйича олий комиссари бошқармаси (ОҲЧР) томонидан тинч аҳолини қийнаш ва уларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш "тизимли ва кенг кўламли" деб баҳоланган ҳибсхоналар тармоғининг бир қисмидир.

Бошқарманинг билдиришича, собиқ маҳбуслар калтакланишлар, электр токи билан қийнашлар, қатл қилиш саҳнасини саҳналаштириш ва жинсий зўравонликларни тасвирлаб беришган; бунда тинч аҳоли кўпинча асоссиз равишда ҳибсга олинган, уларнинг оилаларига эса деярли ҳеч қандай маълумот берилмаган.

Кремл ОҲЧРни ғаразгўйликда айблади. Шу йилнинг май ойида БМТ Россияни можароли ҳудудларда жинсий зўравонлик содир этишда гумон қилинаётган давлатларнинг "қора рўйхати"га киритди — Россия эса бу айбловларни "асоссиз ёлғон" дея рад этди.

Украина расмийларининг маълум қилишича, 16 000 дан ортиқ тинч аҳоли вакиллари асирга олинган ёки бедарак йўқолган. Ушбу ҳолатларнинг баъзилари Россиянинг 2022-йилдаги Украинага қарши кенг кўламли босқинидан кейин содир бўлган бўлса, бошқалари 2014-йилга — Россия Украинанинг жанубий яримороли бўлмиш Қримни аннексия қилиб, Украина шарқининг бир қисмини эгаллаб олган ва бу халқаро ҳамжамиятнинг кескин қораланишига сабаб бўлган даврга бориб тақалади.

Ўша пайтда Людмила Донецк вилоятининг Россия билан чегара яқинида жойлашган Новоазовск шаҳридаги паррандачилик фабрикасида хавфсизлик техникаси бўйича муҳандис бўлиб ишларди.

Россия қўллаб-қувватлаган қуролли гуруҳлар шаҳарни эгаллаб олишди ва у ерда бир неча йиллик ҳарбийлаштирилган назорат даври бошланди.

Людмиланиг айтишича, босқин шароитида у етим болаларга ғамхўрлик қилишга ёрдам берган ва Украина кучларига озиқ-овқат етказиб турган. Аскарлар унга миннатдорчилик сўзлари ёзилган Украина байроғини совға қилишган. Унинг ишонишича, ўзи ишончли дўстлари билан бўлишган ўша байроқнинг сурати Россия қўллаб-қувватлаган кучларнинг қўлига тушиб қолган: "Мени ҳибсга олишларига эҳтимол айнан шу сабаб бўлгандир".

Унинг сўзларига кўра, у жосусликда айбланиб, "Изоляция"га - Россия қўллаб-қувватлаган кучлар томонидан эгаллаб олинган, илгари завод бўлган ва кейинчалик замонавий санъат галереясига айлантирилган мажмуага олиб кетилган. Кейинчалик, собиқ маҳбуслар томонидан у ердаги кўплаб қийноқлар ҳақидаги маълумотлар фош этилгач, бу жой ҳамма учун мудҳиш ва даҳшатли маскан сифатида танилди.

У ерга етиб келганида, уни бир гуруҳ эркаклар — кимлигини ўзи ҳам билмайди - ўраб олиб, танасини чимчилай бошлашган. "Бу шафтоли эмас," - дея эслайди улардан бири айтган гапни. "Қуритилган ўрик ҳам эмас. Бу - майиз".

Унинг эслашича, маҳбуслар эрталаб соат 06:00 дан кечки 22:00 гача тинимсиз тик оёқда туришга мажбурланган, кечалари эса ёруғ чироқлар ёқиб қўйилган. Дастлабки кунлар бошқа хоналардан келаётган азобли фарёдлар билан ўтганини айтади: "Мен илгари ҳеч қачон бундай даҳшатли қичқириқларни эшитмаган эдим".

Икки ҳафта ўтгач, уни иккинчи қаватга олиб чиқишган. У ерда қамоқхонада "Ковал" деб чақириладиган эркак унга "ҳордиқ чиқариш" учун келадиган йигитлар учун "жуда қарилик" қилишини айтган.

Темербек ҳам ўша ерда бўлган ва "пичинг қилиб… кулиб турган", дейди у. Сўнгра, Людмиланинг айтишича, Ковал унга жинсий тажовуз қилган.

У Темербекнинг исмини билишини шундай тушунтиради: у унинг исмини бир ҳужжатда кўриб қолган ва унинг илгари Украина милициясида ишлагани сабабли маҳаллий аҳолига таниш бўлганини эслаган.

Украина расмийлари уни Россия қўллаб-қувватлаган ҳарбийлаштирилган тузилмалар томонидан тузилган Донецк Халқ Республикаси (ДХР) Давлат хавфсизлиги вазирлигида (МГБ) ишлаганликда айбламоқда.

Украина прокурорлари уни "террористик гуруҳ" аъзоси бўлганликда айблаб жиноий иш қўзғатган — улар Россия қўллаб-қувватлаган кучлар билан ҳамкорлик қилганликда гумон қилинган шахсларга нисбатан кўпинча ушбу атамани қўллашади.

Би-би-си Темербек ва зўравонликларда айбланаётган бошқа шахслар ҳақида кўпроқ маълумот тўплаш мақсадида, украиналик икки нафар очиқ манбалар бўйича терговчи — Богдан Косохатко ва Владислав Чирик билан ҳамкорлик қилди. Улар бу борада Украинанинг "Truth Hounds" (Ҳақиқат изқуварлари) тергов ташкилоти билан бирга олиб борган ишларига таяниб ҳаракат қилишди.

Маҳбусларнинг кўрсатмалари, ижтимоий тармоқлардаги постлар, оммавий ахборот воситаларининг хабарлари ҳамда Украина прокурорларининг ҳужжатларини ўз ичига олган маълумотлар жамоамизга умумий манзарани тиклашга имкон берди.

Би-би-си билан ҳамкорлик қилаётган терговчилар Темербекнинг университетда украин тилини ўрганганини ҳамда унинг 20 ёшлардан ошган бир қизи, бир ўғли ва бир набираси борлигини аниқлашди. Улар Россиянинг жануби-ғарбида, Украина билан чегара яқинидаги Ростов вилоятида яшаётганга ўхшайди.

Ижтимоий тармоқларда 2014-йилдан аввал жойлаштирилган фотосуратда у Украина милицияси формасида акс этган бўлиб, унинг кўкрак нишони йўл-патрул хизмати ходими бўлганини кўрсатади. Биз унинг ҳозирда бирор жойда ишлаётган ёки ишламаётганини аниқлай олмадик.

Людмиланиг айтишича, суратдаги ўша эркак уни ҳибсга олганлар орасида бўлган. У Темербекни охирги марта 2021-йилнинг охирларида кўрганини, ўшанда у уни ҳақоратлаб, Сибирга сургун қилиш билан таҳдид қилганини эслайди.

Биз "Ковал"нинг шахсини аниқлашга муваффақ бўлмадик.

Унинг айтишича, "Изоляция"даги "Ермак" лақабли бошқа бир қоровул бир сафар уни тупроқ ва чиқинди аралашган хом овқатни ейишга мажбур қилган.

"Дарҳол тупуриб ташлаган бўлсам-да, таъми барибир оғзимда қолиб кетди. Бу мудҳиш таъм бир умрга хотирамга муҳрланди", - дейди у. Ҳозирги кунда у пишаётган овқат ҳидига ҳам тоқати йўқ, меъёрида овқатланиш у ёқда турсин, ҳатто томоғидан овқат ўтиши қийин.

У Ермакни ҳеч қачон кўрмаганини, чунки қоровуллар кўпинча унинг бошига қоп кийгандириб қўйишганини, бироқ унинг овозини эшитиб қолганини айтади.

Яна бир сафар у Людмиланиг камерасига бостириб кирганини эслайди: "У: "Сен Украинани қўллаб-қувватлайсанми?" деб бақирди. Мен эса: "Мен адолат тарафдориман", деб жавоб бердим. Шундан кейин у мени аёвсиз калтаклай бошлади".

Би-би-си билан ҳамкорлик қилаётган терговчилар ижтимоий тармоқлардан Ермакнинг хотини ва қизи билан тушган, оилавий таътилларда ҳамда дўстлари билан ўтирган суратларини (баъзилари ҳатто 2024-йилга тегишли) топиб беришганидагина, Людмила унинг юзини биринчи марта кўрди.

Унинг шахси Руслан Ерёмичев эканини илк бор "Беллингcат" суриштирув гуруҳининг журналистлари ҳамда ўзи ҳам бир пайтлар "Изоляция"да асирликда бўлган украиналик журналист Станислав Асеев аниқлашган эди. Ерёмичев ҳозирда 46 ёшда.

Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларига кўра, у Донецк миллий университетида ҳуқуқшунослик йўналишида таҳсил олган.

Украина прокурорлари уни кўплаб жиноятларда, жумладан, ҳарбий асирлар ва тинч аҳоли вакилларига нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлганликда айбламоқда.

Унинг ҳали ҳам "Изоляция"да ишлаётган ёки ишламаётгани аниқ эмас, бироқ ижтимоий тармоқлардаги постлар у ҳамон ўша ҳудудда яшаётганидан далолат беради. Тармоқлардаги суратларида у рафиқаси, қизи ва дўстлари даврасида, шунингдек, оккупация қилинган Қримда таътилда бўлганини кўриш мумкин. Темербек ҳам, Ерёмичев ҳам асли Украина фуқаролари бўлишган, кейинчалик эса Россия паспортини олишган.

"Улар мана шундай эркин юришибди, истаган жойларига боришлари мумкин", - дейди Людмила суратларга ғамгин тикиларкан. — "Ваҳоланки, улар қанчадан-қанча инсонларнинг умрини, ҳаётидаги энг қадрли йилларини тортиб олишди".

Людмила 2022-йилда асирларни алмаштириш дастури доирасида озод қилинган. Уни ватанида дўстлари кутиб олишди. "Улар йиғлаб туришарди. Мен эса йиғлай олмаслигимни, кўзларимда ёш қолмаганини ҳис қилдим", - дейди у.

Ҳатто ҳозир ҳам, унинг айтишича: "Бу ҳислар, туйғулар — уларнинг барчаси ичимда ҳануз музлаб қолгандек… Баъзан чин дилдан йиғлагим, бақиргим келади, лекин буни уддалай олмайман".

У турмуш ўртоғи билан қайта топишди ва улар ҳозирда Украина пойтахти Киевда яшашмоқда. У ҳибсда бўлган бошқа аёлларни қўллаб-қувватловчи ташкилотни бошқаради ва махфий тармоқ ёрдамида оилалар томонидан ҳамон асирликда қолаётган яқинларига жўнатмаларни етказишга кўмаклашади.

Шунингдек, Би-би-си ахборот манбалари, терговчилар ва инсон ҳуқуқлари гуруҳлари ҳисоботларини ўзаро қиёслаган ҳолда, ушбу ҳибсхоналар тармоғининг кўламини харитага туширди.

Биз 2023 ва 2025-йиллар оралиғида оккупация қилинган Украина ҳудудида тинч аҳоли ва ҳарбий асирлар сақланган 93 та масканни аниқладик. Уларнинг қарийб учдан бир қисми расмий бўлмаган жойлар бўлиб, улар солиқ идораларидан тортиб, меҳмонхоналар ва гаражларгача бўлган биноларда жойлашган. Шунингдек, Россия ҳудудида яна 102 та шундай жой аниқланди. Халқаро ташкилотларга у ерларга эркин киришга рухсат берилмаган.

Украина прокурорларининг билдиришича, Россиянинг 2022-йилдаги кенг кўламли босқинидан буён бундай марказлардан 2000 нафар одам ўтган.

Улардан бири, 42 ёшли денгизчи Олексий Сивак Би-би-сига берган интервюсида, Россия 2022-йилда Украинанинг жанубидаги Херсон шаҳрини эгаллаб олганидан кейин ҳибсга олинган юзлаб тинч аҳоли вакиллари орасида бўлганини айтди. Кремлпараст оммавий ахборот воситалари буни "террорчиларга қарши кураш амалиёти" деб атаган эди.

Юк кемаларида ишлаган Олексийнинг айтишича, босқиннинг дастлабки ойларида у кексалар учун овқат тайёрлашга кўмаклашган, шунингдек, Россия мавжудлигига қарши баннерлар ва варақалар тайёрлаган: "Қўлимдан келганини қилдим, қандай қила олсам, шундай қаршилик кўрсатдим".

Унинг сўзларига кўра, у ҳибсга олиниб, Херсондаги собиқ милиция биносига олиб кетилган. "У ерда турли буюмлар билан қийноқлар бўлган", - дейди у. — "Жинсий аъзога электр токи юбориб қийнашарди".

2022-йил ноябр ойида Украина армияси Херсонни қайта эгаллади. Олексийнинг айтишича, Россия кучлари қочиб кетаётганда баъзи маҳбусларни ўзлари билан олиб кетишган, бироқ уларнинг машиналарида жой етмаганлиги сабабли у қутилиб қолган.

Украина прокурорларининг билдиришича, Херсондаги ушбу ҳибсхонани илгари Россиянинг Омск шаҳридаги қамоқхона тизимида ишлаган милиционер Андрей Спивак бошқарган.

Унга нисбатан тинч аҳолига шафқатсиз муносабатда бўлиш ва уруш қонун-қоидаларини бузиш айбловларини қўйишган.

Би-би-си билан ҳамкорлик қилаётган терговчилар унинг 40 ёшда эканини ва Омск вилоятида туғилганини аниқлашди. Ижтимоий тармоқлардаги суратлар унинг балиқ овлаш, овчилик ва саёҳат қилишни яхши кўришидан далолат беради.

Сўнгги йиллардаги фотосуратларда у Омскка қайтиб, Россия Ички ишлар вазирлиги тадбирларида қатнашаётгани акс этган. Би-би-си билан ҳамкорлик қилаётган терговчилар, шунингдек, унинг такси ҳайдовчиси бўлиб ишлаш учун ўз машинасини рўйхатдан ўтказганини ҳам аниқлашди.

Би-би-си ушбу мақоладаги айбловлар юзасидан Темербек, Ерёмичев ва Спивак билан боғланишга уринди, бироқ улар жавоб беришмади. Айбловлар ҳақидаги сўровга жавобан, Россиянинг Буюк Британиядаги элчихонаси Россия "изчил равишда халқаро ҳуқуқ ва қонун устуворлигини ҳурмат қилиш тарафдори бўлиб келгани"ни ҳамда Украина можароси пайтидаги жиноятлар ҳақидаги даъволар "ҳужжатлаштирилаётгани ва текширилаётгани"ни билдирди.

Украина прокурорлари Россия бошқарувидаги қамоқхоналарда украиналикларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлганликда айбланаётган ўнлаб шахсларга нисбатан суд жараёнларини бошлаган. Уларнинг оз қисмига сиртдан (ўзлари иштирок этмаган судда) ҳукм ўқилган. Би-би-сига маълум бўлган ягона амалдаги қамоқ жазоси — "Изолятсия"нинг собиқ раҳбари билан боғлиқ бўлиб, у 2021-йили Киевда ҳибсга олинган ва 15 йиллик қамоқ жазосига ҳукм қилинган эди.

Украина Бош прокуратураси маълумотларига кўра, ушбу маскан ҳали ҳам фаолият кўрсатмоқда.

Россиянинг 2022-йилдаги кенг кўламли босқинидан буён прокуратура тинч аҳолига нисбатан уруш билан боғлиқ 400 дан ортиқ жинсий зўравонлик ҳолатларини ҳужжатлаштирган. Ҳозиргача 85 кишига нисбатан айблов эълон қилинган бўлиб, улардан 30 нафарига қамоқ жазоси берилган (аксарияти сиртдан ҳукм қилинган).

Олексий ҳам, Людмила ҳам маҳбусларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлган жиноятчиларни жавобгарликка тортишда ёрдам беришга қарор қилишган.

"Мен учун адолат — бу қасос дегани эмас", — дейди Людмила. Мен учун адолат — бу ушбу одамлар қилган ишларини атайлаб, онгли равишда содир этганликлари расман тан олиниши демакдир. Мен уларнинг қонун асосида жазоланишини истайман."