Бойлар кўпроқ солиқ тўласинми? Тўқаев нима деди, Ўзбекистонда-чи?

Қозоғистон президенти Қосим-Жўмарт Тўқаев катта бойлик эгалари учун солиқ ставкасини оширишни муҳокама қилишга чақирди. Унинг айтишича, ҳар бир фуқаро мамлакат ривожига ўз имкониятига мутаносиб ҳисса қўшиши керак.

Хусусий Kursiv.media нашрининг хабар беришича, Тўқаев бу таклифни 28 октябрда парламентда халққа йўллаган мурожаатида билдирган.

"Менимча, катта бойлик эгалари учун юқорироқ солиқ ставкасини жорий этишни муҳокама қилиш вақти келди", деган у.

Президент бу таклиф қонуний орттирилган мол-мулкка чеклов қўйишни англатмаслигини таъкидлаган.

"Бундай чеклов Конституциянинг ўзига зид бўларди. Гап ҳар бир фуқаронинг мамлакатимиз ривожига адолатли ва ўз имкониятига мутаносиб ҳисса қўшиши ҳақида кетмоқда. Бу - адолат масаласи", деган Тўқаев.

У ҳукумат ва парламент - Қурултой бу масалани ўрганиб, таклифлар тақдим этиши кераклигини айтган. Kursiv.media хабарида таклиф этилаётган ставканинг миқдори ва бойликни ҳисоблаш тартиби келтирилмаган.

Қозоғистонда ҳозир қандай тартиб бор?

Қозоғистонда ҳозирча бойлик учун алоҳида солиқ йўқ. Аммо 2026 йилдан айрим қимматбаҳо мол-мулк турлари учун юқорироқ солиқлар ва акциз тўловлари жорий этилган, деб ёзади Kursiv.media.

Бир кишига тегишли кўчмас мулкнинг солиқ учун белгиланган жами қиймати 450 миллион тенгедан ошса, солиқ икки қисмдан ҳисобланади: 2 миллион 946 минг 600 тенгега қўшимча равишда, 450 миллиондан ошган қисмнинг 2 фоизи олинади. Ҳисобда бозор нархи эмас, солиқ учун белгиланган баҳо қўлланади.

Қиймати камида 77,85 миллион тенге бўлган енгил автомобиллар, шунингдек, камида 103,8 миллион тенгелик яхта ва ҳаво кемалари учун харид қийматининг 10 фоизи миқдорида акциз белгиланган.

Бу йилдан жисмоний шахсларнинг даромадига солиқ солишда прогрессив шкала ҳам жорий этилган. Асосий тартибга кўра, йиллик солиқ солинадиган даромаднинг қарийб 36,8 миллион тенгегача бўлган қисмига 10 фоиз, шу чегарадан ошган қисмига эса 15 фоизлик ставка қўлланади. Яъни юқори ставка бутун даромадга татбиқ этилмайди. Айрим даромад турлари учун алоҳида қоидалар бор.

Даромад солиғи билан бойликка солиқ бир хил эмас. Биринчиси одамнинг топган даромадидан олинади. Иккинчиси эса унга тегишли мол-мулк ва бошқа активлар қийматига боғлиқ.

Forbes.kz нашрининг 2026 йил майда эълон қилган рейтингидаги 75 иштирокчининг жами бойлиги 60,84 миллиард доллар деб баҳоланган. Рўйхатда тадбиркорлар билан бирга айрим оилалар ҳам бор.

Ўзбекистонда бойлар қандай солиқ тўлайди?

Ўзбекистонда иш ҳақига қўлланадиган асосий даромад солиғи ставкаси 12 фоизни ташкил этади. Маош ошиши билан ставка ошмайди. Айрим тоифадаги солиқ тўловчилар учун имтиёзлар белгиланган.

Масалан, имтиёз ва чегирмалар қўлланмаса, ойлиги 3 миллион сўм бўлган киши 360 минг сўм, 30 миллион сўм бўлган киши эса 3,6 миллион сўм даромад солиғи тўлайди. Сумма фарқ қилса-да, ҳар иккисидан маошининг бир хил улуши олинади.

Иқтисодиёт фанлари доктори, профессор Барногул Санақулова BBC Ўзбек билан суҳбатида юқори ва кам даромадли аҳолига бир хил солиқ ставкаси қўлланишини танқид қилганди. Унинг фикрича, бундай тартибдан энг кам таъминланган қатлам ютқизган.

Иш ҳақига қўлланадиган асосий 12 фоизлик ставка ҳозир ҳам сақланиб қолган.

Ўзбекистондаги исмини ошкор қилишни истамаган яна бир иқтисодчи Қозоғистон президентининг ташаббусини қўллаб-қувватлашини ва Ўзбекистонда ҳам шундай тартиб жорий этилишини исташини билдирди. У, айниқса, катта мол-мулк ва ер майдонлари учун солиқни ошириш тарафдори эканини айтди.

Иқтисодчининг фикрича, айрим мулк эгалари ижарадан оладиган даромадига нисбатан жуда кам мол-мулк ва ер солиғи тўлайди. У айрим биноларнинг ҳужжатлардаги қиймати ҳақиқий қийматидан анча пастлигини айтиб, мулкни баҳолаш ва солиқни ҳисоблашда шаффофликни ошириш зарурлигини таъкидлади.

Бироқ у солиқ ошиши билан боғлиқ харажатлар оддий одамлар зиммасига ҳам тушиши мумкинлигидан огоҳлантирди. Масалан, бино эгаси қўшимча солиқни қоплаш учун ижара ҳақини кўтарса, унда ишлаётган клиника ҳам хизматларини қимматлаштириши мумкин. Натижада харажатнинг бир қисми беморлар зиммасига тушиши эҳтимол бор.

Шунинг учун, иқтисодчининг фикрича, бундай тартибни жорий этишда кам таъминланган аҳолига эҳтимолий таъсирини ҳам ҳисобга олиш зарур.