"Waxaan aasay waalidkeyga labo maalin oo isku xigta" – Mahadhada laga dhaxlay Ebola

Qabuuraha Nyamurongo ee ku yaal Bunia, oo ah magaalo ku taalla waqooyi-bari Jamhuuriyadda Dimuqraaddiga ee Congo, taas oo ah xarunta uu ka curtay faafitaanka cudurka Ebola ee hadda socda, ayaa maanta aad uga mashquul badan sidii caadiga ahayd.

"Maanta waa markii lixaad ee aan imaado qabuuraha," ayuu yiri Joel Lonza Makumbu isaga oo sharxaya sida fayrasku u baabi'iyay qoyskiisa iyo bulshadiisa.

"Shalay waxaan aasay aabbahay. Maantana waxaan u imid inaan sagootiyo hooyaday."

Intii uu ciid ku shubayay qabriga, wuxuu sheegay inuu sidoo kale ku waayay saddex walaalo oo dumar ah iyo seeddigiis cudurka Ebola.

"Waxaan rabaa inaan dadka oo dhan [maqlaan] u sheego in Ebola uu run yahay."

Waa farriin uu si ba'an u doonayo inuu gaarsiiyo dadka, xilli ay mas'uuliyiintu isku dayayaan inay wax ka qabtaan xog khaldan oo ku saabsan cudurka, kaas oo ilaa hadda dilay ku dhowaad 200 qof bilihii la soo dhaafay, badankoodna ku sugan gobolka Ituri oo ay Bunia caasimad u tahay.

Faafitaanka hadda jira waxaa sababay nooc dhif ah oo Ebola ah oo loo yaqaan Bundibugyo, kaas oo dila qiyaastii rubuc dadka uu ku dhaco.

Ebola waxaa lagu kala qaadaa taabashada dareerayaasha jirka ee qaba cudurka, sida dhiigga, kaadida, matagga, shahwada iyo caanaha naaska. Waxaa lama huraan ah in la raaco habraacyo adag si looga hortago faafitaankiisa — aaska si ammaan ah loo sameeyana waa mid aad muhiim u ah.

Mid ka mid ah qodayaasha qabuuraha oo aad ugu mashquulsan goobta ayaa sheegay in hadda 15 qoys ay ku jiraan diyaarinta aaska, balse aysan jirin dadka badan, xafladaha, heesaha iyo caadooyinka kale ee caadiga ah.

Mid ka mid ah dhaqamada hadda si xoog leh looga digayo waa dhaqidda maydka ay sameeyaan xubnaha qoyska ka hor aaska.

Waa shaqo adag oo xasaasi ah in qoysaska baroor-diiqa ku jira lagu qanciyo sababta ay isbeddelladan loogu baahan yahay in la sameeyo.

Julienne Anoko, oo ah cilmi-baare dhaqanka bulshada ah oo la shaqeysa Hay'adda Caafimaadka Adduunka (WHO) ee Qaramada Midoobay, waxay sheegtay in dadka barooranaya badanaa ay maydka ugu labisaan dhar qurux badan, halka hab-maamuuska aaskuna uu socon karo dhowr maalmood.

Waxay sharraxday in bulshooyinka badankood ee Ituri ay aaminsan yihiin in qofka dhintay uu u baahan yahay inuu u ekaado mid aad u qurux badan maaddaama uu "ka safrayo hal adduun ilaa adduun kale — oo ah adduunka awoowayaasha".

"Haweenka waxaa loogu labisaa dharka arooska oo waxaa loo sameeyaa isqurxin… Way heesayaan, wayna u dabbaaldegayaan qofkaas, sababtoo ah waa safar, ma aha dhammaadka nolosha," ayay u sheegtay BBC.

Laakiin marka qof uu u dhinto Ebola, waa in isla markiiba lagu ridaa kiishka maydka si loogu aaso.

Maria Munoz-Bertrand, oo ah isku-duwaha xaaladaha degdegga ah ee caafimaadka dadweynaha ee Ururka Caalamiga ah ee Laanqeyrta Cas iyo Bisha Cas (IFRC), ayaa sheegtay in dadaallo la sameynayo si loo tixgeliyo baahiyaha qoysaska.

Gobolka Ituri tani waxay ka dhigan tahay in sanduuqyo mayd la isticmaalo — iyadoo kiishka maydka lagu dhex ridayo. Sanduuqa maydka waxaa dhinacyadiisa ku yaal muraayado yar yar si dadka barooranaya ay u arki karaan gudaha.

Isbeddel kale ayaa lagu sameeyay kiishyada maydka, kuwaas oo hadda leh qayb sare oo feydan si wejiga qofka gudaha ku jira loo arki karo.

"Waa inaan si dhow ula shaqeynaa bulshada isla markaana si dhow ula falgalnaa, si aan u hubinno inay fahmaan waxa socda, in la wargeliyo, islamarkaana ay oggolaadaan," ayay tiri Munoz-Bertrand.

"Haddii qoyska ay codsadaan in wax gaar ah lagu daro habraaca, intiiba ay u hoggaansamayaan tallaabooyinka ka hortagga iyo xakameynta caabuqa, islamarkaana aysan qofna halis gelinayn, waxaan isku dayi doonnaa inaan sida ugu badan ee suurtogalka ah u fulinno rabitaanka qoyska, sababtoo ah waan fahamsanahay in tani ay tahay waqti aad ugu adag qoysaska.

"Waxaan dooneynaa inaan noqono sida ugu taageerada badan ee suuragalka ah, isla markaana difaacno iyaga, bulshada, iyo mutadawiciinteenna."

Waxaan ku biiray koox mutadawiciin ah oo ka tirsan IFRC oo u socday xarunta daaweynta Ebola ee ku taalla isbitaal ku yaal Bunia si ay mayd u qaadaan loona aaso.

Xubnaha qoyska ayaa fadhiya dhinaca waddada iyagoo sugaya inay la tagaan ehelkoodii dhintay ilaa qabuuraha.

Mid ka mid ah kooxaha waxaa ka mid ahaa hooyo ooyaysa oo weysay ilmaheeda.

Teendho ku taalla bannaanka xarunta daaweynta ayaa u adeegta sida meel ku-meel-gaar ah oo meydadka lagu hayo ama goob kala-guur ah, halkaas oo aan ku aragnay shaqaale caafimaad oo xidhan qalab ilaalin buuxa (PPE) oo qaadaya kiishka maydka, kuna ridaya oo ku xidhaya sanduuqa maydka.

Markii ay dib ugu laabtaan isbitaalka, jidkooda waa la jeermis-dilaa marka ay ka baxayaan. Kadibna kooxda IFRC, oo ka kooban lix qof oo dhamaantood xiran qalab ilaalin buuxa, ayaa ka soo gasha teendhada dhinaca kale si ay u qaadaan maydka una dhigaan gaari.

Maydkaas waxaa ku jira haweeney 34 jir ah oo hooyo u ahayd afar carruur ah, halka aabbaheed iyo seeddigeed ay si aamusnaan ah uga daawanayaan geeddi-socodka meel ka fog.

"Tani waa jug weyn oo nagu dhacday," ayuu yiri aabbaheed, Simone Nyal.

"Waxay xanuunsaneyd hal toddobaad oo keliya ka hor inta aysan geeriyoon. Waxay nooga tagtay afar carruur ah — garan mayo sida aan uga bixi doonno."

Qabuuraha, hooyadeed iyo walaasheed ayaa ku sugan agagaarka qabriga cusub ee la qoday. Muddo aan ka badnayn 10 daqiiqo, aasku wuu dhammaadaa. Mutadawiciintu mar kale ayay jeermis-dil sameeyaan ka hor inta aysan ka tegin, iyaga oo uga tagaya saddex qodayaal qabuuraha si ay ciid ugu buuxiyaan.

Anoko, oo ah khabiir dhaqanka bulshada u qaabilsan WHO, ayaa sheegtay in dulqaad loo baahan yahay si loo caawiyo bulshada xilli sidan oo kale ah. Kooxdeedu waxay dhegaysataa, u tacsiyeysaa qoysaska, waxayna isku daydaa inay xaaladda ka dhigto mid bani'aadannimo leh.

"Waxaan u wada xaajoonnaa si aan qoysaska uga dhaadhicinno wax aan la aqbali karin. Mararka qaar waxay qaadan kartaa saddex maalmood, balse waan wada hadalnaa, aniguna waxaan adeegsadaa aqoonta aan u leeyahay dhaqankooda," ayay tiri.

Arrinta ugu adag, ayay ii sheegtay, waxay ahayd wada-xaajoodka aaska haweenka uurka leh.

Bulshadu waxay aaminsan tahay in haweeney uur leh aan la aasin iyadoo uurjiifka ku jiro — maaddaama ay u baahan tahay inay "iftiin u safarto" aakhiro.

Tani waxay ka dhigan tahay in inta badan uurjiifka laga saaro, kadibna si gaar ah loo aaso ama isla qabriga hooyada lagu wada aaso, ayay tiri.

Laakiin arrintaas waxay ku lug leedahay taabashada dheecaanno badan — kuwaas oo ah waxyaabaha ugu waaweyn ee lagu kala qaado Ebola — sidaas darteed Anoko waxay xusuusisaa bulshada in awoowayaashood ay lahaayeen aragti fog.

"Waxaan si cad ugu sharraxaa in awoowayaasheen ay horey u sii qorsheeyeen xal lagu hagaajin karo arrintan oo kale," ayay tiri.

Anoko, oo ka soo shaqeysay dhowr faafitaan oo Ebola ah oo ka dhacay Jamhuuriyadda Dimuqraaddiga ee Congo iyo Galbeedka Afrika, ayaa marar badan si diirran loogu soo dhoweeyay guryaha qoysaska — taasoo ka dhalatay xiriirka ay la dhistay xilliyadii ay ugu nuglaayeen.

Waxay ku guuleysatay inay buundo ka dhex dhisto bulshada iyo shaqaalaha caafimaadka — u dhaxaysa sayniska iyo dhaqanka.

Si kastaba ha ahaatee, weli waxaa jira waddo dheer oo loo maro dhammaan dadka ku lugta leh dhibaatada hadda jirta.

Dib ugu noqoshada qabuuraha Nyamurongo, iyadoo Joel Lonza Makumbu uu dhammeystirayo inuu ciidda ku daboolo qabriga hooyadiis, wuxuu ii sheegay inuu ka baqayo inuu mar kale yimaado — markii toddobaad.

"Waxaan leeyahay qaraabo ku jira xarumaha daaweynta — laba walaalo ah oo ku sugan Rwampara, iyo ina-adeerkey iyo walaal kale [oo ku jira xarun kale].

"Ma garanayo inay sidan u sii socon doonto, mana garanayo mustaqbalka. Laakiin waxaan rabaa in qof walba ogaado in Ebola ay dhab tahay."