موشکی با «برد ۳۵ هزار کیلومتر»؛ سارمات روسیه چیست و چه پیامی دارد؟

روسیه از موفقیت‌آمیز بودن آزمایش موشک بالستیک قاره‌پیمای «سارمات» خبر داد. سرگی کاراکایف، فرمانده نیروهای موشکی راهبردی، این موضوع را در گزارشی به ولادیمیر پوتین اطلاع داده است. هم‌زمان، وزارت دفاع روسیه ویدیویی از لحظه پرتاب این موشک منتشر کرده است.

منابع مستقل غربی هنوز درباره پرتاب این موشک روسی اظهارنظر نکرده‌اند. مسیر پرواز آن نیز نامشخص است.

این دومین آزمایش موفق موشک بالستیک سنگین جدید است. نخستین پرتاب در سال ۲۰۲۲ انجام شد.

در سال ۲۰۲۴، در جریان تلاش احتمالی برای پرتاب این موشک از پایگاه فضایی پلستسک، حادثه‌ای رخ داد و سیلوی پرتاب تخریب شد.

با توجه به مشخصات اعلام‌شده، «سارمات» یکی از بزرگ‌ترین موشک‌های بالستیک قاره‌پیمای جهان است. بر اساس برآورد پروژه «تهدید موشکی» وابسته به مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا، وزن پرتابی این موشک ۱۰ تن است که بالاترین میزان در میان چنین موشک‌هایی محسوب می‌شود.

آقای پوتین هنگام گزارش آقای کاراکایف گفت برد این موشک ۳۵ هزار کیلومتر است.

چرا به چنین موشکی نیاز است؟

برد ۳۵ هزار کیلومتری این امکان را می‌دهد که موشک نه لزوما از کوتاه‌ترین مسیر، بلکه از هر مسیر دلخواهی به سوی هدف هدایت شود. این موضوع رهگیری آن را به‌شدت دشوار می‌کند، زیرا سامانه‌های دفاع موشکی بر اساس پارامترهای مشخصی از پرواز موشک‌ها طراحی شده‌اند.

ظرفیت بالای حمل محموله این امکان را می‌دهد که شمار زیادی کلاهک روی موشک نصب شود یا بخشی از آن‌ها با اهداف کاذب جایگزین شود. این اهداف کاذب نیز رهگیری موشک را به‌شدت دشوار می‌کنند.

افزون بر این، موشکی با چنین مشخصاتی می‌تواند یک گلایدر مافوق صوت را حمل و پرتاب کند.

این گلایدرها به ارتفاع زیاد برده می‌شوند و سپس به سوی زمین حرکت می‌کنند. آن‌ها با شتاب گرفتن تا سرعت مافوق صوت، به سمت هدف حرکت می‌کنند و رهگیری‌شان بسیار دشوار است.

در روسیه، این برنامه «آوانگارد» نام دارد. در رژه ۹ مه نیز ویدیوهایی درباره آن برای تماشاگران حاضر در میدان سرخ و همدر پخش تلویزیونی رژه به نمایش درآمد.

پروژه‌ای پرهزینه

توسعه یک موشک جدید پروژه‌ای پرهزینه است. هزینه آن، که محرمانه نگه داشته می‌شود، با پرتاب‌های آزمایشی به‌طور قابل توجهی افزایش می‌یابد.

اما گفته می‌شود «سارمات» در مجموع فقط سه آزمایش داشته که تا پیش از این تنها یکی از آن‌ها موفق بوده است.

پاول پودویگ، مدیر پروژه «تسلیحات هسته‌ای روسیه»، به سرویس روسی بی‌بی‌سی گفت: «معمولا در دوران شوروی، مجموعه آزمایش‌ها حدود ۱۰ پرتاب و گاهی حتی بیشتر را شامل می‌شد.» این کارشناس در ادامه می‌گوید فرض بر این است که وقتی چنین موشکی برای استقرار آماده می‌شود و در سیلوها قرار می‌گیرد، در عمل هیچ‌ کس قرار نیست بفهمد تا چه حد قابل اعتماد است.

در شرایط امروزی می‌توان بسیاری از آزمایش‌ها را به‌صورت مجازی انجام داد. رایانه‌های قدرتمند می‌توانند پارامترهای پرواز را محاسبه کنند. چنین آزمایش‌هایی احتمالا امکان می‌دهند شمار کلی پرتاب‌ها کاهش یابد، اما نمی‌توانند آن‌ها را به‌طور کامل حذف کنند.

آقای پودویگ توضیح داد: «از سوی دیگر، ایده این موشک‌ها این است که ظاهرا قرار نیست از آن‌ها استفاده شود. یعنی در سیلوها قرار دارند تا بازدارندگی ایجاد کنند، نه اینکه علیه کسی به کار گرفته شوند.»

سرگئی کاراکایف به آقای پوتین گزارش داد که نخستین هنگ موشکی مجهز به سامانه «سارمات» تا پایان سال ۲۰۲۶ در وضعیت آماده‌باش رزمی قرار خواهد گرفت.

اینکه روسیه دقیقا قصد دارد چند موشک «سارمات» بسازد، مشخص نیست. به برآورد پاول پودویگ، ممکن است صحبت از ده‌ها موشک از این نوع باشد. او در ارزیابی خود به شمار سیلوهایی استناد می‌کند که از موشک‌های سنگین آر-۳۶ باقی مانده‌اند.

او گفت: «موشک «سارمات» از نظر ابعاد و ویژگی‌های اصلی با موشک آر-۳۶ام قابل مقایسه است و در سیلوی آن جا می‌گیرد. فکر می‌کنم نوعی نوسازی در سیلوها انجام می‌شود، اما بازسازی بنیادینی در کار نیست. محفظه سیلو و همچنین سازه‌های بتنی، همه این‌ها به احتمال زیاد در جای خود باقی می‌مانند.»

سوخت جامد یا مایع؟

روسیه توسعه موشک سنگین جدید را در آغاز دهه ۲۰۱۰ شروع کرد.

یکی از دلایل آن، خودداری طراحان اوکراینی «یوژماش» از سرویس و نگهداری موشک‌های آر-۳۶ام «وویوودا» بود. این موشک‌ها، که در طبقه‌بندی ناتو شیطان نام دارند، در خدمت نیروهای هسته‌ای راهبردی روسیه قرار داشتند.

این موشک‌ها از نوع سوخت مایع هستند. سوخت آن‌ها از دو جزء تشکیل شده است: خود سوخت و اکسیدکننده. معمولا سوخت، و به‌ویژه اکسیدکننده، ماده‌ای شیمیایی بسیار سمی و آتش‌زا است.

ترکیب سوخت «سارمات» به‌طور رسمی اعلام نشده است.

موشک‌های سوخت مایع از سیلو پرتاب می‌شوند و سوخت‌گیری آن‌ها پیش از پرتاب انجام می‌شود. این فرایندی پیچیده و خطرناک است.

موشک‌های سوخت جامد از پیش سوخت‌گیری شده‌اند و همیشه آماده پرتاب‌اند. این موشک‌ها اغلب از پرتابگرهای متحرک شلیک می‌شوند. موشک‌هایی مانند «توپول» و «یارس» از همین نوع‌اند و در رژه‌های میدان سرخ نمایش داده شده‌اند.

مزیت موشک‌های سوخت جامد، تحرک آن‌هاست، زیرا پرتابگرشان برخلاف سیلو قابل جابه‌جایی است. همچنین پنهان کردن این پرتابگرها از دید ابزارهای شناسایی آسان‌تر است.

اما سیلوهای موشکی معمولا بسیار مستحکم‌اند و تصور می‌شود حتی در برابر حمله پیشگیرانه با کلاهک‌های هسته‌ای نیز دوام بیاورند.

به گفته پاول پودویگ، «سارمات» پروژه‌ای است که «تا حد زیادی سیاسی» به شمار می‌رود. او می‌گوید: «در مجموع، وجود چنین موشک‌هایی تا اندازه‌ای توجیه‌پذیر است. اما اینکه بگوییم اگر روسیه این موشک را نمی‌ساخت، نابود می‌شد، قطعا درست نیست.»