جنگ ایران بریکس را به هم نزدیک‌تر کرد، اما شکاف‌های درونی آن را از میان نبرد

شماری از قدرتمندترین رهبران جهان در دهلی نو گرد یک میز عظیم دایره‌ای شکل جمع شدند.

نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، اعلام کرد رهبرانی که در کنار او نشسته‌اند باید بیش از پیش «شکل‌دهندگان قواعد» باشند، نه «پذیرندگان قواعد».

در میان حاضران، اعضای گروه بریکس حضور داشتند؛ از جمله شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، و سیریل رامافوسا، رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی.

این کشورها متحدان طبیعی یکدیگر به شمار نمی‌روند. آنها سابقه اختلافات مرزی و حتی رویارویی‌های نظامی دارند.

هند و چین در سال ۲۰۲۰ در امتداد مرز مورد مناقشه خود وارد درگیری مرگباری شدند. ایران و امارات متحده عربی نیز در دو سوی جنگ خاورمیانه قرار داشته‌اند و ایران در جریان این درگیری که اقتصادهای جهان را تحت تاثیر قرار داد، به یکی دیگر از اعضای بریکس، یعنی امارات، موشک و پهپاد شلیک کرد.

این‌که هند توانست این رهبران را به‌صورت حضوری گرد هم آورد، به‌خودی‌خود دستاوردی مهم و نشانه‌ای از نفوذ دیپلماتیک این کشور است. این نشست همچنین فرصتی فراهم کرد تا کشورها در پرتو جنگ ایران، روابط خود را بازنگری کنند.

اما توافق بر سر این‌که نظم جدید جهانی باید چه شکلی داشته باشد و دستیابی به نتایج روشن و ملموس، کار بسیار دشوارتری بود؛ و همین تنش در سراسر نشست مشهود بود.

وزنه‌ای در برابر نفوذ غرب

برای اعضایی مانند چین، روسیه و ایران، بریکس ابزاری برای کاهش نفوذ آمریکا و اروپای غربی به شمار می‌رود.

اما هند تمایلی نداشته است که بریکس به‌عنوان یک بلوک ضدغربی معرفی شود. خود مودی نیز در جریان نشست گفت که این گروه «علیه هیچ‌کس نیست».

این تمایز برای دهلی نو اهمیت دارد، چون هند می‌خواهد روابط خود را با کشورهایی حفظ کند که با یکدیگر اختلاف دارند.

آنیل تریگونایات، دیپلمات باسابقه هندی و سفیر پیشین، می‌گوید: «در میان اعضای این گروه کشورهایی هستند که دوست دارند بریکس به یک بلوک ضدغربی تبدیل شود، اما واقعیت چنین نیست.»

او معتقد است دستاورد هند، تلاش برای «استقلال راهبردی در عصر جنگ» و همچنین ابتکارهایی برای «گسترش همکاری‌های بیشتر میان اعضا» بوده است.

نگاهی به بیانیه مشترک

این نشست موفق شد به یک بیانیه مشترک دست یابد؛ آن هم در شرایطی که اختلافات میان اعضا به‌ندرت تا این اندازه آشکار بوده است.

دو بار در اوایل امسال، نشست‌های وزیران بریکس نتوانسته بودند بیانیه‌ای مشترک صادر کنند. این بار توافق حاصل شد، اما از طریق کنار گذاشتن موضوعاتی که اعضا درباره آنها اختلافات عمیق داشتند و بدون ارائه راه‌حل‌های مشخص.

«بیانیه دهلی نو» در نخستین روز نشست تصویب شد. اما نکته قابل توجه، چیزهایی است که در آن گفته نشده‌اند.

در مورد جنگ خاورمیانه، این بیانیه خواستار «حداکثر خویشتنداری» شده است. همچنین «حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی و تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز» را محکوم می‌کند، اما هیچ طرفی را مسئول نمی‌داند.

این بیانیه بار دیگر از راه‌حل تشکیل دو کشوری حمایت می‌کند، با کوچ اجباری فلسطینیان یا اقداماتی که بتوانند «اشغال را مشروعیت ببخشند یا تداوم دهند» مخالفت می‌کند و این مواضع را با استناد به قطعنامه‌های موجود سازمان ملل بیان می‌کند.

در این بیانیه هیچ اشاره‌ای به جنگ روسیه در اوکراین نشده است؛ موضوعی که نسبت به بیانیه‌های پیشین بریکس یک تغییر محسوب می‌شود.

در حوزه تجارت نیز احتیاط مشابهی دیده می‌شود. بیانیه نگرانی‌هایی را درباره «افزایش بی‌ضابطه تعرفه‌ها» مطرح می‌کند و تحریم‌های یک‌جانبه را محکوم می‌سازد، اما از نام بردن آمریکا خودداری می‌کند؛ اقدامی که احتمالا برای پرهیز از خشم واشنگتن صورت گرفته است.

بسیاری از اعضای بریکس تمایلی نداشتند خشم دونالد ترامپ را برانگیزند؛ رئیس‌جمهوری که پیش‌تر برخی پیشنهادهای این گروه، از جمله احتمال پیوند دادن ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی برای تجارت فرامرزی، را «ضدآمریکایی» توصیف کرده بود.

پراوین دونتی، تحلیلگر ارشد «گروه بین‌المللی بحران»، می‌گوید: «این‌که حتی هنگام محکوم کردن درگیری خاورمیانه از هیچ کشوری نام برده نشده، مشخصه رویکرد هند است.»

او افزود: «از دیدن اشاره صریح به تعرفه‌ها خوشحال شدم، چون هند ممکن بود بخواهد در این زمینه محتاط‌تر عمل کند، اما شاید این فرصتی برای ابراز نارضایتی‌اش بوده است.»

فراتر از نشست

پس از تهدیدهای تجاری ترامپ و شوک ناشی از جنگ خاورمیانه، بازآرایی نظم جهانی برای بسیاری از اقتصادهای عضو بریکس به یک ضرورت حیاتی تبدیل شده است.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای نشست، فراهم کردن بستری برای دیدارهایی بود که تا چند ماه پیش تصور آنها دشوار به نظر می‌رسید.

مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، و شیخ خالد بن محمد بن زاید آل نهیان، ولیعهد ابوظبی، دیداری دوجانبه برگزار کردند؛ بالاترین سطح دیدار حضوری شناخته‌شده میان دو کشور از زمان آغاز جنگ تاکنون.

این نشست به ایران فرصتی داد تا نشان دهد در برابر حملات نظامی و فشارهای اقتصادی آمریکا و اسرائیل تنها نیست.

در حالی که ایران تلاش می‌کند در برابر تحریم‌های آمریکا، «عملیات انزوای اقتصادی» واشنگتن و محاصره دریایی بنادر خود مقاومت کند، پزشکیان خواستار گسترش روابط اقتصادی با اعضای بریکس از جمله مالزی، هند و اتیوپی شد.

در مورد چین نیز، این نخستین سفر شی جین‌پینگ به دهلی نو در هفت سال گذشته بود.

از زمان مناقشه مرزی سال ۲۰۲۰، بی‌اعتمادی عمیقی میان چین و هند وجود داشته، هرچند این تنش‌ها تاحدی کاهش یافته‌اند. در عین حال، عدم توازن بزرگی در تجارت دو کشور وجود دارد که به‌شدت به نفع چین است.

دیدار شی و مودی با یک دست دادن دوستانه همراه بود، نه در آغوش گرفتن معروف مودی. شی همچنین کمتر از ۲۴ ساعت در دهلی ماند و در ضیافت شام رسمی که به میزبانی مودی برگزار شد، شرکت نکرد.

با این حال، این نشست برای دو کشوری که روابطی پیچیده و دشوار دارند، لحظه‌ای مهم به شمار می‌رفت.

بر اساس گزارش‌های رسمی، دو رهبر توافق کردند روابط تجاری و ارتباطات حمل‌ونقلی را تقویت کنند و موانع تجارت را کاهش دهند.

تریگونایات معتقد است این تحول بخشی از روند تدریجی بهبود روابط در سال‌های اخیر است و اراده‌ای در هر دو طرف برای همکاری وجود دارد. اما اینکه این روند به پیشرفت‌های ملموس منجر شود یا نه، هنوز مشخص نیست.

او می‌گوید: «من همیشه می‌گویم باید اعتماد کرد، اما اول باید راستی‌آزمایی کرد.»

گام بعدی چیست؟

این نشست نشان داد که بریکس می‌تواند فضایی فراهم کند تا رقبای سیاسی خارج از چارچوب نهادهای تحت نفوذ غرب با یکدیگر گفت‌وگو و مانور کنند.

اما پرسش دشوارتر این است که بعد از این چه خواهد شد.

روشن است که اعضا بیش از هر زمان دیگری بر ضرورت شکل‌گیری نظمی جدید در جهان توافق دارند. اما این‌که دقیقا چه چیزی باید جایگزین نظم موجود شود و چگونه می‌توان به آن رسید، پرسشی است که پاسخ دادن به آن بسیار دشوارتر است.