પિત્તાશયમાં પથરી કેવી રીતે બને છે, તેની જાણ કેવી રીતે થાય અને ઇલાજ શું છે?

"મારા પેટની જમણી બાજુ એકાએક સખત દુખાવો થવા માંડ્યો. મને લાગ્યું કે, કદાચ ગૅસ થયો હશે. પણ દવા લેવા છતાં દુખાવામાં ફર્ક ન પડ્યો. છેવટે, ટેસ્ટ કરાવ્યા પછી ખબર પડી કે, મને પિત્તાશયમાં પથરી (ગૉલસ્ટોન) છે."

ઘણા લોકો તેમના આવા અનુભવ જણાવે છે.

પિત્તાશયની પથરી એ સમગ્ર વિશ્વમાં જોવા મળતી પાચનતંત્રને લગતી એક સામાન્ય બીમારી છે.

આ સમસ્યા ધરાવનારા ઘણા લોકોમાં વર્ષો સુધી લક્ષણો દેખા દેતાં નથી, પણ કેટલાક લોકોને તેના કારણે ગંભીર સમસ્યા સર્જાઈ શકે છે, જેમકે, તીવ્ર દુખાવો થવો, ચેપ, કમળો અને સોજો.

જો તેનું સમયસર નિદાન અને યોગ્ય ઉપચાર કરવામાં આવે, તો તે મટી શકે છે.

પિત્ત એટલે શું?

પિત્તાશય એ લીવરની નીચે આવેલું એક નાનું, કોથળી જેવું અંગ હોય છે. તે લગભગ સાતથી 10 સેન્ટીમીટર લાંબું હોય છે.

પિત્તાશયનું મુખ્ય કાર્ય લીવર દ્વારા રોજ ઉત્પન્ન થતા પિત્તનો અસ્થાયી રીતે સંગ્રહ કરવાનું છે.

પિત્તાશયમાં પથરી કેવી રીતે બને છે?

પિત્તાશયમાં મુખ્યત્વે ત્રણ ઘટકો હોય છેઃ

જ્યારે આ ત્રણેય ઘટકોનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય, ત્યારે નાના સ્ફટિક બનવા લાગે છે. સમય જતાં આ સ્ફટિક મોટા થઈને પથરી બને છે.

પિત્તાશયમાં પથરી થવાનાં કારણોઃ

પિત્તાશયની પથરી કેટલા પ્રકારની હોય છે?

1. કૉલેસ્ટરોલ સ્ટોન

આ પથરી સૌથી સામાન્ય છે અને લગભગ 80 ટકા કિસ્સાઓમાં તે જોવા મળે છે.

2. પિગમેન્ટ સ્ટોન્સ

તે બિલીરુબિનનું પ્રમાણ વધી જવાને લીધે થાય છે. સામાન્યપણે આ પથરી લીવરની બીમારી કે ચોક્કસ પ્રકારના લોહીના રોગોમાં થાય છે.

3. મિક્સ્ડ સ્ટોન્સ

આ પથરી કૉલેસ્ટરોલ, કેલ્શિયમ અને બિલીરુબિનના મિશ્રણમાંથી બને છે.

પથરી થવાનું જોખમ કોને સૌથી વધુ રહે છે?

ડૉક્ટરો આ માટે 5F ફૉર્મ્યૂલા યાદ રાખે છેઃ

અન્ય જોખમી પરિબળો કયાં છે?

પિત્તાશયની પથરીનાં લક્ષણો કયાં છે?

મોટાભાગના લોકોમાં આ બીમારી હોવાનું અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સોનોગ્રાફી દરમિયાન અચાનક જ જાણવા મળે છે.

લક્ષણો ક્યારે દેખાય છે?

જોખમરૂપ સંકેત

જો તમને નીચેનાં લક્ષણો જણાય, તો તમારે ચોક્કસપણે હૉસ્પિટલ જવું જોઈએઃ

પિત્તાશયની પથરીનું નિદાન કેવી રીતે થાય છે?

તે માટે કઈ સારવાર છે?

પિત્તાશયની પથરીનાં લક્ષણો ન ધરાવનારા મોટાભાગના લોકોને સારવારની જરૂર નથી હોતી.

ડૉક્ટરની દેખરેખ હેઠળ હોવું પૂરતું છે.

જો લક્ષણો યથાવત્ રહે અને વારંવાર દુખાવો થાય, તો સર્જરી સારો ઉપાય છે.

લેપરોસ્કોપિક કોલેસિસ્ટેક્ટોમી - એ અત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે સ્ટાન્ડર્ડ સારવાર પદ્ધતિ છે, જે પિત્તાશયને દૂર કરે છે.

લેપ્રોસ્કોપિક સર્જરીના ફાયદા

નાના ટાંકા

ઓછો દુખાવો

ઓછો રક્તસ્રાવ

ઝડપી રિકવરી

એક કે બે દિવસમાં હૉસ્પિટલમાંથી રજા

ઇમર્જન્સીમાં સર્જરીની જરૂર ક્યારે પડે છે?

શું દવાઓ લેવાથી પિત્તાશયની પથરી ઓગળી શકે છે?

અમુક ચોક્કસ સંજોગોમાં દવાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, પણ તે દરેક માટે અસરકારક નથી.

નાના કૉલેસ્ટરોલ આધારિત પથરી ધરાવનારા અમુક લોકો માટે દવા ઉપયોગી નીવડી શકે છે.

સારવારમાં મહિનાઓ કે વર્ષો સુદ્ધાં લાગી શકે છે, પણ પથરી ફરી બનવાનું જોખમ વધુ રહે છે. આથી, સર્જરી કાયમી ઉકેલ મનાય છે.

શું પિત્તાશય દૂર કરવું જોખમી છે?

આ પ્રશ્ન ઘણા લોકોને સતાવે છે.

પિત્તાશય દૂર કરી દીધા પછી પણ લિવર પિત્તનું ઉત્પાદન ચાલુ રાખે છે, જે સીધું નાના આંતરડામાં જાય છે. તેથી ઘણા લોકો આના વગર સંપૂર્ણપણે સામાન્ય જીવન જીવી શકે છે.

સારવારમાં મોડું થવાથી શું થાય છે?

શું પિત્તાશયની પથરીને થતી અટકાવી શકાય?

100 ટકા નિવારણ શક્ય ન હોવા છતાં જોખમ ઘણા અંશે ઓછું કરી શકાય છે.

પિત્તાશયની પથરી વિશે કેટલીક સામાન્ય માન્યતાઓ અને તથ્યો

માન્યતાઃ પિત્તાશયની પથરી દૂર કરવા માટે સર્જરી કરાવવી પડે છે.

હકીકતઃ જે લોકોમાં લક્ષણો ન જણાતાં હોય, તેમણે સર્જરી કરાવવાની જરૂર હોતી નથી.

માન્યતાઃ આયુર્વેદ કે ઘરગથ્થુ ઉપચારથી પથરી સંપૂર્ણપણે ઓગાળી શકાય છે.

હકીકતઃ તેના કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા નથી. જાતે ઉપચાર કરવો જોખમી નીવડી શકે છે.

માન્યતાઃ પિત્તાશય દૂર કરી દેવાથી જીવનભર પાચનને લગતી સમસ્યા રહેશે.

હકીકતઃ મોટાભાગના લોકો સામાન્ય જીવન જીવે છે.

ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું જોઈએ?

જો તમને નીચે પૈકીનાં કોઈપણ લક્ષણો જણાય, તો તમારે વિલંબ કર્યા વિના હૉસ્પિટલ જવું જોઈએ.

પેટના જમણી તરફના ઉપરના ભાગે તીવ્ર દુખાવો થવો

દુખાવો ચારથી 6 કલાક કરતાં વધુ સમય સુધી રહે

તાવ

ઊલટી થવી

કમળો

આંખો પીળી પડી જવી

ઘેરા રંગનો પેશાબ થવો

પિત્તાશયની પથરી વર્તમાન સમયની એક સામાન્ય સમસ્યા હોવા છતાં તેને અવગણવી ન જોઈએ. મોટાભાગના લોકોમાં લક્ષણો જણાતાં નથી, પણ કેટલાક લોકોમાં તેના લીધે ગંભીર તકલીફો સર્જાઈ શકે છે, જેમકે, તીવ્ર દુખાવો થવો, કમળો અને પેન્ક્રિયાસ (સ્વાદુપિંડ)માં સોજો થવો.

તંદુરસ્ત જીવનશૈલી, સંતુલિત આહાર, શરીરનું સુયોગ્ય વજન અને નિયમિત વ્યાયામ અપનાવીને તેનું જોખમ ઘણા અંશે ઓછું કરી શકાય છે.

જો તમને પેટના ઉપલી તરફના જમણા ભાગમાં વારંવાર દુખાવો થતો હોય, તો જાતે દવા લેવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લઈને અલ્ટ્રાસાઉન્ડ સોનોગ્રાફી કરાવવી ઉચિત છે.

આ સમસ્યાની સૌથી સલામત, અસરકારક અને કાયમી સારવાર આધુનિક લેપરોસ્કોપી સર્જરી છે.

સમયસર ચેક-અપ, યોગ્ય સારવાર અને તંદુરસ્ત જીવનશૈલી પિત્તાશયની પથરીથી બચવા માટેના મુખ્ય ઉપાય છે.

નોંધ: લેખિકા એક ડૉક્ટર છે. આ લેખનો આશય તબીબી પ્રક્રિયાઓ અને ઉપચારો વિશે જાગૃતિ ફેલાવવાનો છે. આરોગ્ય અંગેનો કોઈપણ નિર્ણય ડૉક્ટરની સલાહ લીધા બાદ જ લેવો જોઈએ.

બીબીસી માટે કલેક્ટિવ ન્યૂઝરૂમનું પ્રકાશન