Menya ibintu 5 by'ingenzi ku mushinga wa Dangote wo gutunganya peteroli muri Kenya

    • Umwanditsi, Peter Mwangangi
    • Igikorwa, BBC Swahili
    • Yakoze inkuru ari, Nairobi
  • Yatangajwe
  • Igihe co gusoma: iminota 5

Umuherwe wo muri Nijeriya Aliko Dangote na Perezida wa Kenya William Ruto biteganijwe ko bazashyira ibuye ry'ifatizo mu gutangiza iyubakwa ry'uruganda rutunganya peteroli rugura miliyari 16 z'amadolari i Lamu, ku nkombe za Kenya.

Biteganijwe ko uru ruganda ruzatunganya ingunguru 700.000 za peteroli ku munsi ubwo ruzatangira gukora, kandi ruzaba ari wo mushinga munini w'inganda mu karere ka Afurika y'Iburasirazuba mu bijyanye n'umusaruro.

Dore ingingo eshanu z'ingenzi kuri uyu mushinga.

1. N'umushinga w'amateka

Uruganda rutunganya imashini ruherereye i Lamu ruteganijwe kuba rufite agaciro ka miliyari 16 z'amadolari y'Amerika, kandi bivugwa ko ari umwe mu mishinga minini y'ibikorwa remezo yakozwe muri Kenya kuva Kenya yabona ubwigenge. Ishoramari rirenze kure ikiguzi cy'indi mishinga minini y'igihugu, harimo n'umuhanda wa gari ya moshi, kandi rigaragaza ubushobozi bunini bw'ubukungu bujyanye n'uyu mushinga.

Biteganijwe ko uyu mushinga uzahindura Lamu ihuriro rikomeye ry'ubucuruzi bwa peteroli n'ingufu muri Afurika y'Iburasirazuba, mu gihe ukazamura iterambere ry'inzego zitandukanye zirimo ubwikorezi, inganda n'ibyambu. Biteganijwe kandi ko uzabyara imirimo ibihumbi n'ibihumbi mu buryo butaziguye n'ubutaziguye mu gihe cy'ubwubatsi na nyuma y'uko imirimo itangiye.

Abasesenguzi bemeza ko uru ruganda rushobora kongera umutekano w'ingufu mu karere ka Afurika y'Iburasirazuba binyuze mu kugabanya kwishingikiriza ku bikomoka kuri peteroli bitumizwa mu mahanga, ndetse no kongera amafaranga ya leta binyuze mu misoro n'ishoramari. Uyu mushinga uramutse urangiye nkuko biteganijwe, ushobora guhindura cyane aho Kenya ihagaze mu bucuruzi bwa peteroli n'ingufu muri Afurika.

2. Kenya igiye kuba icyicaro cy'ubucuruzi bwa peteroli muri Afurika y'Iburasirazuba

Biteganijwe ko uru ruganda ruzatunganya peteroli igera ku 700.000 ku munsi, urwego ruzaba ruri urwo hejuru muri Afurika. Ubu bushobozi bushobora guha Kenya umwanya ukomeye mu bucuruzi no gukwirakwiza peteroli muri Afurika y'Iburasirazuba no mu yandi masoko yo mu karere.

Uru ruganda niruramuka rwuzuye nk'uko byari biteganyijwe, rushobora kugabanya kwishingikiriza ku bikomoka kuri peteroli itunganyijwe ituruka hanze ya Afurika, mu gihe rwongera ubushobozi bw'imbere mu gihugu bwo gutunganya no kubika peteroli. Ibi bishobora gutuma Kenya iba ihuriro rikomeye ry'ubucuruzi bw'ingufu mu karere ka Afurika y'Iburasirazuba, cyane cyane bitewe n'aho iherereye mu Nyanja y'Ubuhinde ndetse n'icyambu cya Lamu.

Mu gusubiza ku ngingo ivuga ko Kenya idakora peteroli, Dangote yagize ati: "Singapole ntabwo ikora na gato igitonyanga cya peteroli, ariko ifite inganda nyinshi zitunganya peteroli." Iri tangazo rigaragaza igitekerezo cye cy'uko iterambere ry'urwego rw'isukura peteroli ritaterwa no kuba hari peteroli isanzwe mu gihugu, ahubwo rishingiye ku bikorwa remezo bikomeye, kugera ku byambu, ikiguzi cy'ubwikorezi ndetse n'ubushobozi bwo gukorera amasoko manini yo mu karere.

Ibi bivuze ko peteroli ishobora gutumizwa ku isoko mpuzamahanga cyangwa mu bihugu bicukura peteroli mu karere ka Afurika y'Iburasirazuba no hanze yayo, hanyuma igatunganywa muri Kenya kugira ngo ikoreshwe mu gihugu imbere kandi ikorwe mu mahanga. Iyo umushinga ugenze neza, Kenya ishobora kwigira ihuriro ry'isukura no gukwirakwiza peteroli, nk'uko bimwe mu bihugu bidacukura peteroli byagize uruhare mu kuba ihuriro ry'ingenzi ry'ubucuruzi bw'ingufu ku isi.

3. Biteganijwe ko bizatanga imirimo no guteza imbere iterambere ry'inganda

Nk'uko Dangote abivuga, uyu mushinga uzatanga akazi gagera ku 60.000 mu gihe cy'ubwubatsi, bikaba byitezwe ko ari imwe mu nyungu zikomeye ku Banyakenya. Akazi kazaba karimo abahanga mu bwubatsi, injeniyeri, abatekinisiye, abashoferi, abayobozi b'imishinga n'abakozi batandukanye bazakenerwa mu byiciro bitandukanye by'ishyirwa mu bikorwa ry'uyu mushinga.

Ariko, ingaruka z'ubukungu bw'umushinga ziteganijwe kurenga imirimo iboneka mu gice cy'ubwubatsi. Imishinga minini y'inganda ikunze gutuma habaho gukenera serivisi n'ibicuruzwa bishya biva ku nganda n'abacuruzi bo mu gace. Kubera iyo mpamvu, ubwikorezi, amacumbi, ibiribwa, ikwirakwizwa ry'ibikoresho by'ubwubatsi, serivisi z'imari n'ubucuruzi buciriritse byitezwe ko bizagirira akamaro ibikorwa by'ubukungu bizaherekeza ishoramari.

Byongeye kandi, kuba hari uruganda runini rutunganya peteroli bishobora gukurura ishoramari riturutse mu zindi nganda zikoresha ibikomoka kuri peteroli nk'ibikoresho fatizo. Ibi birimo ibikomoka kuri peteroli, inganda zikora za pulasitiki, ifumbire mvaruganda, amavuta yo kwisiga, imiti ikomoka mu nganda n'ibindi bikomoka mu gutunganya peteroli. Ibi bishobora kongerera agaciro ibicuruzwa bikorerwa mu gihugu cya Kenya no kugabanya kwishingikiriza ku bicuruzwa bitumizwa mu mahanga.

Abahanga mu by'ubukungu nabo bizera ko uyu mushinga ushobora gufasha gukomeza umwanya wa Lamu nk'ikigo gishya cy'inganda n'ubucuruzi muri Afurika y'Iburasirazuba. Kubera ko hari icyambu cya Lamu n'ibindi bikorwa remezo birimo kubakwa muri ako gace, uru ruganda rushobora guteza imbere iterambere ry'ubwikorezi n'ubucuruzi mu karere, mu gihe rukurura abashoramari bashya bashaka ahantu hashobora kugera ku ngufu, ibikorwa remezo n'amasoko.

Dangote ubwe yashimangiye ko inyungu z'uyu mushinga zitazagarukira ku bazakoreshwa mu buryo butaziguye gusa. Mu kurengera ubushobozi bw'uyu mushinga bwo kugirira akamaro abaturage, yagize ati: "Ese tugiye kuzana robo mu kazi? Birumvikana ko abantu bazungukira." Mu bitekerezo bye, uyu mushinga ugamije gushyiraho uruhererekane rw'amahirwe menshi y'ubukungu azagira uruhare mu iterambere rya Lamu, Kenya n'akarere kose ka Afurika y'Iburasirazuba mu gihe kirekire.

4. Uyu mushinga uzahuza uruganda runini rw'amashanyarazi

Uretse uruganda rutunganya peteroli, uyu mushinga uzaba urimo uruganda rutanga amashanyarazi rwa megawati 1.000. Iki gikorwa kigamije kwemeza ko uruganda rufite amashanyarazi yizewe, ndetse no gufungura amahirwe ku zindi nganda zo gushinga muri ako gace.

Dangote yakomeje kwemeza ko kubona ingufu zihagije ari ingenzi mu iterambere ry'inganda muri Afurika. Ku bwe, gushora imari mu ngufu hamwe n'inganda bishobora gufasha ibihugu byinshi bya Afurika kongera agaciro k'ibikoresho fatizo byayo aho kubigurisha nk'ibisanzwe.

5. Umushinga urahanganye n'abawurwanya

Nubwo hari amahirwe menshi mu bukungu, uyu mushinga wakiriwe n'ibirego bya bamwe mu baturage ba Lamu ku bijyanye n'indishyi ku butaka, ingaruka ku bidukikije ndetse n'urwego rw'abaturage mu ishyirwa mu bikorwa ry'uyu mushinga.

Aganira na BBC, Dangote yanenze imyigaragambyo avuga ko ari 'imikino' yakinwe n'abacuruza peteroli bo mu gihugu n'abacuruzi mpuzamahanga, yemeza ko imirimo yo kubaka uruganda izakomeza nk'uko byari biteganyijwe.

Mu kiganiro yagiranye na BBC, Dangote yahakanye ibyo asaba indishyi avuga ko isosiyete yafashe gusa igice cy'ubutaka yari ikeneye mu butaka bwatanzwe na leta.

Yabajije ati: "Kuvuga ko abantu bigaragambya, bigaragambya iki? Wigeze ubona abantu bigaragambya bamagana iterambere ryabo?" yongeraho ko atatewe ubwoba n'imyigaragambyo.

Iri tangazo rigaragaza igitekerezo cye cy'uko inyungu z'igihe kirekire z'umushinga zizaruta imbogamizi zivugwaho ubu.

Biteganijwe ko uyu mushinga uzatangira icyiciro cyawo cya mbere mu Gushyingo, ugamije kurangira neza mu 2030.