Tổng thống Putin đã trở thành bậc thầy hình ảnh như thế nào?

Trong suốt thời gian giữ chức Tổng thống Nga, ông Vladimir Putin luôn đặc biệt chú ý đến sức mạnh của hình ảnh trực quan.

Lần đầu tiên tôi [phóng viên Bridget Kendall của BBC] phỏng vấn ông vào năm 2001, một trợ lý đã nhanh chóng lao đến ngay trước khi máy quay thu sóng và nhanh chóng dọn đi những ly nước nhỏ đặt trên bàn trước mặt chúng tôi.

"Tại sao anh lại làm vậy?" tôi hỏi.

"Chúng tôi không muốn ai nghĩ rằng mấy cái ly này dùng để đựng vodka," người trợ lý trả lời.

"Và dù sao đi nữa, chúng tôi cũng không thể để xảy ra nguy cơ làm đổ ly nước khi đang phát sóng trực tiếp. Truyền hình là một quả bom hạt nhân khi nói đến tuyên truyền hình ảnh."

"Mọi người ở Nga, đặc biệt là Putin, đều nhận ra rằng truyền hình là chìa khóa để củng cố quyền lực," nhà văn và nhà phân tích chính trị Peter Pomerantsev nói.

Qua nhiều năm, ông Putin đã biến nước Nga từ một nền dân chủ non trẻ mong manh thành một nhà nước độc tài phần lớn xoay quanh ông với tư cách là tổng thống. Ông cũng đã tự biến đổi bản thân mình một cách đáng kể.

Những bức ảnh thời thơ ấu cho thấy ông là một cậu bé có vóc dáng nhỏ con, kín đáo và dường như không thoải mái trước ống kính.

Vậy bằng cách nào một cậu bé có vẻ trầm lặng, khép kín rồi sau đó trở thành một viên chức hành chính khiêm nhường như vậy nay lại trở thành một vị tổng thống nhiệt tình đón nhận ánh đèn sân khấu đến thế?

Được tạo dựng bởi truyền hình

Sự quan tâm sâu sắc của ông Putin đến sức mạnh của hình ảnh đã có từ rất lâu trước khi lên nắm quyền.

Giống như phần lớn thanh thiếu niên lớn lên trong thập niên 1960 và 1970, Putin là một đứa trẻ của thời đại truyền hình.

Những hình mẫu mà ông ngưỡng mộ là các điệp viên anh hùng trong các bộ phim và loạt phim truyền hình nổi tiếng của Liên Xô.

Theo chính lời ông thừa nhận, những điệp viên hai mang mạnh mẽ, ít nói, chiến đấu chống lại các kẻ thù của nhà nước Xô Viết chính là nguồn cảm hứng khiến ông theo đuổi sự nghiệp trong KGB, cơ quan tình báo của Liên Xô.

Khi còn là một điệp viên KGB và sau đó là một công chức cần mẫn, ông tránh thu hút sự chú ý. Nhưng khi bất ngờ được đưa lên vị trí quyền tổng thống vào năm 1999, rồi vài tháng sau được bầu làm tổng thống, ông cùng đội ngũ cố vấn truyền thông đã cho thấy họ nhận thức rất rõ tầm quan trọng của hình ảnh trong việc xây dựng chân dung tổng thống của mình.

Một phần của quá trình tạo dựng hình ảnh là loại bỏ những gì có thể gây bất lợi. Vì thế, ông Putin được khắc họa là một người gần như không uống rượu.

Trong các cuộc họp thường niên với những chuyên gia chính sách đối ngoại tại Câu lạc bộ Thảo luận Valdai, trong khi khách mời được phục vụ các loại rượu vang hảo hạng, ông chỉ dùng trà pha mật ong.

Trong những dịp hiếm hoi ông có uống rượu, những người quản lý của ông cố gắng giữ bí mật. Tôi từng gặp một người trông coi một bảo tàng địa phương, người kể với tôi rằng ông đã ngồi xuống ăn cùng tổng thống, thưởng thức món bánh kếp Nga phết vodka để tăng thêm hương vị.

"Nhưng đừng nói với ai cả," ông ấy nài nỉ tôi. "Họ rất nghiêm về chuyện này. Tôi có thể gặp rắc rối lớn."

Một phần khác của kế hoạch xây dựng hình ảnh là nhấn mạnh thông điệp rằng ông Putin không giống như người tiền nhiệm của mình, Boris Yeltsin, người mà những lần xuất hiện công khai trong tình trạng say xỉn đã khiến nhiều người Nga thất vọng và xấu hổ.

Ông Putin đội mũ phi công để lái chiến đấu cơ. Khả năng judo của ông cũng được thể hiện. Tất cả nhằm truyền tải thông điệp rằng đây là một người đàn ông mạnh mẽ, khỏe mạnh và hành động quyết đoán, chứ không phải một kẻ say xỉn ốm yếu.

Có lẽ tai tiếng nhất là loạt ảnh bắt đầu từ năm 2007 chụp cảnh ông cởi trần, cưỡi ngựa như một người đàn ông Nga trong quảng cáo thuốc lá Marlboro, hoặc câu cá trên sông, hoặc khoe cơ bắp khi bơi bướm đầy sức mạnh.

Liệu những hình ảnh đó là hoàn toàn nghiêm túc? Hay trong đó có một sự hài hước đầy chủ ý?

Nhà phân tích Pomerantsev cho rằng những người phụ trách quan hệ công chúng của ông Putin biết chính xác họ đang làm gì.

"Đối với một bộ phận khán giả, điều này rất thô thiển, nhưng chúng ta sẽ làm điều đó một cách mỉa mai, để nó trở nên thú vị. Với một nhóm khán giả khác, thông điệp là nước Nga nên được dẫn dắt bởi một người hùng nam tính theo kiểu truyền thống".

"Putin đang đóng một vai trò lãnh đạo Liên Xô rất truyền thống, nhưng ông lại thực hiện điều đó trong thời đại của các chương trình truyền hình thực tế, MTV và những ông trùm giàu có", chuyên gia này nói thêm.

"Putin là người tạo ra xu hướng," bà Fiona Hill, một chuyên gia về Nga và cố vấn cho các tổng thống Mỹ, nhận định.

"Ông ấy đã định hình hình ảnh của vị tổng thống theo chủ nghĩa dân túy đầu tiên, người lãnh đạo mạnh mẽ được ca ngợi đầu tiên của thế kỷ 21."

Rõ ràng, ông Putin đang gửi những thông điệp khác nhau đến những đối tượng khác nhau. Đối với thế giới bên ngoài, đó là tín hiệu cho thấy Nga không còn yếu mà là một cường quốc cần phải được xem trọng. Một con gấu có răng và móng vuốt, như chính ông từng mô tả.

Những màn trình diễn hoành tráng khác thậm chí còn kỳ quặc hơn, có lẽ phản ánh phần nào cậu học sinh Leningrad [tên cũ của thành phố St Petersburg] ngày nào cuối cùng đã có cơ hội hiện thực hóa những giấc mơ thời thơ ấu của mình: lặn biển để "phát hiện" những hiện vật được sắp đặt sẵn dưới đáy Biển Đen; được buộc vào một tàu lượn có động cơ để bay trên bầu trời cùng những con sếu quý hiếm đang bị đe dọa tuyệt chủng; hay vuốt ve một con hổ con Siberia.

Bản thân ông Putin tuyên bố rằng mục đích của tất cả những điều này là để nâng cao nhận thức về môi trường và khoa học.

Nhưng liệu ông có nhận ra rằng những màn trình diễn đó đã tiến rất gần đến ranh giới của sự tự giễu cợt bản thân? Hay lúc này không còn trợ lý nào dám nói điều đó với ông nữa? Hay đơn giản là ông không còn quan tâm người khác nghĩ gì?

Liên tục tự đổi mới bản thân

Những bức ảnh đầu tiên của ông Putin, chẳng hạn như ảnh trên thẻ căn cước của ông khi còn làm việc tại Stasi (cơ quan mật vụ Đông Đức) vào năm 1985, cho thấy đằng sau vẻ ngoài lạnh lùng là một ý chí sắt đá - một sự kín đáo có chủ đích, rất phù hợp với vai trò trong KGB và chắc chắn còn được mài giũa thêm qua quá trình huấn luyện của cơ quan này.

Sau khi Liên Xô sụp đổ vào cuối năm 1991, ông đã tự tạo dựng lại hình ảnh của mình như một quan chức chính phủ với danh tiếng về lòng trung thành và hiệu quả trong công việc, ban đầu phục vụ với tư cách là thị trưởng St Petersburg, sau đó – khi chuyển đến Moscow – làm việc trong bộ máy hành chính của Tổng thống Yeltsin.

Trong các bức ảnh của giai đoạn đó, ông thường đứng ở phía sau hoặc bên rìa khung hình, không bao giờ nhìn thẳng vào máy ảnh, không bao giờ ở vị trí trung tâm.

Nina Khrushcheva, chắt gái của nhà lãnh đạo Liên Xô, Nikita Khrushchev, cho biết bà được kể vào những năm 1990 rằng trong giới KGB, ông Putin được biết đến với biệt danh "bướm đêm", một người có thể ẩn náu ở bất cứ đâu ông muốn, một người trong bóng tối.

Nhưng khi ông trở thành tổng thống, mọi chuyện lại khác. Ông dường như chào đón cơ hội được đảm nhận những vai trò khác nhau.

Vài năm sau, khi được chụp ảnh cho danh hiệu Nhân vật của năm của tạp chí Time vào năm 2007, ông theo bản năng ngả người ra sau ghế và nhìn thẳng vào ống kính, giống như một vị Sa hoàng trên ngai vàng hoặc một ông trùm mafia đầy đe dọa.

"Ông ấy đang thể hiện quyền lực trước mặt tôi," Platon, nhiếp ảnh gia của tạp chí Time, người đã chụp bức ảnh đó, nói.

"Theo như tôi biết, Putin rất thích những hình ảnh này. Nhiều người ủng hộ ông ấy cũng thích chúng. Chúng cho thấy ông ấy là một người theo chủ nghĩa dân tộc cứng rắn."

Đó là điều mà nhà nghiên cứu Pomerantsev gọi là "một phiên bản hậu hiện đại của tuyên truyền độc đoán," trong đó ông Putin hóa thân vào mọi vai diễn như một nghệ sĩ trình diễn.

Và những hình tượng người đàn ông mạnh mẽ mà nhà lãnh đạo Nga liên tục xây dựng cũng được phản ánh trong các chính sách của ông.

Để làm nước Nga mạnh mẽ trở lại, ông Putin lập luận rằng cần có nhiều trật tự hơn, nhiều sự giám sát từ cấp trên hơn. Vì vậy, từng bước một, ông siết chặt quyền kiểm soát đối với xã hội Nga, thu hẹp không gian dành cho tự do ngôn luận và chỉ trích, biến Duma thành một quốc hội chỉ biết đóng dấu thông qua, gạt ra bên lề hoặc loại bỏ các đối thủ chính trị, đồng thời công kích các cường quốc phương Tây vì đã không dành cho Nga sự tôn trọng xứng đáng.

Người đàn ông đằng sau chiếc mặt nạ

Những bộ ảnh khoe thân hình nam tính quá mức của ông Putin đã được mổ xẻ không ngừng như một phản ánh của sự tự tin của ông.

Nhưng có lẽ những hình ảnh này cũng tiết lộ điều gì đó về những bất an của ông: mong muốn trấn an mọi người, bao gồm cả chính bản thân mình, rằng ông vẫn là người đàn ông số một, vẫn khỏe mạnh như trước đây.

Sau năm 2008, khi ông Putin rút khỏi chức vụ tổng thống để trở thành thủ tướng trong bốn năm, những bức ảnh gây chú ý như vậy cũng phát tín hiệu rằng chính ông, chứ không phải Tổng thống Dmitry Medvedev, mới là người nắm quyền lực thực sự trong nước.

Năm 2011, một sự thay đổi ngoại hình ngoạn mục đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp chính trị của ông.

Ông bất ngờ xuất hiện trước công chúng với khuôn mặt mới đầy đặn hơn, sưng phồng hơn, ít cử động và ít biểu cảm hơn. Điều đó khiến nhiều người bối rối. Liệu đây có phải dấu hiệu của việc điều trị bằng steroid cho một căn bệnh nào đó? Hay ông đã tìm đến botox trong nỗ lực ngăn chặn những dấu hiệu của sự suy giảm và tuổi già?

Vài tháng sau, ông lại tranh cử tổng thống. Kết quả không bao giờ là điều cần phải nghi ngờ, nhưng tại cuộc mít tinh ngoài trời để tuyên bố chiến thắng, người ta thấy những giọt nước mắt lăn trên khuôn mặt mới của ông.

Tôi kết luận rằng những giọt nước mắt đó là thật. Giọng nói của ông cũng khàn đi vì xúc động. Dường như đó là sự nhẹ nhõm khi mọi việc diễn ra theo đúng kế hoạch, bất chấp các cuộc biểu tình rộng khắp trước cuộc bầu cử, khi – đáng kinh ngạc thay – một số người biểu tình đã dám hô khẩu hiệu kêu gọi ông từ chức.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích đã đặt câu hỏi liệu đây có phải lại là một màn trình diễn được dàn dựng, nhằm gợi lên hình ảnh tôn giáo của một biểu tượng linh thiêng đang rơi lệ, qua đó ám chỉ rằng ông giờ đây là vị cứu tinh thiêng liêng của nước Nga hay không.

Dù là trường hợp nào đi nữa, đó vẫn là một thời khắc mang tính bước ngoặt. Trong nhiều năm, quyền kiểm soát đất nước của ông đã liên tục được siết chặt.

Từ giai đoạn này trở đi, mọi hình thức bất đồng chính kiến công khai không chỉ bị ngăn cản mà còn trở thành hành vi bất hợp pháp. Ông Putin ngày càng trở nên độc đoán hơn, còn nước Nga ngày càng ít khoan dung hơn với các tiếng nói đối lập.

Nadya Tolokonnikova, một trong những nhà hoạt động nữ quyền của nhóm Pussy Riot, người đã bị bỏ tù và bị tuyên bố là đặc vụ nước ngoài vì các cuộc biểu tình của mình, đã nói như sau: "Putin trở nên ám ảnh với việc ghi danh mình vào lịch sử như một vị cứu tinh, không chỉ của nước Nga mà còn của cả thế giới. Và đây... chính là bước ngoặt đánh dấu việc ông trở thành Putin mà chúng ta biết ngày nay."

Hiện ở tuổi 73, ông Putin vẫn chưa có ý định từ bỏ quyền lực so với thời điểm năm 1999, nhưng ông ít xuất hiện trước công chúng thường xuyên hơn.

Nhiều người suy đoán rằng trong những năm gần đây ông trở nên đa nghi hơn, đặc biệt kể từ khi Nga phát động cuộc xâm lược toàn diện Ukraine và đại dịch Covid bùng phát. Giờ đây, mỗi lần xuất hiện trước máy quay, mọi thứ đều được dàn dựng rất kỹ lưỡng, như thể ông muốn giữ một khoảng cách với thế giới bên ngoài.

"Rõ ràng ông ấy muốn cẩn trọng để người khác không thể dễ dàng lần ra mình. Điều đó cho thấy một người luôn lo ngại về sự an toàn cá nhân – từ vi khuẩn cho đến các âm mưu ám sát," bà Fiona Hill nói.

Cuộc chiến ở Ukraine hiện là trọng tâm trong hình ảnh của ông.

Mikhail Fishman, một nhà báo kỳ cựu người Nga, nói: "Nếu nhìn lại Putin sau khi ông trở lại Điện Kremlin năm 2012, ông ấy vẫn chưa thực sự biết mình là ai, mục đích của mình là gì. Nhưng ông tin rằng cuối cùng mình đã tìm thấy sứ mệnh, vai trò của mình, và đó là chiến tranh."

Tuy nhiên, đã kéo dài hơn bốn năm, cuộc chiến toàn diện với Ukraine cũng đã trở thành một gánh nặng. Việc tiếp tục cuộc chiến ngày càng trở nên khó khăn, nhưng chấm dứt nó cũng tiềm ẩn đầy rẫy rủi ro.

Ông Putin đã tạo ra một cỗ máy chiến tranh vận hành bằng nền kinh tế và một hệ thống đàn áp trong nước mà ông không thể dễ dàng đảo ngược mà không phải đối mặt với những nguy cơ rất lớn đối với chính bản thân mình.

Một phần tư thế kỷ sau khi lên nắm quyền, ông hiện lên như một nhân vật xa cách và cứng nhắc, như thể đang bị mắc kẹt trong chính chiếc bẫy do mình tạo ra.

Điều đó khác rất xa với hình ảnh một vận động viên năng động và một người hùng hành động mà ông từng hy vọng sẽ trở thành dấu ấn định nghĩa con người mình.

Ảnh bìa: Reuters / Cơ quan Lưu trữ Stasi Dresden (Miễn phí bản quyền) / Getty Images