Bên trong mạng lưới phá hoại bí mật chống Putin tại Nga

Hai người đàn ông Nga bí mật làm việc cho các cơ quan tình báo Ukraine đã đưa ra những lời kể hiếm hoi về các chiến dịch mà họ nói rằng mình đã tham gia, nhằm vào các tài sản và nhân lực quân sự bên trong nước Nga.

Một trong hai người, người mà chúng tôi gọi là Ivan, cho biết đã thực hiện một vai trò từ bên trong nước Nga trong các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhằm vào các oanh tạc cơ chiến lược và nhà máy sản xuất đạn dược trên lãnh thổ quê hương mình.

Ông xuất hiện trong một phim tài liệu của BBC World Service về thế giới bí ẩn của những người Nga làm nhiệm vụ phá hoại.

Bộ phim tài liệu, do nhà báo độc lập người Ba Lan Marcin Mamon thực hiện, cũng có sự xuất hiện của một người mà chúng tôi gọi là Foma, một người Nga đang sống lưu vong tại Ba Lan.

Foma điều hành một mạng lưới tình nguyện viên hoạt động bí mật tại Nga, những người theo dõi các sĩ quan cấp cao mà cơ quan tình báo quân sự của Ukraine GUR đang cân nhắc nhắm tới, theo lời Foma. Ông nhấn mạnh rằng họ không bao giờ tham gia trực tiếp vào các cuộc tấn công.

Ông cũng không tiết lộ nhiều về những người mà họ theo dõi, nhưng sau khi Trung tướng Fanil Sarvarov bị ám sát tại Moscow vào tháng 12 năm ngoái, Foma thừa nhận ông đã cung cấp thông tin tình báo về vị tướng này cho phía Ukraine.

Báo chí từng đưa tin về các nhóm phá hoại người Nga, nhưng hiếm khi có cơ hội tiếp cận một người hoạt động thực địa như Ivan để nghe giải thích về các hoạt động mà ông được cho là đã thực hiện.

GUR đã xác nhận rằng cả Ivan và Foma đều làm việc cho mình. Tuy nhiên, cơ quan này cũng thừa nhận rằng họ không thể biết toàn bộ bức tranh. Khi người phụ trách Ivan bị chất vấn về việc liệu Ivan có thể được tin tưởng hay không, người này trả lời: "Tôi không chắc về bất kỳ ai, ngoại trừ chính mình."

Và cả GUR lẫn hai người đàn ông này đều thận trọng về lượng thông tin mà họ chia sẻ, khiến việc xác minh những hoạt động mà họ tuyên bố đã thực hiện trở nên bất khả thi.

Tuy nhiên, các chiến thuật tổng thể mà Ivan và Foma mô tả đã được giới chức Ukraine thừa nhận. Kyiv từng đề cập tới chiến lược về các cuộc tấn công phối hợp bằng máy bay không người lái nhằm vào những nơi mà họ cho là mục tiêu chính đáng bên trong nước Nga, đồng thời thừa nhận họ sử dụng các điệp viên bí mật trong các nhiệm vụ này.

Cũng đã có nhiều vụ ám sát mang động cơ chính trị tại Nga kể từ khi chiến tranh bắt đầu. Theo chính sách, Ukraine không bao giờ chính thức thừa nhận hay nhận trách nhiệm đối với các cuộc tấn công có chủ đích, dù một sĩ quan tình báo Ukraine trước đây đã thừa nhận với BBC rằng nước này đứng sau vụ giết chết một nhân vật quân sự cấp cao – Trung tướng Igor Kirillov – vào tháng 12/2024.

Rất khó xác nhận có bao nhiêu người Nga đang thực hiện loại công việc này cho Ukraine. Theo Foma, con số vào khoảng 300-500 người, dù không thể xác minh được điều này.

Ivan và Foma cho biết họ không chỉ phản đối cuộc chiến của Nga tại Ukraine mà còn phản đối chế độ của Tổng thống Vladimir Putin, đồng thời tin rằng tương lai chính trị của ông phụ thuộc vào kết quả cuộc chiến.

"Hiện tại... tôi nghĩ chế độ [Putin] có thể sụp đổ nếu họ thua cuộc chiến này... Thông qua hành động của mình... chúng tôi đang cố gắng đẩy nhanh điều đó," Ivan nói.

Ông nói với Mamon rằng công việc của mình bao gồm theo dõi các cơ sở quân sự và xác định nơi cất giấu các bộ phận drone để chuẩn bị cho những cuộc tấn công có thể được tiến hành nhằm vào các mục tiêu Nga.

"Khi những bộ phận [drone] này được lắp ráp lại... chúng sẽ trở thành vũ khí đáng gờm, chỉ với một đòn có thể phá hủy một mục tiêu trị giá nhiều triệu đô la," Ivan nói.

Ông gửi cho Mamon một đoạn video cho thấy dường như ông đang giấu thuốc nổ gần một sân bay quân sự của Nga.

Nếu bị bắt, ông sẽ bị truy tố với tội danh khủng bố và phải ngồi tù hàng chục năm.

Công việc của Foma thì khác. Ông hoạt động từ xa, huấn luyện các tình nguyện viên ở Nga thông qua mạng internet. Mamon đã chứng kiến ông tiến hành một buổi hướng dẫn như vậy, về cách bám theo một quan chức quân sự cấp cao nằm trong diện theo dõi.

"Các bạn sẽ nhận được một hồ sơ... từ tôi hoặc một đồng nghiệp... với mục tiêu được đề xuất. Hồ sơ sẽ bao gồm ảnh [của mục tiêu], dữ liệu cá nhân, thông tin chi tiết, ngày sinh, tuổi và mô tả về người đó. Sẽ có thông tin về chiếc xe của họ nếu họ có. Khi tiếp cận mục tiêu, đừng mang theo điện thoại," ông nói với các tình nguyện viên.

Foma từng là một phần của giới có đặc quyền ở Nga, vì vậy ông cho rằng mình có một mạng lưới quan hệ đặc biệt cùng dòng thông tin nội bộ liên tục.

Ông cho Mamon xem trên máy tính xách tay cách mình lập bản đồ các mục tiêu quân sự.

"Nó cho thấy một cơ sở dữ liệu... vị trí của các kho chứa và đơn vị quân đội. Nơi các tướng lĩnh sinh sống... Nơi các phi công điều khiển oanh tạc cơ chiến lược dùng để dội bom Ukraine."

"Để phá vỡ hệ thống, cần hiểu cách nó vận hành. Sau đó anh có thể nhằm vào những điểm yếu của nó."

Ông cho biết có khoảng "ba chục" người trong mạng lưới của mình, phân bố giữa Nga, Ukraine và các nơi khác ở châu Âu, trong đó những người ở ngoài nước Nga đảm nhận hỗ trợ hậu cần, chẳng hạn như theo dõi dấu vết kỹ thuật số của các mục tiêu.

Foma nhấn mạnh rằng GUR là bên đề xuất các mục tiêu cần theo dõi, nhưng ông và nhóm của mình tự kiểm tra xem những cá nhân đó có nên bị coi là tội phạm chiến tranh hay không.

"Theo nguyên tắc... chúng tôi cũng kiểm tra dữ liệu [về người đó]... Chỉ sau đó chúng tôi mới quyết định có làm việc hay không."

Nhưng ông lập luận rằng các hành động của nhóm mình là chính đáng.

"Tôi muốn những người làm những điều khủng khiếp thay mặt cho Putin và nước Nga ở Ukraine... hiểu rằng họ sẽ phải trả giá cho việc đó. Tôi muốn họ sợ hãi."

Foma nhấn mạnh rằng ông chỉ chuyển giao thông tin tình báo cho phía Ukraine và mạng lưới của ông không tự mình thực hiện bất kỳ vụ ám sát nào.

Về vụ ám sát tướng Fanil Sarvarov, người bị giết vào tháng 12/2025, về sau ông đã nhắn tin cho Mamon rằng: "Việc theo dõi ông ta đòi hỏi khá nhiều công sức. Ông ta sống xen kẽ với người tình và đồng nghiệp của mình. Ông ta che giấu dấu vết và liên tục thay đổi lịch trình."

Tuy nhiên, Foma không chia sẻ trước với Mamon và BBC bất kỳ kế hoạch nào.

Trong khi đó, Ivan rất kín tiếng về những công việc mình từng tham gia, ngay cả sau khi sự việc đã diễn ra.

Foma cũng đã tự tìm hiểu về Ivan.

Sau khi kiểm tra với các đầu mối tình báo quân sự của mình ở cả Ukraine và Nga, ông cho rằng nhiều khả năng Ivan đã tham gia một kế hoạch tấn công nhà máy sản xuất máy bay không người lái quân sự lớn nhất của Nga tại Yelabuga vào tháng 6 năm ngoái. Một người được cho là đã thiệt mạng trong vụ này.

Ivan nhấn mạnh rằng mục tiêu của các hành động luôn là cố gắng tránh gây hại cho dân thường.

Các hoạt động này rõ ràng cũng đầy rủi ro đối với Ivan.

"Trường hợp nghiêm trọng nhất là khi xe của tôi bị chặn để kiểm tra trong lúc tôi mang theo thuốc nổ tự chế. Mức độ rủi ro rất cao, nhưng như anh thấy đấy, tôi đã không bị phát hiện," ông nói.

Để giảm nguy cơ bị lộ, "không có một cấu trúc rõ ràng nào" cho công việc này, ông nói, đồng thời cho biết mình chưa từng gặp và không biết danh tính của những người khác mà ông cùng tham gia hoạt động.

Foma áp dụng quy tắc tương tự đối với các cộng sự của mình.

"Ngay khi bắt đầu tập hợp mọi người thành các nhóm, các cuộc trò chuyện chung... để lại dấu vết trên internet, thì xác suất rất cao toàn bộ nhóm đó sẽ nhanh chóng bị bắt giữ hoặc bị triệt phá," ông nói.

Ivan nhấn mạnh rằng hiện còn rất ít người ở Nga phù hợp với loại công việc này.

"Hầu hết những người có động cơ về mặt ý thức hệ hoặc đã rời khỏi đất nước hoặc đang ở sau song sắt," ông nói.

Vì vậy, nhiều người Nga tham gia hoạt động phá hoại trên chính quê hương mình hoặc là những người thực ra không hề hay biết – chẳng hạn các tài xế xe tải không biết rằng hàng hóa mà họ vận chuyển đã bị can thiệp – hoặc là những cá nhân được trả tiền, theo những gì BBC được biết.

Ivan thì lại khác, ông cho biết mình làm công việc này vì lý do ý thức hệ – ông từng là thành viên của phe đối lập chính trị. Vì lẽ đó, các hoạt động đi lại của ông lẽ ra bị nhà chức trách Nga giám sát chặt chẽ. Thế nên, việc ông thường xuyên rời khỏi Nga rồi quay trở lại trót lọt là một điều bất ngờ.

Mamon đã thuyết phục Ivan lái xe đưa ông vào vùng sa mạc ở Georgia, nơi họ có thể nói chuyện tự do, và hỏi ông làm thế nào để được phía Ukraine tin tưởng.

"Đến một nước thứ ba... nơi các điệp viên [của Ukraine] gặp tôi... và tiến hành kiểm tra bằng máy phát hiện nói dối," Ivan trả lời.

Mamon đề nghị Ivan kết nối ông với một trong những người phụ trách thuộc GUR ở Ukraine.

Người này ngay lập tức gọi điện cho Ivan bằng loa ngoài, dường như để chứng minh rằng Ivan làm việc cho ông ta. Họ nói chuyện bằng mật mã, nhắc đến "việc sửa chữa ở trường học".

Nhưng sau đó, người phụ trách này thừa nhận ông không thể loại trừ khả năng Ivan cũng làm việc cho phía Nga, dù là tự nguyện hay dưới áp lực.

Foma cho rằng việc Ivan có thể tự do đi lại không nhất thiết là một dấu hiệu đáng ngờ.

"Có đủ loại kẽ hở trong [hệ thống quản trị của đất nước], và nếu biết cách, hoặc đơn giản là may mắn, ta vẫn có thể chui qua những kẽ hở đó... và sống trong hệ thống. Giống như một con chuột trong miếng phô mai," ông nói với Mamon.

Có lẽ điều thuyết phục hơn là, nếu Ivan cũng làm gián điệp cho FSB, dường như rất có khả năng ông sẽ chia sẻ những gì mình biết về các kế hoạch tấn công của Ukraine cho cơ quan này. Hơn một năm trước cuộc tấn công bạo liệt bằng hơn 100 drone của Ukraine, Ivan đã nói với Marcin rằng sẽ có một cuộc tấn công lớn nhằm vào các oanh tạc cơ chiến lược tại các sân bay quân sự trên khắp nước Nga, dù ông không bao giờ hé lộ khi nào hoặc ở đâu.

Marcin hỏi Ivan làm thế nào ông đối phó với công việc này.

"Nỗi sợ luôn hiện diện," ông nói nói. "Nó theo tôi đến mọi nơi. Ngay cả khi không làm gì, thì ta vẫn sợ. Đây là nước Nga."

Nhưng ông lạc quan rằng cuối cùng cuộc sống của mình sẽ thay đổi.

"Putin sẽ không sống mãi mãi," ông nói.