Giới nhà giàu người Mỹ gốc Cuba đang chờ ngày Havana sụp đổ

Tại dinh thự sang trọng của một trong những bác sĩ phẫu thuật thẩm mỹ hàng đầu nhìn ra vịnh Biscayne ở Miami, một số gia đình Mỹ gốc Cuba giàu có nhất bang Florida đã tụ họp.

Họ có mặt tại đây để thảo luận về tầm nhìn của mình đối với tương lai Cuba trong cuộc họp lần thứ tư của Phòng Thương mại Quốc gia Mỹ gốc Cuba (CANCC), một tổ chức mới được thành lập.

Tay đeo Rolex, cầm ly rum, họ là thành viên của tầng lớp thượng lưu lâu đời tại Miami. Những cái họ lừng danh trong cộng đồng Mỹ gốc Cuba như Bacardi hay Babun thường tụ họp bên hồ bơi, bàn về nền kinh tế đang kiệt quệ của Cuba và kháo nhau những tin tức mới nhất về các chuyển động chính trị trên đảo quốc.

"Mục đích của buổi tối hôm nay là quy tụ dưới một mái nhà những doanh nhân Mỹ gốc Cuba nổi bật nhất tại hạt Miami-Dade," Chủ tịch CANCC Juan Omar Sixto nói. "Và mục tiêu là có mặt tại Cuba ngay khi chế độ hiện tại sụp đổ."

Các vị khách của ông tin rằng thời khắc đó đã rất gần.

Cộng đồng lưu vong Cuba có ảnh hưởng này căm ghét chính quyền cộng sản kể từ khi lãnh tụ cách mạng Fidel Castro tịch thu đất đai và quốc hữu hóa các doanh nghiệp của gia đình họ sau khi lên nắm quyền vào năm 1959.

Trong nhiều năm, họ đã sử dụng ảnh hưởng chính trị và kinh tế của mình tại Florida để tác động đến chính sách của Washington đối với quê hương cũ.

Sixto rời Cuba khi còn là thiếu niên. Giờ đây ông đã hơn 80 tuổi và là một nhà phát triển bất động sản. Ông đang thúc đẩy việc xây dựng các kế hoạch cho điều mà ông gọi là "ngày hôm sau" ở Cuba.

CANCC đã lên kế hoạch thành lập một Sở Giao dịch Chứng khoán Cuba và lập ra nhiều ủy ban phụ trách các lĩnh vực từ hạ tầng năng lượng đến an ninh lương thực.

Việc chuẩn bị cho thời kỳ hậu cộng sản không phải điều mới mẻ ở Miami.

Trong nhiều thập kỷ, vô số tài liệu và kế hoạch hậu cần đã được các nhóm lợi ích xây dựng, có những kế hoạch thực tế và thận trọng hơn những kế hoạch khác.

Theo ông Sixto, điểm khác biệt hiện nay là nỗ lực của chính quyền Trump nhằm thúc đẩy sự thay đổi toàn diện tại Cuba. Ông cho biết tổ chức của mình có mối liên hệ với một số nhân vật có ảnh hưởng, bao gồm những người thân cận với Ngoại trưởng Marco Rubio.

"Cùng với việc cung cấp viện trợ nhân đạo và vật tư y tế, chúng tôi sẽ lập tức đến Cuba để làm ăn kinh doanh," ông Sixto nói.

Tại Cuba, những tuyên bố như vậy chủ yếu nhận được những hoài nghi.

Trước chiến dịch "gây áp lực tối đa" của Washington, chính quyền Cuba gần đây công bố 176 biện pháp tự do hóa kinh tế. Chủ tịch Cuba Miguel Díaz-Canel nói rằng các biện pháp này nhằm "thúc đẩy việc bảo vệ chủ nghĩa xã hội, hỗ trợ và mở rộng công bằng xã hội".

Tuy nhiên, giới chỉ trích cho rằng những biện pháp này chẳng khác gì chủ nghĩa tư bản: bãi bỏ giới hạn số lao động trong doanh nghiệp tư nhân, cho phép tuyển dụng và sa thải lao động trực tiếp, cũng như cho phép sở hữu nhiều doanh nghiệp cùng lúc, kể cả đối với người Mỹ gốc Cuba.

Dù vậy, những người tham dự cuộc họp CANCC cho rằng các cải cách này chỉ mang tính hình thức và không đưa ra bảo đảm có ý nghĩa nào cho các nhà đầu tư. Theo ông Sixto, họ sẽ "không đặt chân đến Cuba" khi chính quyền hiện nay còn tồn tại.

Một số nhà phân tích cho rằng các cuộc họp hoạch định như vậy còn quá sớm. Dù nhiều người Mỹ gốc Cuba tin rằng thay đổi ở Cuba sắp xảy ra, không ai có thể chắc chắn thay đổi đó sẽ là gì: một chiến dịch quân sự của Mỹ như từng thấy ở Venezuela hồi tháng Một hay một thỏa thuận kinh tế mới với ban lãnh đạo Cuba.

"Hiện tại, những kỳ vọng rất cao do chính quyền Mỹ tạo ra rằng một 'ngày hôm sau' sẽ sớm đến hoặc Cuba sẽ là 'quốc gia tiếp theo' đã bị gác lại," Mike Bustamante, giáo sư lịch sử tại Đại học Miami, nhận xét.

Khi cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ở Mỹ đang đến gần và chính quyền Trump bị cuốn vào "vũng lầy" của cuộc chiến Iran, ông Bustamante cho rằng Washington không còn mặn mà với những cuộc phiêu lưu đối ngoại mới.

"Rất khó hình dung họ sẽ leo thang hơn nữa ngoài việc liên tục áp đặt từng đợt trừng phạt nhỏ giọt như hiện nay."

Theo ông, việc nguồn cung dầu của Cuba gần như bị cắt đứt từ tháng Một đã là một bước leo thang đáng kể. Tuy nhiên, dù khiến cuộc sống của phần lớn người dân trở nên vô cùng khó khăn, các biện pháp này vẫn chưa "tạo ra những điều kiện cần thiết cho một bước ngoặt chính trị" ở Cuba.

Chính phủ Cuba chưa bình luận về CANCC. Tuy nhiên, các tổ chức tương tự từ trước đến nay thường gây phẫn nộ cho những người ủng hộ cách mạng, vốn khẳng định họ sẽ không bị các đối thủ ở Miami lật đổ.

Khi được hỏi liệu họ có nhận thấy sự mỉa mai trong việc chính những người ủng hộ lệnh cấm vận kéo dài nhiều thập kỷ của Mỹ và cuộc phong tỏa nhiên liệu hiện tại, những yếu tố góp phần gây nên khó khăn cho Cuba, nay lại đang lập kế hoạch tái thiết đất nước mà hầu như không có sự tham gia của người dân Cuba hay không, các thành viên CANCC có quan điểm khác.

Đối với chuyên gia nông nghiệp người Mỹ gốc Cuba Hugo Orizondo, việc xây dựng một lộ trình phát triển cho Cuba hoàn toàn mang tính thực tế.

"Ngay lúc này, Cuba giống như một hố đen, chúng tôi không biết chính xác điều gì đang diễn ra ở đó," ông thừa nhận. "Nhưng chúng tôi biết tiềm năng đầu tư của đất nước này."

Orizondo cho biết ông hiểu sự dè dặt của người Cuba trước viễn cảnh các nhà đầu tư nước ngoài mua lại những yếu tố nhạy cảm như quyền sở hữu đất nông nghiệp.

"Nhưng họ sẽ làm gì với nó?" ông đặt câu hỏi. "Khi các nhà đầu tư đến, họ mang theo tiền bạc và công nghệ vào những vùng đất đó."

Theo ông, cả hai yếu tố này đều rất cần thiết nếu Cuba muốn sản xuất đủ lương thực để nuôi sống dân số của mình và giảm phụ thuộc vào nhập khẩu.

Quyền sở hữu đất đai nằm ở trung tâm của hầu hết các kế hoạch tái thiết do thế hệ người Mỹ gốc Cuba giàu có này đề xuất.

Juan Omar Sixto cho biết cha ông đã mất năm bất động sản và một trang trại ở tỉnh Pinar del Rio do cuộc cách mạng. Dù khẳng định không có ý định đuổi những gia đình hiện đang sống trong các ngôi nhà đó, ông vẫn muốn được bồi thường cho phần đất đã bị quốc hữu hóa.

"Tôi đã làm việc tại trang trại đó cùng cha mình suốt năm năm trời, và họ đã lấy nó khỏi chúng tôi. Tôi muốn được hoàn trả hoặc bồi thường. Dù chỉ nhận lại một xu trên mỗi đô la giá trị tài sản, tôi cũng chấp nhận."

"Đó là công lý đạo đức," ông lập luận.

Chính phủ Cuba mô tả những yêu sách về tài sản mang yếu tố lịch sử như vậy phản ánh sự cay đắng từ tầng lớp địa chủ giàu có từng kiếm tiền từ lao động khế ước và chế độ nô lệ. Chế độ nô lệ và hệ thống lao động khế ước ở Cuba chấm dứt vào cuối thế kỷ 19.

Chính phủ cũng cho rằng những người lưu vong chưa bao giờ chấp nhận việc ông Castro thực hiện cải cách ruộng đất, chuyển quyền kiểm soát ruộng đất cho người lao động và nhà nước.

"Phần lớn các nhà máy đường của chúng tôi đã bị tháo dỡ, nhưng chúng tôi sẽ giành lại những vùng đất đó và đưa chúng trở lại sản xuất," Nicolás Gutiérrez, Chủ tịch Hiệp hội Chủ sở hữu Nhà máy Đường Quốc gia Cuba, một tổ chức lưu vong ủng hộ các yêu sách đất đai, cho biết.

"Tôi không hứa rằng các nhà máy này sẽ tiếp tục được dùng sản xuất đường," ông nói.

"Có thể là ethanol, đồng phát điện, pin mặt trời hoặc hệ thống xử lý nước. Ai mà biết được? Có rất nhiều lựa chọn khác nhau. Điều quan trọng là phải đưa vào sản xuất, trả mức lương thực sự cho người lao động Cuba và tạo hiệu ứng lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế của hòn đảo."

Giữa tiếng đá va vào ly và làn gió mát lay động những hàng cọ trên bãi cỏ được chăm sóc hoàn hảo, các thành viên CANCC khiến mọi thứ nghe có vẻ dễ dàng.

Nhưng chỉ vài giờ sau cuộc gặp, Cuba rơi vào cảnh mất điện trên toàn quốc lần thứ sáu trong năm.

Sự cách biệt giữa hy vọng đổi thay ở Miami và thực tế tại Cuba là rất rõ rệt. Nhiều người Mỹ gốc Cuba tin rằng bước ngoặt lịch sử họ hằng mong đợi đã ở rất gần.

Nếu điều đó xảy ra, chắc chắn sẽ gây ra những xáo trộn xã hội và nhân đạo to lớn, trong khi Cuba hiện không đủ năng lực để ứng phó.

Ngay cả khi giả định sự hỗ trợ từ cộng đồng hải ngoại hoàn toàn xuất phát từ thiện chí chứ không phải lợi ích cá nhân, riêng việc sửa chữa hệ thống điện đang xuống cấp đã được ước tính tiêu tốn từ 8 đến 10 tỷ USD.

Trước khi bất kỳ ngành kinh tế nào của Cuba, từ nông nghiệp đến du lịch, có thể được hồi sinh nhờ nguồn vốn và các mối quan hệ chính trị của cộng đồng lưu vong, người dân Cuba vẫn đang phải đối mặt với tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng lương thực, nước sạch, nhiên liệu và thuốc men.

Bất chấp những kế hoạch đầy tham vọng được vạch ra ở Miami, điều mà phần lớn người dân Cuba mong muốn nhất lúc này đơn giản là cuộc sống của họ sẽ sớm bớt khó khăn.