Bir vaqtda ikki erkakdan egizaklarga homilador bo‘lgan ayol: tibbiyot bu hodisani qanday izohlaydi?

2018 yilda Kolumbiya Milliy universiteti qoshidagi Aholi genetikasi va identifikatsiyasi laboratoriyasiga bir ayol ikki yoshli egizak o‘g‘illariga otalikni tasdiqlatish uchun murojaat qildi.

Laboratoriyada otalikni aniqlash bo‘yicha standart test o‘tkazildi. So‘ng natija kutilmagan bo‘lib chiqqani sababli qayta tekshirish maqsadida test takrorlandi. Ma’lum bo‘lishicha, bolalarning onasi bir, lekin otalari boshqa-boshqa ekan.

Bu "geteropaternal superfekundatsiya", ya’ni ayol tuxum hujayralarining turli erkaklar tomonidan urug‘lantirilishi deb nomlangan o‘ta noyob hodisadir. Butun dunyo bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda odamlar o‘rtasida qayd etilgan bunday holatlar soni yigirmataga ham yetmaydi.

Universitet mutaxassislari nazariy jihatdan buning imkoni borligini bilsalar-da, amalda hech qachon bunday holatga duch kelishmagan edi. Bu voqea ularni darhol qiziqtirib qo‘ydi.

Bu qanday aniqlandi?

Otalikni aniqlash testini o‘tkazish uchun Kolumbiya Milliy universiteti Genetika instituti olimlari mikrosatellit markerlarni tahlil qilish usulidan foydalanadi. Soddaroq aytganda, bu – bola, ona va taxminiy otaning DNKsidagi mayda bo‘lakchalarni tahlil qilish hamda ularni o‘zaro solishtirish demakdir.

"Biz har bir odamdan DNK namunasi olib, mikrosatellitlar deb ataluvchi 15 tadan 22 tagacha bo‘lgan qismlarni o‘rganamiz va ularni birma-bir taqqoslaymiz", deydi laboratoriya direktori, professor Uilyam Usaken Bi-bi-si Ispan xizmatiga (BBC Mundo).

Biroq bu jarayon DNKni shunchaki kuchli mikroskop ostida o‘rganishdan ancha murakkabroq.

Barmoqdan qon olingach, olimlar kimyoviy usulda DNKni qolgan tarkibiy qismlardan ajratib oladi.

Shundan so‘ng DNKni amplifikatsiya qilish uchun, ya’ni uning bo‘laklaridan qo‘shimcha nusxalar yaratish uchun maxsus uskunaga joylashtiriladi.

Hosil bo‘lgan suyuqlik tahlil qilinadigan 15 tadan 22 tagacha mikrosatellit qismlarini belgilab olish uchun fluorestsent bo‘yoqlar bilan aralashtiriladi.

So‘ng namuna DNK bo‘laklarini o‘lchamiga qarab ajratish imkonini beruvchi elektroforez usuli yordamida tahlil qilinadi. Qurilma fluorestsent signallarni qayd etib, ularni raqamli ma’lumotlarga o‘giradi.

Nihoyat, tadqiqotchilar ushbu raqamlar ketma-ketligidan foydalanib, testdan o‘tayotgan erkakning bolaning otasi bo‘lish ehtimolini aniqlaydi.

Bolaning genetik profilining yarmi onasi, qolgan yarmi esa taxminiy otasining profiliga to‘g‘ri kelsa, otalik tasdiqlanadi.

Favqulodda natija

Kolumbiyalik egizaklar misolida olimlar ona, ikkala go‘dak va test topshirishga kelgan taxminiy otaning DNKsidagi 17 ta mikrosatellitni tahlil qildi.

Ular erkakning DNKsi bolalardan birinikiga mos kelishini, biroq ikkinchisinikiga to‘g‘ri kelmasligini aniqladilar.

"Men 26 yildan beri laboratoriya direktoriman, bu mening tajribamdagi birinchi va hozircha yagona holat", deydi Usaken.

"Boshqa tadqiqotlardan dunyoda bunday holatlar ro‘y berib turishini bilardik, ammo ularning uchrash chastotasi o‘ta past", deya qo‘shimcha qiladi Kolumbiya Milliy universiteti Genetika instituti eksperti va tadqiqotchisi Andrea Kasas.

Jamoa protokolga muvofiq, namunaga ishlov berish jarayonidagi yoki ularning almashib qolishi oqibatidagi ehtimoliy xatolarni istisno qilish uchun testni qayta o‘tkazdi. Natija yana o‘sha-o‘sha chiqdi.

Nega bunday holatlar juda kam uchraydi?

2014 yilda Baltimordagi Amerika laboratoriyasi olimlari 39 000 ta otalik testi natijalarini o‘z ichiga olgan ma’lumotlar bazasidan atigi uchta geteropaternal superfekundatsiya holatini aniqlay olganliklarini xabar qilishgandi.

Usaken bu biologik hodisa nima uchun bunchalik kam uchrashini tushuntiradi.

"Birinchidan, ayolning ikki jinsiy jufti bo‘lishi kerak. Ikkinchidan, u ikkala erkak bilan ham juda qisqa vaqt oralig‘ida jinsiy aloqada bo‘lishi shart. Bundan tashqari, ayolda poliovulyatsiya sodir bo‘lishi lozim", deydi u.

Poliovulyatsiya – bu bitta hayz davrida ikki yoki undan ortiq tuxum hujayraning yetilib chiqishidir.

"Nihoyat, ikkala tuxum hujayra ham urug‘lanishi kerak, – deydi Usaken. – Bu bir noyob hodisa, unga yana bir noyob hodisa, so‘ng yana va yana biri qo‘shiladi. Afsuski, biz lotereya o‘ynamayapmiz".

Shuni ham ta’kidlash joizki, otalari har xil bo‘lgan egizaklar bitta tuxum hujayra va bitta spermatozoiddan rivojlanadigan bir tuxumli egizaklar singari hech qachon bir xil ko‘rinishda bo‘lmaydi.

Shaxsiy hayot

Aksariyat hollarda, agar ayolda birdan ortiq tuxum hujayra ovulyatsiyaga uchrasa-yu, ulardan faqat bittasi urug‘lansa, ikkinchisi yoki qolganlari tezda qariydi va nobud bo‘ladi.

Superfekundatsiyaning bunchalik kam uchrashiga yana bir sabab shuki, ikkinchi urug‘lanish urug‘lanmagan tuxum hujayra nobud bo‘lishidan oldin sodir bo‘lishi kerak.

AQSh Milliy tibbiyot kutubxonasi ma’lumotlariga ko‘ra, tuxum hujayra tuxumdondan chiqqanidan keyin 24 soatdan kamroq yashaydi.

Biroq Andrea Kasasning tushuntirishicha, tuxum hujayralarning bir vaqtda chiqishi shart emas.

"Ba’zan bir tuxumdon bitta tuxum hujayra chiqarsa, ikki yoki uch kundan keyin yana bittasini chiqaradi", deydi u.

Bu esa turli vaqtlarda urug‘lanish ehtimolini oshiradi, deya qo‘shimcha qiladi u.

Bunday holatlarning juda kam ma’lum bo‘lishiga yana bir sabab shuki, odamlarning aksariyati otalikni aniqlash testidan o‘tmaydi.

Genetika instituti tadqiqotchilari taxminicha, kelajakda "zamonaviy molekulyar usullarning mavjudligi va otalikni aniqlash testlarining tobora ommalashib borayotgani tufayli" bu hodisa hozirgidan ko‘proq uchrashi mumkin.

Garchi olimlar geteropaternal superfekundatsiya holatlarida homilador bo‘lish sharoitlariga qiziqsa-da, ilmiy tadqiqotlar etikasi ularga test topshirayotganlarning shaxsiy hayoti haqida savol berishga yo‘l qo‘ymaydi.

"Otalikni aniqlash testlari har doim barcha ishtirokchilarning daxlsizligi va shaxsiy hayotini to‘liq hurmat qilgan holda o‘tkaziladi", deya tushuntiradi Usaken.