Бир вақтда икки эркакдан эгизакларга ҳомиладор бўлган аёл: тиббиёт бу ҳодисани қандай изоҳлайди?

2018 йилда Колумбия Миллий университети қошидаги Аҳоли генетикаси ва идентификацияси лабораториясига бир аёл икки ёшли эгизак ўғилларига оталикни тасдиқлатиш учун мурожаат қилди.

Лабораторияда оталикни аниқлаш бўйича стандарт тест ўтказилди. Сўнг натижа кутилмаган бўлиб чиққани сабабли қайта текшириш мақсадида тест такрорланди. Маълум бўлишича, болаларнинг онаси бир, лекин оталари бошқа-бошқа экан.

Бу "гетеропатернал суперфекундация", яъни аёл тухум ҳужайраларининг турли эркаклар томонидан уруғлантирилиши деб номланган ўта ноёб ҳодисадир. Бутун дунё бўйича илмий адабиётларда одамлар ўртасида қайд этилган бундай ҳолатлар сони йигирматага ҳам етмайди.

Университет мутахассислари назарий жиҳатдан бунинг имкони борлигини билсалар-да, амалда ҳеч қачон бундай ҳолатга дуч келишмаган эди. Бу воқеа уларни дарҳол қизиқтириб қўйди.

Бу қандай аниқланди?

Оталикни аниқлаш тестини ўтказиш учун Колумбия Миллий университети Генетика институти олимлари микросателлит маркерларни таҳлил қилиш усулидан фойдаланади. Соддароқ айтганда, бу – бола, она ва тахминий отанинг ДНКсидаги майда бўлакчаларни таҳлил қилиш ҳамда уларни ўзаро солиштириш демакдир.

"Биз ҳар бир одамдан ДНК намунаси олиб, микросателлитлар деб аталувчи 15 тадан 22 тагача бўлган қисмларни ўрганамиз ва уларни бирма-бир таққослаймиз", дейди лаборатория директори, профессор Уилям Усакен Би-би-си Испан хизматига (BBC Mundo).

Бироқ бу жараён ДНКни шунчаки кучли микроскоп остида ўрганишдан анча мураккаброқ.

Бармоқдан қон олингач, олимлар кимёвий усулда ДНКни қолган таркибий қисмлардан ажратиб олади.

Шундан сўнг ДНКни амплификация қилиш учун, яъни унинг бўлакларидан қўшимча нусхалар яратиш учун махсус ускунага жойлаштирилади.

Ҳосил бўлган суюқлик таҳлил қилинадиган 15 тадан 22 тагача микросателлит қисмларини белгилаб олиш учун флуоресцент бўёқлар билан аралаштирилади.

Сўнг намуна ДНК бўлакларини ўлчамига қараб ажратиш имконини берувчи электрофорез усули ёрдамида таҳлил қилинади. Қурилма флуоресцент сигналларни қайд этиб, уларни рақамли маълумотларга ўгиради.

Ниҳоят, тадқиқотчилар ушбу рақамлар кетма-кетлигидан фойдаланиб, тестдан ўтаётган эркакнинг боланинг отаси бўлиш эҳтимолини аниқлайди.

Боланинг генетик профилининг ярми онаси, қолган ярми эса тахминий отасининг профилига тўғри келса, оталик тасдиқланади.

Фавқулодда натижа

Колумбиялик эгизаклар мисолида олимлар она, иккала гўдак ва тест топширишга келган тахминий отанинг ДНКсидаги 17 та микросателлитни таҳлил қилди.

Улар эркакнинг ДНКси болалардан бириникига мос келишини, бироқ иккинчисиникига тўғри келмаслигини аниқладилар.

"Мен 26 йилдан бери лаборатория директориман, бу менинг тажрибамдаги биринчи ва ҳозирча ягона ҳолат", дейди Усакен.

"Бошқа тадқиқотлардан дунёда бундай ҳолатлар рўй бериб туришини билардик, аммо уларнинг учраш частотаси ўта паст", дея қўшимча қилади Колумбия Миллий университети Генетика институти эксперти ва тадқиқотчиси Андреа Касас.

Жамоа протоколга мувофиқ, намунага ишлов бериш жараёнидаги ёки уларнинг алмашиб қолиши оқибатидаги эҳтимолий хатоларни истисно қилиш учун тестни қайта ўтказди. Натижа яна ўша-ўша чиқди.

Нега бундай ҳолатлар жуда кам учрайди?

2014 йилда Балтимордаги Америка лабораторияси олимлари 39 000 та оталик тести натижаларини ўз ичига олган маълумотлар базасидан атиги учта гетеропатернал суперфекундация ҳолатини аниқлай олганликларини хабар қилишганди.

Усакен бу биологик ҳодиса нима учун бунчалик кам учрашини тушунтиради.

"Биринчидан, аёлнинг икки жинсий жуфти бўлиши керак. Иккинчидан, у иккала эркак билан ҳам жуда қисқа вақт оралиғида жинсий алоқада бўлиши шарт. Бундан ташқари, аёлда полиовуляция содир бўлиши лозим", дейди у.

Полиовуляция – бу битта ҳайз даврида икки ёки ундан ортиқ тухум ҳужайранинг етилиб чиқишидир.

"Ниҳоят, иккала тухум ҳужайра ҳам уруғланиши керак, – дейди Усакен. – Бу бир ноёб ҳодиса, унга яна бир ноёб ҳодиса, сўнг яна ва яна бири қўшилади. Афсуски, биз лотерея ўйнамаяпмиз".

Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, оталари ҳар хил бўлган эгизаклар битта тухум ҳужайра ва битта сперматозоиддан ривожланадиган бир тухумли эгизаклар сингари ҳеч қачон бир хил кўринишда бўлмайди.

Шахсий ҳаёт

Аксарият ҳолларда, агар аёлда бирдан ортиқ тухум ҳужайра овуляцияга учраса-ю, улардан фақат биттаси уруғланса, иккинчиси ёки қолганлари тезда қарийди ва нобуд бўлади.

Суперфекундациянинг бунчалик кам учрашига яна бир сабаб шуки, иккинчи уруғланиш уруғланмаган тухум ҳужайра нобуд бўлишидан олдин содир бўлиши керак.

АҚШ Миллий тиббиёт кутубхонаси маълумотларига кўра, тухум ҳужайра тухумдондан чиққанидан кейин 24 соатдан камроқ яшайди.

Бироқ Андреа Касаснинг тушунтиришича, тухум ҳужайраларнинг бир вақтда чиқиши шарт эмас.

"Баъзан бир тухумдон битта тухум ҳужайра чиқарса, икки ёки уч кундан кейин яна биттасини чиқаради", дейди у.

Бу эса турли вақтларда уруғланиш эҳтимолини оширади, дея қўшимча қилади у.

Бундай ҳолатларнинг жуда кам маълум бўлишига яна бир сабаб шуки, одамларнинг аксарияти оталикни аниқлаш тестидан ўтмайди.

Генетика институти тадқиқотчилари тахминича, келажакда "замонавий молекуляр усулларнинг мавжудлиги ва оталикни аниқлаш тестларининг тобора оммалашиб бораётгани туфайли" бу ҳодиса ҳозиргидан кўпроқ учраши мумкин.

Гарчи олимлар гетеропатернал суперфекундация ҳолатларида ҳомиладор бўлиш шароитларига қизиқса-да, илмий тадқиқотлар этикаси уларга тест топшираётганларнинг шахсий ҳаёти ҳақида савол беришга йўл қўймайди.

"Оталикни аниқлаш тестлари ҳар доим барча иштирокчиларнинг дахлсизлиги ва шахсий ҳаётини тўлиқ ҳурмат қилган ҳолда ўтказилади", дея тушунтиради Усакен.