«Yapon xalqi tuyg‘ularini haqorat qiladi». Putinning Kuril orollariga ilk safari Tokioning keskin munosabatiga sabab bo‘ldi

Rossiya prezidenti Vladimir Putin Kuril orollariga ilk bor safar qildi. Kuril orollariga da’vo qilib kelayotgan Yaponiya bu safarga nisbatan rasmiy e’tiroz bildirdi. Mamlakat bosh vaziri Sanae Takaiti Putinning safari Yaponiyaning Rossiyaga bo‘lgan munosabatini yanada yomonlashtirganini aytdi.

Putin Yaponiya da’vo qilib kelayotgan, Xokkaydo oroli yaqinidagi Katta Kuril tizmasining eng chekka qismida joylashgan Iturup oroliga bordi.

Rossiya prezidenti, jumladan, «Yasniy» baliqni qayta ishlash zavodida ham bo‘ldi. U yerda unga turli xil ikralar taklif etildi. Putinga hamrohlik qilgan Saxalin viloyati gubernatori Valeriy Limarenko Saxalin va Kuril orollari sohillari yaqinida yirik tunes baliqlari rekord darajada ko‘p kuzatilayotganini aytdi. Vostok.Today nashri yozishicha, Putin katta baliqlarini ham ko‘zdan kechirgan.

Bu davlat rahbarining so‘nggi 16 yil ichida Kuril orollariga qilgan birinchi safari bo‘ldi. 2010 yilda Iturup oroliga o‘sha paytda Rossiya prezidenti lavozimida bo‘lgan Dmitriy Medvedev borgan edi. TASS agentligi ta’kidlashicha, Putin Kuril orollariga birinchi marta safar qildi.

Kuril orollariga Dmitriy Medvedev to‘rt marta safar qilgan: 2010 yilda Rossiya prezidenti sifatida, 2012, 2015 va 2019 yillarda esa bosh vazir lavozimida. 2021 yilda Iturup oroliga bosh vazir Mixail Mishustin borgan edi.

Tokio nima dedi?

Yaponiya bosh vaziri Sanae Takaiti Putinning Kuril orollariga tarixdagi ilk safariga keskin munosabat bildirdi. Takaitining jurnalistlarga bildirishicha, Putinning bu safari "Yaponiyaning Rossiyaga bo‘lgan munosabatini yomonlashtirgan". U arxipelag "tarixiy jihatdan ham, xalqaro huquq nuqtai nazaridan ham [Yaponiyaning] o‘ziga xos hududi" hisoblanishini ta’kidladi.

"Bu yapon xalqi tuyg‘ularini haqorat qiladi va buni mutlaqo qabul qilib bo‘lmaydi", dedi Takaiti televidenie orqali murojaatida. "Biz Rossiya tomoni bu masalaning naqadar jiddiy ekanini to‘liq anglaydi, deb umid qilamiz".

Yaponiya tashqi ishlar vaziri Tosimitsu Motegi avvalroq Putinning Kuril orollariga safari munosabati bilan e’tiroz bildirgan edi. "Shimoliy hududlar (Yaponiyada Kuril orollari tizmasining janubiy qismi shunday ataladi - Bi-bi-si izohi), jumladan Etorofu [Iturup], tarixiy jihatdan ham, xalqaro huquqqa muvofiq ham Yaponiyaning ajralmas hududi hisoblanadi", degan edi vazir. "Yaponiya bu safarga qarshi qat’iyan protest bildiradi".

Yaponiya avval ham Mishustin va Medvedevning Kuril orollariga qilgan safarlariga qarshi protest bildirgan edi.

Rossiya va Yaponiya o‘nlab yillardan beri Kuril orollari masalasida bahslashib keladi. Bu Moskva va Tokio o‘rtasida Ikkinchi jahon urushidan keyin tinchlik shartnomasi imzolanmaganining asosiy sababi hisoblanadi.

Kuril orollari atrofidagi bahs

Arxipelagning janubiy orollari - Iturup, Kunashir, Shikotan va Xabomai orollarini Yaponiya o‘z hududi deb hisoblaydi hamda 1855 yildagi Rossiya-Yaponiya savdo va chegaralar to‘g‘risidagi shartnoma asosida ularni Xokkaydo prefekturasi tarkibiga kiritadi. Moskva esa orollar Ikkinchi jahon urushi yakunlari bo‘yicha Sovet Ittifoqi tarkibiga kirganini va Rossiyaning ular ustidan suvereniteti bahssiz ekanini ta’kidlaydi.

Sovet Ittifoqi Yaponiya Ikkinchi jahon urushida taslim bo‘lganidan keyin Saxalin va Kuril orollarining butun hududini o‘z tarkibiga qo‘shib olgan. Moskva va Tokio Ikkinchi jahon urushidan keyin ham janubiy Kuril orollariga tegishlilik bo‘yicha kelishmovchiliklar tufayli tinchlik shartnomasini tuza olmagan.

1956 yilda Sovet Ittifoqi va Yaponiya faqat tinchlik deklaratsiyasini imzolagan, unga ko‘ra, Sovet Ittifoqi tinchlik shartnomasi imzolanganidan keyin Shikotan va Xabomai orollarini Yaponiyaga berish masalasini muhokama qilishga tayyor edi.

Sovet Ittifoqi Kuril orollarini o‘z tarkibiga qo‘shib olganidan keyin orollarning yapon aholisi deportatsiya qilingan. Tokio ta’kidlashicha, deportatsiya qilingan aholi mulk huquqidan mahrum etilgan va baliqchilik bilan shug‘ullanish imkoniyatini yo‘qotgan.

Hozirda Kuril orollari aholisi taxminan 20 ming kishini tashkil etadi. Orollarda Rossiya harbiy qismi va chegara aholi punktlari joylashgan.

So‘nggi yillarda Rossiya rasmiylari Yaponiya Kuril orollari Rossiyaga tegishli ekanini tan olishi kerakligini va bu masala hal etilmas ekan, tinchlik shartnomasi bo‘yicha muhokamalarda siljish bo‘lishi mumkin emasligini bir necha bor bildirgan.

2022 yil mart oyida Moskva Tokio bilan tinchlik shartnomasi bo‘yicha keyingi muzokaralardan voz kechishini ma’lum qildi. Bunga Rossiyaning Ukrainaga keng ko‘lamli bosqini boshlanganidan keyin Yaponiyaning Rossiyaga qarshi sanksiyalarga qo‘shilgani sabab bo‘ldi.

12 avgust kuni Putin Kuril orollari masalasida Rossiyaning "bir qator yapon rahbarlari", jumladan 2022 yil yozida suiqasd oqibatida halok bo‘lgan bosh vazir Sindzo Abe bilan ham "konstruktiv munosabatlari" bo‘lganini aytdi. "Endi esa, afsuski, qarashlarda o‘zgarishlarni ko‘ryapmiz. Ta’kidlab o‘taman, bu o‘zgarishlar bizning tomonimizdan qo‘zg‘atilmagan", dedi Rossiya prezidenti.

Putinning safari

Iturup oroliga Putin Saxalindagi tadbirlardan so‘ng keldi. Ushbu tadbirlarda u «Varyaga» raketa kreyseri bortidan Tinch okeani floti mashqlarining yakuniy qismini kuzatgan edi.

«Shuni ta’kidlamoqchimanki, biz tahdid qilmayapmiz, Yaponiyaga nisbatan mutlaqo hech qanday da’vomiz yo‘q. Aksincha, mamlakatimizga nisbatan hududiy da’volar Yaponiya tomonidan bildirilmoqda. Gap Kuril orollari masalasi haqida ketmoqda», degan edi Putin.

Bir muddat Rossiya hududlariga safar qilmagan Rossiya prezidenti bu hafta mamlakat bo‘ylab safarga chiqdi. U dushanba kuni Ulan-Udega keldi, seshanba kuni u yerdan Novosibirskka bordi, chorshanba kunini esa Saxalinda o‘tkazdi.

18-20 sentyabr kunlari Rossiyada parlament saylovlari bo‘lib o‘tadi.

Saxalinda dengizchilar oldida so‘zga chiqqan Putin Ukrainadagi urush ("maxsus harbiy operatsiya") haqida gapirdi hamda Rossiyaning "soya floti" kemalari, ya’ni sanksiyalarni chetlab o‘tishda qo‘llanilayotgan kemalari, to‘xtatib qolingan taqdirda javob choralari ko‘rilishini ma’lum qildi.

"Biz ayrim davlatlar xalqaro dengiz huquqini buzgan holda kemalar harakatini cheklashga urinayotganini ko‘ryapmiz", dedi Putin.

"Yaqinda esa ular bizning kemalarimizni qo‘lga kiritish va tortib olingan mol-mulkimizni sotish imkoniyatini ham muhokama qilishdi. Agar bu amalga oshsa, biz ham shunga mos javob qaytarishga majbur bo‘lamiz", dedi u.