Ni kiungo kipi cha ajabu cha nyangumi kinachomwezesha kuzamisha meli?

Baharia mmoja aliyenusurika katika mkasa uliosababisha kuandikwa kwa riwaya maarufu duniani ya 'Moby Dick' alitabiri jinsi nyangumi aina ya sperm whale anavyoweza kuharibu meli kubwa mara nyingi zaidi yake yeye mwenyewe.

Baada ya takriban miaka 200, maneno yake yametimia.

Asubuhi ya tarehe 20 Novemba 1820, Thomas Nickerson, kijana wa miaka 15, alinusurika kifo baada ya nyangumi kutoboa shimo kubwa kwenye mashua yake.

Maji yalipoanza kuingia kwenye mashua hiyo, alirejea haraka kwenye meli kuu. Nickerson na wenzake walidhani sasa wako salama.

Lakini mara tu Nickerson alipoanza kushughulika na meli hiyo ya uwindaji nyangumi iitwayo Essex, aliona nyangumi mwingine mkubwa zaidi akija kwa kasi kuelekea walipokuwa. Mara moja alimtaarifu afisa mwandamizi Owen Chase.

Kulikuwa na taharuki na kelele miongoni mwa wafanyakazi wa meli, na kisha kukasikika "kishindo kikubwa sana," kama Nickerson alivyoandika miaka 50 baadaye.

Pigo hilo lilikuwa na nguvu kiasi kwamba mabaharia wote waliokuwemo ndani ya meli waliangushwa chini.

Kisha nyangumi huyo alirudi nyuma umbali wa futi 900 (mita 270), akageuka ghafla, na kuigonga meli hiyo tena kwa nguvu zake zote. Katika pigo hilo la pili, sehemu yote ya mbele ya meli ilivunjika vipande vipande na meli ya Essex ikazama baharini.

Hadithi hii inaweza kusikika kama simulizi ya riwaya, kwa sababu riwaya maarufu ya Herman Melville iitwayo 'Moby Dick' inatokana na mkasa huu.

Leo, miaka 175 tangu kitabu hicho kichapishwe, fumbo la kisayansi kuhusu jinsi nyangumi aina ya sperm whale anavyoweza kuharibu meli kubwa mara nyingi zaidi yake limefumbuliwa.

Cha kuvutia ni kwamba, jibu sahihi lilitolewa na Chase mwenyewe ambaye alikuwa afisa wa pili kwa cheo (First Mate) kwenye meli ya Essex karibu miaka 200 iliyopita.

Na nguvu halisi ya kiumbe huyu mkubwa iko katika sehemu ileile ambayo wawindaji waliilenga walipokuwa wakimwinda nyangumi yaani kichwa chake kwa ajili ya mafuta yake ya thamani.

Kiungo cha ajabu kichwani

Kichwa cha nyangumi aina ya sperm whale ni kikubwa mno. Karibu theluthi moja ya mwili wake wote inachukuliwa na kichwa pekee. Nyangumi huyu ana ubongo mkubwa zaidi kuliko mnyama yeyote duniani, wenye uzito wa hadi kilo 9.

Wana kiungo kikubwa, laini na chenye mafuta kwenye paji la uso kinachoitwa spermacet. Kiungo hiki hupatikana kwa nyangumi wa aina hii pekee. Kiungo hiki kimejaa dutu yenye mafuta ambayo pia huitwa spermaceti. Hapo awali, wawindaji wa nyangumi walikipa jina hilo kwa sababu kilifanana na shahawa.

Spermaceti ilihitajika sana na wawindaji wa nyangumi kwa sababu mafuta yake yalitoa nishati ya ubora wa juu na yanaweza kugandishwa ili kutengeneza bidhaa kama vile sabuni na mishumaa.

Takriban nyangumi aina ya sperm whale 300,000 waliuawa duniani kote katika karne ya 18 na 19.

Licha ya kiasi kikubwa cha spermaceti kinachopatikana katika mwili wa nyangumi huyu, bado tunajaribu kubaini matumizi yake halisi. Nadharia moja ni kwamba spermaceti hutumika kama silaha ya kupigana.

"Hii haikuwa dhana yetu ya awali, ilikuwa ya Owen Chase," anasema Dave Carrier, mtaalamu wa biolojia ya mageuzi aliyestaafu.

"Mtu mmoja alikuwa amedai kuwa paji la uso la nyangumi lilikuwa silaha, na tukaamua kulifanyia utafiti hilo."

Wataalamu wa biolojia hawakuzingatia sana mawazo ya Chase katika kipindi cha miaka 200 iliyopita, lakini kulingana na Carrier, "dhana na uzoefu wa yule mwindaji huenda vilikuwa sahihi."

Katika utafiti wa mwaka 2002, Carrier alihitimisha kuwa sehemu ya kichwa cha nyangumi huyu inayojulikana kama melon kiungo kikubwa chenye mafuta kilicho kwenye paji la uso ilijitokeza kimaumbile kama silaha ya kugonga. Kiungo hiki hupatikana katika vichwa vya nyangumi wote wenye meno.

Kina uwezo wa kutoa pigo la kuua dhidi ya mpinzani, kama vile kiboko. "Nyangumi ni mamalia na wana uhusiano wa karibu na wanyama kama vile kulungu au kondoo.

Kwa wanyama hawa, madume hupigana kwa kugongana. Hivyo, tabia hii huenda ilirithiwa na nyangumi kutoka kwa mababu zao."

Hivi karibuni, mtafiti Alec Burslem kutoka Chuo Kikuu cha Hawaii alifanikiwa kurekodi nyangumi aina ya sperm whale wakigongana vichwa.

Safari hii, hawakugongana na meli yoyote, bali waligongana wao kwa wao. Burslem anasema ilikuwa bahati kubwa kwamba tukio hili lilitokea karibu na Visiwa vya Balearic na Azores.

Huenda ikashangaza kusikia kwamba nyangumi hutumia vichwa vyao kupigana. Kwa nini mtu ahatarishe sehemu nyeti na muhimu ya mwili wake ili kushambulia adui?

Lakini utafiti wa mwaka 2015 ulifichua kuwa kiungo hiki kina uwezo mkubwa wa kuhimili na kufyonza nguvu ya mgongano. Kwa hivyo, nyangumi wanaweza kutumia vichwa vyao kugonga bila kupata madhara yoyote.

Nguvu kubwa sana

Burslem aliona tabia hii kwa nyangumi vijana kadhaa wa aina ya *sperm whale*. Mgongano mkubwa zaidi aliorekodi ulisababishwa na nyangumi dume kijana.

Aliogelea kuelekea kwa nyangumi mwingine kwa kasi ya futi 15 kwa sekunde (au mita 4.5 kwa sekunde) na kumgonga mwenzake kwa nguvu ya takriban kilonewtoni 460 (nguvu inayolingana na uzito wa takriban tani 46).

Kulingana na Burslem, nyangumi mtu mzima wa aina hiyo akigonga kwa kasi kama hiyo angekuwa na nguvu ya hadi kilonewtoni 1,200 (inayolingana na nguvu ya mgongano wa tani 120); hii ingelingana na kugongwa na basi linalokwenda kwa kasi ya maili 40 kwa saa (kilomita 65 kwa saa).

Kama nyangumi angegonga meli kwa nguvu kiasi hicho, athari ya mgongano huo ingekuwa kubwa mno.

"Katika historia, ni meli tatu tu kubwa za uwindaji nyangumi ndizo zilizowahi kushambuliwa moja kwa moja na nyangumi," anasema Michael Harrison, mkurugenzi wa makumbusho katika Shirika la Kihistoria la Nantucket (Nantucket Historical Society).

Shirika hilo lina mkusanyiko mkubwa wa daftari za kumbukumbu halisi na vitu vya kihistoria vya kipindi hicho. Hata hivyo, nyangumi mara nyingi walishambulia boti ndogo zisizo na paa ambazo zilikuwa zikishushwa kutoka kwenye meli kubwa pindi walipoonekana.

Katika matukio yote matatu ambapo nyangumi alishambulia meli kubwa, alikuwa nyangumi aina ya sperm whale. Mnamo mwaka wa 1851, nyangumi wa ainahiyo aliigonga kwa nguvu meli iliyoitwa 'Ann Alexander' katika Bahari ya Pasifiki Kusini, na kuiharibu kabisa.

Pia mnamo mwaka wa 1902, nyangumi kama huyo aliigonga na kuharibu meli iliyoitwa 'Kathleen', ambayo ilikuwa ikisafiri karibu na Visiwa vya Galapagos.

Lakini yaliyopata meli ya 'Essex' labda yalikuwa mapambano magumu zaidi ya kuendelea kuishi katika historia ya usafiri wa baharini.

Siku hiyo, wanaume 20 waliacha meli hiyo kubwa iliyokuwa ikizama na kupanda boti tatu ndogo zilizotumiwa kwa uwindaji wa nyangumi.

Walikuwa umbali wa maili 1,300 kutoka nchi kavu, na yaliyofuata yakawa mojawapo ya hadithi za kutisha zaidi katika historia ya baharini na chanzo cha msukumo wa kitabu cha Melville kiitwacho 'Moby-Dick'.

Mapenzi na Vita

"Hatujui kwa hakika ni mara ngapi nyangumi aina ya sperm hugongana vichwa wakiwa porini bila ufuatiliaji wa ndege zisizo na rubani (droni)," anasema Burslem.

Zaidi ya hayo, hatuelewi kikamilifu kazi halisi ya kiungo hicho kikubwa na cha kipekee kinachoitwa 'melon' (kiungo chenye umbo la tikitimaji) kilicho juu ya vichwa vyao.

Kuna nadharia nyingine kuhusu kazi ya spermaceti, na huenda ikawa na matumizi zaidi ya moja. Nyangumi huyo hutoa sauti kwa msaada wa "midomo ya tumbili" (monkey lips) jozi ya midomo inayozalisha sauti iliyo mbele kabisa ya pua yake.

Sauti hii pia husambaa mbele ndani ya maji na kurudi nyuma hadi kwenye ncha ya dutu ya spermaceti iliyo nyuma ya kichwa chao.

Wakati nyangumi jike anaposikia mchanganyiko wa sauti hizi mbili, anaweza kutambua ukubwa wa dutu ya spermaceti ya dume na kama dume huyo ni kiumbe mkubwa na mwenye nguvu anayefaa kwa ajili ya kujamiiana, anasema Burslem.

"Bado tuna mengi ya kujifunza kuhusu wanyama hawa. Tunahitaji kuweka kipaumbele katika uhai wao," anasema Burslem. "Ndiyo kwanza tunaanza kuwaelewa."