Vita vya 'kisiri' vinavyohatarisha usalama wa ndege duniani

Ndege ya Royal Air Force iliyokuwa imembeba Waziri wa Ulinzi wa Uingereza John Healy ilikuwa ikiruka juu ya Estonia, karibu na mpaka wa Urusi, wiki iliyopita wakati jambo la kushangaza lilipotokea.

Kulingana na data ya safari ya ndege iliyokaguliwa na Idhaa ya Dunia ya BBC, chombo cha kusafirisha kiotomatiki cha ndege hiyo kilionyesha ghafla mahali ilipo ndani kabisa ya eneo la Urusi, takriban kilomita 300 kutoka mahali ilipokuwa sekunde chache mapema.

Kulingana na data hii, ndege hiyo ilikuwa ikisafiri kwa kasi ya takriban kilomita 11 kwa saa juu ya ziwa karibu na St.

Lakini hakuna habari hii ilikuwa ya kweli. Mfumo wa urambazaji wa ndege hiyo ulikuwa umetatizwa na "upotovu wa mawimbi ya GPS."

Jambo hili hutokea wakati eneo limejaa ishara zisizo za kweli—alama ambazo zimeundwa kuiga marudio kamili ya satelaiti za GPS ili kupotosha mifumo ya ndege.

Kwa sababu mawimbi ya setilaiti ni dhaifu kiasi yanapofika Duniani, kisambaza data cha ardhini kinaweza kutuma mawimbi bandia, yenye nguvu na mifumo ya urambazaji, ikijumuisha zile za ndege, inaweza kuunganishwa nazo kimakosa.

Udanganyifu wa mawimbi kwa kawaida hutumiwa na vikosi vya kijeshi ili kupunguza usahihi wa silaha za adui zinazotumia mifumo ya GPS ya kusogeza, kama vile makombora ya masafa marefu na ndege ndogo zisizo na rubani.

Majeshi mengi yana vitengo maalum ambavyo hupeleka visambazaji vinavyohitajika kwa kazi hii kwenye kambi zisizohamishika au kusafirishwa kwa gari.

Lakini sasa safari za ndege za kibiashara pia ziko kwenye njia panda za vita hivi vya kielektroniki.

Marubani wa RAF walilazimika kuabiri ndege iliyombeba waziri wa ulinzi kwa kutumia mfumo wa urambazaji wa zamani na usio sahihi ambao unafanya kazi pamoja na GPS. MoD alisema usalama wa ndege haukuathiriwa wakati wa tukio hilo.

Kwa kweli, haikuwa ndege pekee iliyoathiriwa siku hiyo. Takwimu zilizotolewa kwa BBC na mshauri wa masuala ya usafiri wa anga zilionyesha kuwa zaidi ya ndege 100 za abiria pia zilikuwa zikituma sehemu zisizo sahihi kutokana na udukuzi .

Data hiyohiyo inaonyesha kuwa udukuzi wa mawimbi ni aina nyingine ya uingiliaji unaotatiza GPS kwa kutatiza mawimbi ya setilaiti - inazidi kuwa ya kawaida katika maeneo ya karibu na maeneo ya vita au maeneo yenye shughuli nyingi za kijeshi, ikiwa ni pamoja na eneo la Baltic, Ghuba ya Uajemi, Bahari Nyekundu, India na Pakistani, na karibu na Myanmar.

Katika Ghuba ya Uajemi, kwa mfano, idadi ya ndege zinazoripoti uharibifu wa ishara iliongezeka kwa kasi baada ya vita vya Marekani na Israel na Iran kuanza Februari 28.

Kulingana na kampuni ya huduma za data ya Scull, ndege 5,381 ziliripoti uharibifu wa ishara mwezi Machi, ikilinganishwa na 99 mwezi wa Februari na 14 tu mwezi wa Januari.

Kulingana na takwimu za kampuni hiyo, kesi za kughushi ishara katika eneo la Baltic ziliongezeka kutoka 17,243 mnamo 2024 hadi 59,447 mnamo 2025.

Hali hii imeendana na kuongezeka kwa matumizi ya mashambulizi ya ndege zisizo na rubani katika vita vya Urusi na Ukraine.

Njia nyingine nyingi za anga zenye shughuli nyingi barani Ulaya, Mashariki ya Kati na Asia pia zimekumbwa na upotoshaji wa ishara au msongamano, huku wastani wa zaidi ya safari 800 za ndege duniani kote zikiathiriwa kila siku mwaka huu.

Kwa kuzingatia kwamba teknolojia inayohitajika inapatikana kwa urahisi katika nchi nyingi, wataalam wana wasiwasi kwamba jambo hili litaenea zaidi.

Rubani Muingereza Sam Rutherford alikabiliwa na tatizo kama hilo mwezi uliopita alipokuwa akiendesha ndege ya watu wanne kutoka Saudi Arabia hadi Oman. Mifumo ya urambazaji na uendeshaji wa ndege hiyo ilifeli ilipokaribia mpaka wa Saudia na UAE.

Awali alidhani ndege hiyo ilipata hitilafu ya kiufundi, lakini mashirika mengine kadhaa ya ndege katika eneo hilo hilo yalikuwa yakiripoti tatizo sawa.

Hatimaye iliamuliwa kuwa ndege yake iliathiriwa wakati huo huo na upotoshaji wa ishara na msongamano.

Bw Rutherford, ambaye ana uzoefu wa miaka minane wa kuendesha helikopta katika Jeshi la Uingereza, alitumia dira ya sumaku kuiongoza ndege hiyo na pia akatafuta usaidizi kutoka kwa udhibiti wa trafiki wa anga.

Alitua kwa mafanikio, lakini anasema, "Kama ningekuwa nimekwama katika giza la usiku, chini ya mafuta, katika hali ya hewa ya dhoruba, mambo yangekuwa tofauti kabisa."

Tanya Harter, rais wa Muungano wa Marubani wa Ulaya, ambao unawakilisha takriban marubani 40,000, alisema moja ya hatari za upotoshaji wa mawimbi ya GPS ni kwamba ikiwa ndege itadanganywa kuhusu nafasi yake, marubani wanalazimika kupuuza au kuzima maonyo ya mfumo wa kuepuka ardhi ya eneo.

Mfumo huu humwonya rubani anapogundua kuwa ndege inakaribia kugongana na ardhi au vizuizi kama vile milima.

Tanya Harter anasema kuna ripoti nyingi za marubani kupokea maonyo ya uongo ya hata wanaporuka kwa futi 37,000.

Pia anasema rada zinazosaidia ndege kuepuka hali mbaya ya hewa zinaweza pia kushindwa.

Kulingana na Bi. Harter, ingawa mashirika mengi ya ndege hufanya kazi nzuri ya kuwafahamisha marubani, mchanganyiko wa matatizo haya "hudhoofisha kiwango cha usalama cha safari."

Akielezea uzoefu wake na upotoshaji wa ishara, rubani Artur Rodionov anasema tofauti kubwa aliyoona kati ya nafasi halisi na nafasi iliyoonyeshwa kwenye skrini ilikuwa "kuruka kutoka Lithuania hadi Bahari ya Kaskazini."

"Umbali kati ya sehemu hizo mbili ulikuwa zaidi ya maili elfu moja (kilomita 1,600)," asema Bw. Rodionov, ambaye ni rubani mdogo wa ndege ya abiria wa kampuni ya kukodi ya Estonia.

Anasema kampuni yake imeandaa miongozo ya kukabiliana na udukuzi wa ishara katika kukabiliana na matukio haya "yanayorudiwa", ikiwa ni pamoja na kuwataka marubani kuzima kwa muda mifumo yao ya GPS wanaporuka katika maeneo ambayo yanaweza kuingiliwa.

Kulingana naye, hii inamruhusu rubani kugundua ikiwa mawimbi ya ndege yameharibika, na hivyo kuzuia kuingiliwa na vifaa vingine vya urambazaji.

Artur Rodionov anasema udukuzi wa ishara unaweza kuwa tatizo hasa kwa marubani wasio na uzoefu au wakati ndege inapitia matatizo mengine, kama vile hitilafu za kiufundi au hitilafu za vifaa.