ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੱਛ ਅੰਦਰ ਰਣ 'ਚ ਮਿਲੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾ ਬਾਰੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਕੀ ਦੱਸਿਆ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ugc
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2018 ਵਿੱਚ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨੇਸਕੋ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਲਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਭੇਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੱਛ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਵਿਲੱਖਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਈ ਸੱਚਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਕੱਛ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇੱਕ ਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉੱਥੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਜਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ। ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਧਕਾਲੀ ਦੌਰ ਦੇ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੱਛ ਜਾਂ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਰਹੱਸਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਵੀ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਐੱਸਐੱਫ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪੈਰ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ugc
ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਕੱਛ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਿਲੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਰੀਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਨ।
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਕੱਛ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾਕਟਰ ਗੌਰਵ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੱਛ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ 100 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖੀ ਪਿੰਜਰ ਮਿਲੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੀਐੱਸਐੱਫ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਗਸ਼ਤ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੰਡਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਪਿੰਡ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਸੀ।
"ਅਸੀਂ ਬੀਐੱਸਐੱਫ ਅਤੇ ਕਲੈਕਟਰ ਦਫ਼ਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ 2024 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, ugc
ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੌਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ।
"ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨੂੰ ਦਫ਼ਨਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹਨ।"
"ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਪੈਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਨ। ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
"ਨਾਲ ਹੀ, ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਦਫ਼ਨਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਈ ਆਫ਼ਤ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ।"
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੱਥੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਵੀ ਮਿਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਘਰ, ਖਿਡੌਣੇ ਅਤੇ ਟੈਰਾਕੋਟਾ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ। ਫਿਰ ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਡੈਕਨ ਕਾਲਜ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਮਿਲੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮੱਧ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ 100 ਤੋਂ 1500 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ।
"ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਤੱਥ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਣਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇੰਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।"
ਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਸੁਮੇਰੀਅਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ?
ਡਾਕਟਰ ਗੌਰਵ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਗੁਜਰਾਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਹਿਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਇੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸੇ ਸਨ।"
"ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵੀ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਜਰ ਕੋਟ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਮੁਦਰਾ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਖੋਜ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਮਰਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।"
ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ।
ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਿੰਜਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਚੌਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦਫ਼ਨ ਜਾਂ ਦੱਬੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੀ ਮਿੱਟੀ ਉੱਡ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।"
"ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਯੁੱਗ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲੈਕਟਰ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਕਈ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਈ ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।"
ਡਾਕਟਰ ਗੌਰਵ ਚੌਹਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਾਂ ਦਾ ਡੀਐੱਨਏ ਟੈਸਟ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ।"
ਕੀ ਇਹ ਪਿੰਜਰ ਸੁਮਰਾ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੁਮਰਾ ਵੰਸ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਬ੍ਰਿਟਾਨਿਕਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁਮਰਾ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਲਗਭਗ 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਸਿੰਧ ਸੂਬਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵੰਸ਼ ਅਰਬ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਪੂਤ ਮੂਲ ਦਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਸੁਮਰਾ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।
ਧੋਲਾਵੀਰਾ - ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੰਦਰਗਾਹ
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Getty Images
ਖਾਦਿਰਬੇਟ ਭੁਜ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਪਿੰਡ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੱਛ ਦੇ ਆਮ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਈਏ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ 'ਕੋਟਡਾ ਟਿੰਬਾ' ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਖੇਤਰ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਧੋਲਾਵੀਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਵਧਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ।
ਆਈਆਈਟੀ ਗਾਂਧੀਨਗਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ 'ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ' ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅਦਭੁੱਤ ਜਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ।
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
