چه چیزی واقعا چین و روسیه را کنار هم نگه داشته است؟

سپتامبر گذشته، زمانی که شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، و ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در میدان تیان‌آن‌من پکن قدم می‌زدند، به نظر می‌رسید درباره این احتمال صحبت می‌کنند که پیوند اعضا بتواند عمر انسان را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

شنیده شده که مترجم ولادیمیر پوتین گفت: «اعضای بدن انسان می‌تواند به‌طور مداوم پیوند زده شود. هرچه بیشتر زندگی کنید، جوان‌تر می‌شوید و حتی به جاودانگی می‌رسید.»

و مترجم شی جین‌پینگ پاسخ داد: «برخی پیش‌بینی می‌کنند که در این قرن، انسان‌ها ممکن است تا ۱۵۰ سال عمر کنند.»

این گفت‌وگو برای دو رهبر قدرتمند که یکدیگر را بهترین دوست توصیف کرده‌اند و پس از مجموعا ۳۹ سال حضور در قدرت، هیچ نشانه‌ای از کناره‌گیری نشان نداده‌اند، کاملا مناسب بود.

این، نگاهی نادر به شراکتی بود که اغلب سوءبرداشت می‌شود. این گفت‌وگوی بدون سناریو نیز از معدود نمونه‌هایی است که از یک رابطه به‌شدت پنهان پرده برمی‌دارد.

ولادیمیر پوتین بار دیگر به پکن بازمی‌گردد. سفری که همزمان با بیست‌ و پنجمین سالگرد پیمان حسن همجواری و همکاری دوستانه میان روسیه و چین انجام می‌شود.

هفته گذشته، زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به دیدار شی جین‌پینگ رفت، با ضیافت‌هایی مجلل با ظروف طلایی و بازدید از معبدی باستانی روبه‌رو شد. اما سفر ولادیمیر پوتین بسیار کم‌ سر و صداتر به نظر می‌رسد و اطلاعات اندکی از پیش درباره آن منتشر شده است.

سخنگوی کرملین گفته است که امیدوارند اطلاعات دست ‌اولی درباره دیدار دونالد ترامپ و شی جین‌پینگ دریافت کنند.

گفته می‌شود شی جین‌پینگ هنگام همراهی دونالد ترامپ در ژونگ‌نانهای، مکانی که معمولا به روی خارجی‌ها بسته است نام دوستش پوتین را پیش کشیده و با شوخی یادآوری کرده که او پیش‌تر به این مجموعه آمده است.

در حالی که برخی در واشنگتن امیدوار بودند دونالد ترامپ بتواند پکن را از مسکو دور کند، این امیدها اکنون چیزی بیش از خیال‌پردازی به نظر نمی‌رسد.

پکن و مسکو روابطشان را «دوستی بدون محدودیت» می‌نامند؛ ولی این نزدیکی بر چه مبنایی است و آیا این «رابطه» پایدار می‌ماند؟

طبق قواعد چین

الکساندر گابویف، مدیر اندیشکده «مرکز روسیه و اوراسیای کارنگی»، می‌گوید این رابطه به‌شدت نامتوازن است و هر توافقی میان دو کشور احتمالا بر اساس شروط چین شکل خواهد گرفت. او تاکید می‌کند: «روسیه کاملا در جیب چین است و چین می‌تواند شروط را تعیین کند.»

این وضعیت در بسیاری از بخش‌ها ادامه دارد، به‌ویژه در اقتصاد. چین بزرگ‌ترین شریک تجاری روسیه است، در حالی که روسیه فقط چهار درصد از تجارت بین‌المللی چین را تشکیل می‌دهد. چین بیش از هر کشور دیگری به روسیه صادرات دارد و اقتصادش به‌مراتب بزرگ‌تر از اقتصاد روسیه است.

سال‌ها تحریم‌های غرب به‌تدریج مسکو را بیش از پیش به تعامل تجاری با پکن سوق داده است. غول فناوری هواوی، که از سوی آمریکا تحریم شد و پس از بازبینی دولت بریتانیا از شبکه‌های 5G این کشور کنار گذاشته شد، از نبود شرکت‌های غربی استفاده کرده و به یکی از ستون‌های اصلی صنعت مخابرات روسیه تبدیل شده است.

با هرچه گسسته‌تر شدن روابط با غرب، چین به نخستین مقصد برای دستیابی به تخصص‌های فناورانه، علمی و صنعتی تبدیل شده است.

از زمان آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ ، مسکو بیش از پیش به قطعات چینی برای ماشین جنگی خود وابسته شده است. گزارش اخیر بلومبرگ نشان داد که روسیه بیش از ۹۰ درصد فناوری‌های تحریم‌شده خود را از چین وارد می‌کند. رقمی که نسبت به سال پیش ۱۰ درصد افزایش یافته است.

روسیه کاملا از خطرات این عدم توازن آگاه است. دیمیتری ترنین، رئیس اندیشکده شورای امور بین‌الملل روسیه، در مقاله‌ای با عنوان «در برابر هیچ‌کس سر فرود نمی‌آوریم» تصریح کرد که روسیه نمی‌خواهد به کشوری تابع تبدیل شود.

او درباره چین گفت: «برای ما کاملا ضروری است که در روابط‌مان جایگاهی برابر حفظ کنیم و به یاد داشته باشیم که روسیه یک قدرت بزرگ است و نمی‌تواند شریک کوچک‌تر باشد.»

مسکو گزینه‌های عملی اندکی جز پکن دارد. خریداری که حجم تقاضا و بازاری ارائه می‌دهد که برای بقای روسیه حیاتی است. اگر چین تجارت خود با روسیه را کاهش دهد، با توجه به فروپاشی روابط با غرب، اهداف سیاست خارجی روسیه به‌طور جدی پیچیده خواهد شد.

با این حال، مزیت بزرگ مسکو و سپری در برابر فشار پکن، توانایی آن در ایستادگی بر مواضع خود است.

مارچین کاچمارسکی، مدرس مطالعات امنیتی در دانشگاه گلاسگو، می‌گوید چین از بزرگی این عدم تقارن آگاه است و تمایلی ندارد واکنشی منفی در داخل روسیه یا میان نخبگان آن ایجاد کند.

او می‌گوید: «به نظر من خلاصه سیاست چین در قبال روسیه، خویشتنداری است. چین روسیه را تحت فشار قرار نمی‌دهد.»

این تا حدی به این دلیل است که چنین کاری عاقلانه نخواهد بود. روسیه شاید شریک کوچک‌تر باشد، اما شریک کوچکی مغرور است.

الکساندر گابویف از مرکز کارنگی می‌گوید حتی اگر چین بخواهد روسیه را وادار به پذیرش خواسته‌هایش کند، روسیه «دقیقا کشوری نیست که فورا آن را بپذیرد.»

او به سفر آقای شی به مسکو در سال ۲۰۲۳ اشاره می‌کند. سفری که گزارش شد رئیس‌جمهور چین در آن از ولادیمیر پوتین خواسته بود از سلاح هسته‌ای در اوکراین استفاده نکند. تنها چند روز بعد، طرف روس اعلام کرد که سلاح‌های هسته‌ای را در بلاروس مستقر خواهد کرد. اقدامی که برخی آن را مقاومت عمدی مسکو در برابر فشار خارجی و یادآوری استقلالش به جهان دانستند.

جنگ فرسایشی روسیه در اوکراین شاید از بسیاری جهات برایش دردسرساز باشد، اما برای پکن نیز یک دارایی محسوب می‌شود. به‌ویژه زمانی که چین گزینه‌های خود برای حمله احتمالی به تایوان را بررسی می‌کند.

الکساندر گابویف می‌گوید: «روسیه در زمینه برخی فناوری‌های نظامی، از جمله تجهیزات تخصصی که هنوز می‌تواند بفروشد، و همچنین آزمایش برخی تجهیزات یا قطعات چینی، چیزهای زیادی برای عرضه دارد.»

روسیه همچنین منابع عظیم انرژی دارد که از نظر راهبردی برای چین اهمیت دارند. ولادیمیر پوتین در یک نشست خبری در ماه مه گفت دو طرف بسیار به برداشتن «گامی بسیار مهم در همکاری نفت و گاز» نزدیک شده‌اند.

او احتمالا به خط لوله قدرت سیبری ۲ اشاره داشت. پروژه‌ای که گفته می‌شود غول گازی روسیه، گازپروم، و شرکت ملی نفت چین پس از سال‌ها مذاکرات متوقف‌شده، بر سر آن به توافق اولیه رسیده‌اند.

اگر این خط لوله ساخته شود، تحولی اساسی ایجاد خواهد کرد و سالانه ۵۰ میلیارد متر مکعب گاز روسیه را از طریق مغولستان به چین منتقل خواهد کرد.

و برای چین، در حالی که بحران در تنگه هرمز ادامه دارد، سرمایه‌گذاری روی انرژی روسیه ظاهرا سودآور بوده است. این فقط به قیمت مربوط نمی‌شود، بلکه به تضمین آینده امنیت انرژی داخلی چین در جهانی هرچه آشفته‌تر مربوط است.

شریک، نه متحد

هر زمان نشانه‌هایی از فاصله میان چین و روسیه دیده می‌شود، یک نکته اساسی خود را نشان می‌دهد: هیچ‌کدام تابع دیگری نیست، چون در قالب یک ائتلاف رسمی قرار نگرفته‌اند.

بوبو لو، معاون پیشین سفارت استرالیا در مسکو، می‌گوید این انعطاف‌پذیری راهبردی، و نه ساختار خشک یک ائتلاف نظامی، عامل تاب‌آوری این شراکت است.

او می‌گوید: «این یک اتحاد نیست، بلکه یک شراکت راهبردی انعطاف‌پذیر است». رابطه‌ای که با وجود پیش‌بینی‌های مکرر درباره فروپاشی‌اش، دوام آورده است.

در نگاه تحلیلگران غربی، رابطه چین و روسیه یا یک «محور اقتدارگرا» علیه غرب است، یا پیوندی ناپایدار که هر لحظه ممکن است از هم بگسلد.

اما هیچ‌یک به‌طور کامل نشان نمی‌دهد که چگونه این رابطه به پیوندی حیاتی و روزبه‌روز دشوارتر برای جایگزینی میان دو کشور همسایه تبدیل شده است. کشورهایی که با وجود عدم توازن و تفاوت‌هایشان، منافع حیاتی مشترکی دارند.

بوبو لو می‌گوید حتی اگر روابط آن‌ها با غرب بهبود پیدا کند، همچنان دلایل زیادی برای کنار آمدن با یکدیگر دارند.

مهم‌ترین دلیل، مرز مشترک چهار هزار و ۳۰۰ کیلومتری آن‌هاست. مرزی که پیش‌تر منبع ناامنی بود.

پس از آن، اقتصادهای مکمل آن‌ها قرار دارد: روسیه به‌عنوان صادرکننده بزرگ نفت، گاز و دیگر مواد خام، و اقتصاد صنعتی چین که بازاری عظیم برای این منابع فراهم می‌کند.

و نمی‌توان مخالفت مشترک آن‌ها با نظم جهانی تحت رهبری آمریکا را نادیده گرفت.

برخلاف کشورهای غربی که بر اساس تفاوت در ارزش‌ها از جمله حقوق بشر تحریم و مجازات اعمال می‌کنند، روسیه و چین درباره اقدامات یکدیگر قضاوت نمی‌کنند.

اتهام‌های مکرر درباره نقض گسترده حقوق بشر در منطقه سین‌کیانگ چین، که پکن آن را رد می‌کند، و مرگ الکسی ناوالنی، رهبر مخالفان روسیه، باعث شده برخی کشورهای غربی نسبت به تعامل با این کشورها محتاط ‌تر شوند، اما مسکو و پکن این مسائل را نادیده می‌گیرند.

الکساندر گابویف می‌گوید: «آن‌ها درباره سین‌کیانگ، مسمومیت ناوالنی و موارد مشابه از یکدیگر انتقاد نمی‌کنند. و در بسیاری مسائل مربوط به دولت‌های محلی در سازمان ملل، دیدگاه مشترکی دارند… این موضوع یک رابطه همزیستانه طبیعی ایجاد می‌کند.»

او می‌افزاید که سابقه طولانی بهبود روابط میان دو کشور نیز وجود دارد.

الکساندر گابویف می‌گوید: «این روند حرکت به سمت رابطه‌ای عمل‌گرایانه‌تر… به نظام شوروی آندروپوف، چرننکو، گورباچف و یلتسین بازمی‌گردد. و فکر می‌کنم چینی‌ها نیز همین رویکرد را داشته‌اند.»

در مورد اینکه آیا این رابطه دوام خواهد آورد یا نه، یک تحلیلگر چینی که خواست نامش فاش نشود، اذعان کرد که تصویرسازی عمومی رابطه چین و روسیه به‌عنوان زوجی جدایی‌ناپذیر، تا حدی نمایشی و با هدف نمایش وحدت و ثبات است.

در واقع، این یک ابزار سیاسی مفید برای هموار کردن اختلاف‌های گاه‌به‌گاه در منافع است.

در حالی که هر دو دولت با آنچه «سلطه غرب» می‌دانند مخالف‌اند، رویکردشان به این موضوع می‌تواند متفاوت باشد. این تحلیلگر گفت روسیه می‌خواهد نظمی جهانی ایجاد کند که کاملا آمریکا را دور بزند، اما چین محتاط ‌تر و عمل‌گراتر باقی مانده است.

معمولا گفته می‌شود پکن از تصمیم‌گیری‌های شتاب‌زده پرهیز می‌کند و برای دستیابی به نتایج بلندمدت، صبر و دستاوردهای تدریجی را در اولویت قرار می‌دهد.

او به واکنش چین به اقدامات آمریکا در ایران اشاره کرد و گفت پکن در واکنش خود سنجیده عمل کرد و برنامه‌هایش برای سفر ترامپ را لغو نکرد.

او افزود: «این به‌وضوح نشان می‌دهد که پکن مایل نیست تنش ایجاد کند و نمی‌خواهد درها را ببندد.»

به گفته او، چین همچنان می‌خواهد کانال‌های ارتباطی با واشنگتن را باز نگه دارد و از تحریک غیرضروری پرهیز کند. رویکردی که تفاوت آشکاری با رویکرد روسیه دارد.

بعد انسانی

این شراکت اغلب از منظر ژئوپلیتیک و امنیت بررسی می‌شود، اما عامل مهم دیگر، عمق ارتباط میان مردم دو جامعه است.

از بالا به پایین، ولادیمیر پوتین و شی جین‌پینگ تلاش کرده‌اند دوستی بی‌نظیری میان خود به نمایش بگذارند. این بیست‌ و پنجمین سفر ولادیمیر پوتین به چین است و مقام‌های روس احتمالا بیش از مقام‌های هر کشور دیگری با همتایان چینی خود در ارتباط هستند.

با وجود صمیمیت در بالاترین سطوح سیاسی، چارلز پارتون، دیپلمات پیشین بریتانیا در چین، نسبت به وجود نزدیکی فرهنگی طبیعی میان مردم عادی چین و روسیه بدبین است.

او می‌گوید: «آیا چینی‌ها می‌خواهند در مسکو درس بخوانند، در مسکو ساکن شوند و در مسکو آپارتمان بخرند؟ نه.»

او معتقد است که اگر حق انتخاب داشته باشند، روس‌ها ترجیح می‌دهند به‌جای پکن، در غرب سرمایه‌گذاری کنند و در پاریس یا لندن یا قبرس خانه بخرند.

اما همه با این نظر موافق نیستند.

الکساندر گابویف استدلال می‌کند که ارتباط میان مردم دو کشور به‌سرعت در حال افزایش است. روندی که تا حدی ناشی از تحریم‌های غرب و سیاست‌های سخت‌ گیرانه‌تر اروپا در صدور ویزا برای روس‌ها است و آن‌ها را به سمت چین سوق می‌دهد.

اکنون سفر روس‌ها به چین بسیار آسان‌تر شده است. سیستم لغو متقابل ویزا باعث شده که تنها ظرف چند ساعت بتوان با یکی از چندین پرواز روزانه از مسکو به شهرهای بزرگ چین سفر کرد.

روس‌ها بیش از پیش از تلفن‌های چینی استفاده می‌کنند و خودروهای چینی می‌رانند. به‌ویژه پس از تحریم‌های غرب علیه مسکو این مسئله افزایش پیدا کرده است.

الکساندر گابویف می‌گوید: «بنابراین این به‌هم‌پیوستگی، سفر بدون ویزا و سهولت پرداخت و جابه‌جایی باعث شده چین بسیار نزدیک‌تر از گذشته شود. و بعد هم همه برنامه‌های تبادل، بورس‌های تحصیلی و برنامه‌های مشترک پژوهشی، دو جامعه را به هم نزدیک‌تر می‌کند.»

در حالی که افزایش عدم توازن در روابط میان مسکو و پکن در بلندمدت یک نقطه ضعف محسوب می‌شود، هرگونه پیش‌بینی درباره فروپاشی این رابطه، دست‌کم در کوتاه‌مدت، دور از ذهن به نظر می‌رسد.

بوبو لو می‌گوید: «با وجود تفاوت‌های میان دو کشور شراکت چین و روسیه همچنان مقاوم باقی مانده است. هر دو طرف می‌دانند که این رابطه بیش از حد مهم است که شکست بخورد، به‌ویژه از آنجا که هیچ جایگزین عملی برای ادامه همکاری وجود ندارد.»