افزایش حملات دریایی در بحبوحه جنگ ایران؛ ناخدایی که به دزدان دریایی گفت: «شلیک نکنید، مسلمانم»

شامگاه شرجی یکی از روزهای آوریل، اندکی پس از نماز مغرب، تلفن سانتی سانایا با پیامی لرزید که مدت‌ها از رسیدنش می‌ترسید.

همسرش ناخدا نفت‌کشی بود که در میانه جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، محموله‌هایی را در سراسر خاورمیانه جابه‌جا می‌کرد.

ناخدا آشاری سامادیکون روز ۲ آوریل از امارات متحده عربی به راه افتاده بود. او در حوالی تنگه هرمز به‌سختی از پرتابه‌ها جان سالم به در برد، اما در ادامه مسیر، وارد آب‌هایی شد که در محدوده فعالیت دزدان‌دریایی قرار داشت.

آشاری که پدر دو فرزند است، در تماس‌هایی که از کشتی با خانواده‌اش در روستای زادگاهش در جزیره سولاوسی اندونزی می‌گرفت، می‌کوشید آرام به نظر برسد و به آن‌ها اطمینان بدهد. روستای او در میان ردیف‌هایی از درختان جک‌فروت قرار دارد. او به خانواده‌اش گفته بود که برای دولت نفت حمل می‌کند، «پس ان‌شاءالله اتفاقی نمی‌افتد».

اما روز ۲۱ آوریل، برای سانتی پیامی صوتی فرستاد: «کشتی من دارد هدف حمله دزدان‌دریایی قرار می‌گیرد.»

در نزدیکی سواحل سومالی، مردانی مسلح به کلاشینکف و آرپی‌جی به نفت‌کش تجاری آنر ۲۵ که عازم موگادیشو بود، حمله کردند و ۱۷ عضو خدمه و ۱۸ هزار و ۵۰۰ بشکه نفت آن را به گروگان گرفتند.

موفقیت این ربایش، نشانه بازگشت فعالیتی پرسود و خشونت‌بار بود که زمانی شاخ آفریقا را گرفتار کرده بود.

سانتی گفت همسرش تا لحظه‌ای که دزدان‌ دریایی از کشتی بالا می‌رفتند، متوجه نشده بود که کشتی محاصره شده است.

آشاری با توسل به دین مشترکشان به آن‌ها گفت: «به من شلیک نکنید، من مسلمانم.»

سانتی گفت: «بعد از آن، به همه اعضای خدمه دستور دادند در یک محل جمع شوند و همه تلفن‌ها را ضبط کردند.»

پس از یک دوره آرامش، حملات به کشتی‌ها در نزدیکی سومالی بار دیگر افزایش یافته است، آن هم در شرایطی که جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران به بی‌ثباتی منطقه‌ای دامن زده است.

در فاصله دو هفته پس از تصرف آنر ۲۵، افراد مسلح کشتی تجاری سوارد را که حامل سیمان بود و نفت‌کش یوریکا متعلق به امارات متحده عربی را نیز ربودند و آن‌ها را به سوی مرکز دزدی‌دریایی سومالی، یعنی منطقه نیمه‌ خودمختار پانتلند در شمال شرقی این کشور، هدایت کردند.

برای نخستین بار از زمانی که گشت‌های دریایی بین‌المللی بیش از یک دهه پیش این تهدید را مهار کردند، گروه‌های مظنون به دزدی‌ دریایی سومالی هم‌ زمان سه کشتی تجاری را همراه با دریانوردانی از بیش از شش کشور، از جمله مصر، هند، اندونزی، پاکستان و سوریه، در اختیار دارند.

نیروی دریایی اتحادیه اروپا، که بر عملیات ضد دزدی‌دریایی در منطقه نظارت می‌کند، به بی‌بی‌سی گفت: «گروه‌های دزد دریایی ممکن است بحران تنگه هرمز را پنجره فرصت تازه‌ای برای از سرگیری فعالیت‌های غیرقانونی خود ببینند.»

به گفته سوفیا گالانی، استادیار دانشگاه پانتئون آتن و مشاور علمی برنامه جهانی جرایم دریایی دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، بازگشت دزدی‌دریایی سومالی برای کشتیرانی جهانی «فاجعه‌ بار» خواهد بود.

او می‌گوید: «در کنار تهدید حوثی‌ها در دریای سرخ و خطراتی که کشتی‌ها در تنگه هرمز و اطراف آن با آن روبه‌رو هستند، این وضعیت می‌تواند کل منطقه، از دریای عرب تا شاخ آفریقا، را به محیطی بسیار خطرناک برای عملیات دریایی تبدیل کند.»

او می‌افزاید: «این امر ناگزیر به افزایش حق بیمه و هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی منجر می‌شود و در نهایت بر قیمت کالاها و مصرف‌کنندگان اثر خواهد گذاشت.»

اوج‌گیری و افول دزدی‌ دریایی سومالی

در دهه ۲۰۰۰، خط ساحلی گسترده سومالی به یکی از کانون‌های اصلی دزدی‌ دریایی تبدیل شد.

با ورود کشتی‌های ماهیگیری ترال خارجی به آب‌هایی که معیشت مردم محلی به آن وابسته بود، گروه‌های تبهکار از تنگنای اقتصادی مردم بهره‌برداری کردند و توانستند برای پهلو گرفتن قایق‌های خود و اجرای عملیات باج‌گیری، حمایت محلی جلب کنند.

بر اساس اعلام دفتر بین‌المللی دریانوردی، حملات در سال ۲۰۱۱ با ۲۳۷ مورد به اوج رسید.

نیروی دریایی اتحادیه اروپا اعلام کرد که در ژانویه ۲۰۱۱، دزدان‌دریایی سومالی هم‌زمان تا ۳۲ کشتی و ۷۳۶ گروگان را در اختیار داشتند.

در مواردی که باج پرداخت می‌شد، مبالغ می‌توانست بسیار هنگفت باشد. بر اساس گزارش بانک جهانی، مجموع باج‌های پرداخت‌شده میان سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۲ تا ۴۱۳ میلیون دلار برآورد شده است.

بانک جهانی برآورد کرده است که این معضل در اوج خود، به دلیل اختلال در تجارت، ممکن است سالانه تا ۱۸ میلیارد دلار به اقتصاد جهانی هزینه تحمیل کرده باشد.

عمر محمود، تحلیلگر ارشد امور سومالی و شاخ آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، می‌گوید: «گروه‌های تبهکاری که به دزدی‌دریایی دست می‌زنند همچنان وجود داشته‌اند، اما آنچه مانع فعالیتشان می‌شد، تهدید مداخله قاطع ناوگان‌های منطقه‌ای بود که در این آبراه‌ها گشت‌زنی می‌کردند.»

او می‌افزاید: «عواملی که در خشکی زمینه دزدی‌دریایی را فراهم کرده بودند، هنوز از میان نرفته‌اند.»

ارتباط با حوثی‌ها؟

سه سال پیش، نشانه‌های بازگشت دزدان‌ دریایی زمانی پدیدار شد که نیروهای دریایی خارجی توجه خود را به حملات حوثی‌ها در دریای سرخ معطوف کرده بودند.

سومالی دیگر کانون اصلی حملات به کشتی‌ها در جهان نیست. این جایگاه اکنون به تنگه سنگاپور تعلق دارد و بیشتر موارد ثبت‌شده در آن، سرقت‌های محدودتر است.

اما در شرایطی که نیروهای امنیتی در سراسر خاورمیانه بیش از پیش تحت فشار قرار گرفته‌اند و دزدان‌ دریایی بار دیگر دست به حمله می‌زنند، سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا سطح تهدید در اطراف سومالی را به «شدید» افزایش داده است.

به نظر می‌رسد دامنه این خطر به سمت شمال و خلیج عدن نیز گسترش یافته است. همین مسئله نگرانی‌ها را درباره احتمال همکاری میان حوثی‌ها و دزدان‌دریایی افزایش داده است.

نفت‌کش یوریکا در نزدیکی بندر قنا، که تحت کنترل دولت یمن است، لنگر انداخته بود که بامداد ۲ مه هدف حمله قرار گرفت و به سمت سومالی برده شد.

این نفت‌کش یکی از دست‌کم چهار شناوری بود که به‌تازگی در اطراف یمن، کشور گرفتار جنگ داخلی، با مظنونان به دزدی‌دریایی روبه‌رو شده‌اند. حوثی‌های مورد حمایت ایران بخش‌های وسیعی از شمال یمن را در کنترل دارند.

یزید جداوی، هماهنگ‌کننده پژوهشی مرکز مطالعات راهبردی صنعا، می‌گوید: «نشانه‌های اولیه حاکی از آن است که این رخدادها ممکن است بخشی از الگویی گسترده‌تر و سازمان‌یافته‌تر باشند، نه مواردی جداگانه از دزدی‌ دریایی.»

او می‌افزاید: «اگر بعدها چنین ارتباطی تائید شود، سود آن برای بازیگران مرتبط با ایران یا حوثی‌ها احتمالا بیشتر راهبردی خواهد بود تا صرفا مالی.»

او در توضیح این منافع، به گسترش تهدیدهای دریایی به فراتر از یمن، پیچیده‌تر شدن آرایش نیروی دریایی آمریکا در منطقه و کاهش فشار بر بنادر ایران اشاره می‌کند.

او می‌افزاید: «این وضعیت همچنین می‌تواند نشان‌دهنده وجود خلاهای امنیتی و فرصت‌هایی برای گسترش هرج‌ومرج در نزدیکی یکی از حیاتی‌ترین گلوگاه‌های دریایی جهان باشد.»

«نشانه‌ای از مشکلات عمیق‌تر»

بی‌ثباتی در خاورمیانه فقط شکاف‌های امنیتی احتمالی برای سوءاستفاده دزدان‌دریایی سومالی ایجاد نمی‌کند، بلکه عوامل محرک دزدی‌دریایی را نیز تشدید می‌کند.

خانم گالانی، مشاور دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، می‌گوید: «دزدی‌دریایی در نهایت نشانه مشکلات عمیق‌تری در خشکی است، از جمله بی‌ثباتی، فقر و ضعف حکمرانی.»

خشکسالی‌های مکرر، کاهش کمک‌های آمریکا و جنگ داخلی طولانی باعث شده بود میلیون‌ها سومالیایی برای تامین غذای خانواده‌های خود با دشواری روبه‌رو باشند. سپس جنگ ایران دسترسی این کشور وابسته به واردات را به غذا و سوخت مختل کرد و هزینه‌ها را تا نزدیکی رکوردهای تاریخی بالا برد.

شبکه سامانه‌های هشدار زودهنگام قحطی که با بودجه آمریکا فعالیت می‌کند، هشدار داد: «بسیاری از خانوارهای فقیر احتمالا برای جبران کمبود رو به افزایش مواد غذایی، به فروش دام‌های مولد یا حتی گدایی روی خواهند آورد.»

تصور می‌شد حضور نظامی گسترده‌تر و برخورد قاطع‌تر نیروهای دریایی توانسته باشد دزدی‌دریایی سومالی را مهار کند.

در پونتلند، کانون دزدی‌ دریایی، یک مقام امنیتی به بی‌بی‌سی می‌گوید این فعالیت که بار دیگر جان گرفته، «بسیار بدتر از چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند. تحرکات گروه‌های مسلح در امتداد ساحل رو به افزایش است.»

دولت پونتلند اعلام کرد که «مدت‌هاست کارزاری گسترده علیه دزدی‌دریایی به راه انداخته» و وعده داد عاملان را تحت پیگرد قرار دهد. این دولت همچنین به آسیب واردشده به اعتبار این منطقه اشاره کرد.

«در خطر»

به دریانوردانی که همچنان از این مسیر پرخطر و محل فعالیت دزدان‌ دریایی عبور می‌کنند، توصیه می‌شود برای پیشگیری از حملات، اقدامات امنیتی توصیه‌شده را رعایت کنند، از جمله استفاده از نگهبانان مسلح و نصب موانع فیزیکی برای دشوارتر کردن ورود مهاجمان به کشتی.

به نظر می‌رسید نفت‌کش تجاری آنر ۲۵، کشتی تحت فرماندهی کاپیتان آشاری، هیچ‌ یک از این دو اقدام امنیتی در آن دیده نمی‌شد.

سانتی از خانه‌اش در اندونزی به بی‌بی‌سی می‌گوید: «پیش از حرکت همسرم، پرسیدم آیا نیروی امنیتی مسلح در کشتی هست یا نه، چون می‌دانستم دزدان‌ دریایی در آب‌های سومالی فعال‌اند. همسرم گفت هیچ نیرویی نیست.»

تصاویر کشتی که نیروی دریایی اتحادیه اروپا منتشر کرده، عرشه کم‌ ارتفاع آن را نشان می‌دهند، بی‌آنکه نشانی از تدابیر احتیاطی اضافه در آن دیده شود.

عثمان شیر قود، مالک سومالیایی کشتی «ام‌تی آنر ۲۵» به بی‌بی‌سی گفت: «ما باور نداشتیم که تهدیدی وجود داشته باشد که برای مقابله با آن محافظت لازم باشد.»

او گفت که در حال حاضر برای مذاکره در مورد آزادی کشتی پر از سوخت و خدمه آن، در این کشور است.

او ضمن رد هرگونه درخواست باج از سوی «لوکال یوث» که تانکرش را تصرف کرده بودند، گفت: «هدف، آزادسازی کشتی به صورت مسالمت‌آمیز و بدون خشونت یا مداخله دولت است.»

چند روز پس از گروگان گرفته شدن کشتی‌اش، به کاپیتان آشاری اجازه داده شد با خانواده‌اش تماس بگیرد. او محل هدف قرار گرفتن نفت‌کش را به آنان نشان داد و گفت دزدان‌ دریایی در تلاش‌اند فردی انگلیسی‌ زبان پیدا کنند تا درباره باج مذاکره کند.

سانتی گفت: «پس از آن، همسرم به من گفت دیگر با او تماس نگیرم، چون ممکن است سوءظن ایجاد کند و جان او را به خطر بیندازد.»

با حضور چهار اندونزیایی، ۱۰ پاکستانی، یک هندی، یک سریلانکایی و یک تبعه میانمار در کشتی، این گروگان‌گیری واکنشی چندملیتی را به دنبال داشته است.

دولت‌های مصر، اندونزی و پاکستان گفته‌اند تلاش‌ها برای آزادی خدمه ادامه دارد.

نیروی دریایی اتحادیه اروپا همچنان کشتی را زیر نظر دارد، در حالی که سازمان عملیات تجارت دریایی بریتانیا گفته است در هیچ‌ یک از موارد ربایش گزارشی از زخمی شدن افراد دریافت نشده است، هرچند «هیچ گزارش تاییدشده‌ای مبنی بر جابه‌جایی، آزادی یا وخیم‌تر شدن وضعیت» وجود ندارد.

برای خانواده‌های دریانوردان، این انتظار، انتظاری پراضطراب است.

پاکستانی‌های ربوده‌شده در پیام‌هایی که به خانه فرستاده‌اند، از کمبود غذا و تهدید به خشونت گفته‌اند.

در سولاوسی، پدر کاپیتان آشاری دعا می‌کند پسرش تا تعطیلات عید قربان در پایان ماه مه به خانه بازگردد.

شمس‌الدین دی‌جی نگاوینگ گفت: «ان‌شاءالله دور هم جمع می‌شویم و با شادی از او استقبال می‌کنیم.»