Bãi tắm xương cốt: Quá khứ đàn áp thời Liên Xô ám ảnh nước Nga

Với một số người, hồ bơi ở thị trấn Yemva là một nơi "tuyệt vời" - một hồ nước yên bình, thơ mộng với những đàn thiên nga bơi lượn, rất thích hợp để ngâm mình giải nhiệt trong những ngày hè nóng bức.

Nhưng những người khác lại gọi nơi này là một nghĩa địa.

"Toàn bộ thị trấn ai cũng biết dưới đó toàn là xương chồng lên xương," một bình luận trên mạng xã hội viết dưới bức ảnh về bãi tắm nhân tạo này ở Cộng hòa Komi, miền bắc nước Nga.

Trong nhiều thập kỷ, người dân địa phương vẫn bơi lội tại hồ nước này. Thế nhưng hồ được hình thành sau khi người ta đào bới một khu vực từng là hố chôn tập thể của các nạn nhân trong hệ thống Gulag thời Liên Xô - mạng lưới trại lao động cưỡng bức khét tiếng.

Người dân thường xuyên phát hiện xương người dạt vào bờ.

Tuy vậy, tại đây không hề có tượng đài hay tấm bia tưởng niệm nào dành cho những người đã mất, cũng không có bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào về lịch sử của địa điểm này.

Chính quyền chưa bao giờ chính thức đánh dấu khu vực hố chôn tập thể. Thậm chí trong một cuộc tranh luận gần đây về việc xử lý các bộ hài cốt ra sao, nhà chức trách còn từ chối xác nhận rằng những phần xương được tìm thấy là của các tù nhân Gulag.

Vào những năm 1980, một công ty xây dựng địa phương quyết định làm một hồ nước và bãi tắm nhân tạo tại khu vực này, với đầy đủ ô che nắng và các phòng thay đồ. Trong quá trình thi công, máy xúc không chỉ đào lên đất đá mà còn kéo theo hài cốt người cùng những mảnh gỗ vỡ vụn từ các quan tài.

Tuy nhiên, phát hiện đó không khiến công trình tại địa điểm nằm cách Moscow hơn 1.000 km về phía đông bắc bị dừng lại.

Nước từ các mạch ngầm được dẫn vào hố đào, và kể từ đó đến nay, người dân thị trấn Yemva, nơi có khoảng 15.000 cư dân, vẫn thường xuyên bơi lội tại đây.

Nhưng cách đây 5 năm, một vụ cháy trong khu vực cùng sự xuất hiện của một nhóm nghiên cứu đã làm dấy lên cuộc tranh luận mới về việc nên xử lý những bộ hài cốt này như thế nào.

Một số người dân địa phương cho rằng toàn bộ khu vực cần được đào bới lại và tất cả hài cốt phải được cải táng. Một số khác kêu gọi dựng một cây thánh giá để đánh dấu nơi chôn cất. Trong khi đó, có người lại cho rằng không cần phải làm quá vấn đề, bởi theo họ, các trại Gulag không đến mức khủng khiếp như nhiều người mô tả và rằng những người bị giam giữ ở đó chủ yếu là tội phạm.

Cuối cùng, chính quyền địa phương đã không thực hiện bất kỳ hành động nào.

Sự thờ ơ này phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn ở Nga, nơi các địa điểm chôn cất tập thể từ thời kỳ đó hiếm khi được đánh dấu hay tưởng niệm chính thức.

Những người cố gắng nghiên cứu hoặc tưởng nhớ các nạn nhân từng bị truy tố, trong khi việc thảo luận về hệ thống Gulag ngày càng trở thành một chủ đề nhạy cảm và ít được nhắc đến.

Theo ước tính của Bảo tàng Lịch sử Gulag ở Moscow - cơ sở đã bị chính quyền buộc phải đóng cửa trong năm nay - khoảng 20 triệu người đã từng bị đưa qua các trại lao động, khu lưu đày cải tạo và nhà tù của Liên Xô trong giai đoạn từ năm 1930 đến 1956.

Trong số đó, khoảng 4 triệu người bị kết án vì các lý do chính trị.

Trong thời kỳ đàn áp này, dưới thời Joseph Stalin và những năm ngay sau đó, hơn 2 triệu người đã chết khi bị giam giữ bởi nhà nước. Bên cạnh đó, khoảng 6 triệu người bị cưỡng bức di dời đến các vùng xa xôi của Liên Xô để sinh sống và lao động.

Thị trấn Yemva, có tên mang nghĩa là "nước sạch" trong tiếng Komi, hình thành từ một trại lao động được lập vào năm 1928. Phần lớn cư dân sinh sống tại đây ngày nay là hậu duệ của các tù nhân Gulag hoặc các cai ngục từng làm việc trong hệ thống này.

Điều tương tự cũng đúng với nhiều nơi khác trong toàn bộ khu vực Komi. Ngay cả hiện nay, Yemva vẫn còn một trại giam dành cho nam tù nhân đang hoạt động.

Điều kiện sống tại các trại ở miền bắc, nằm giữa những cánh rừng lá kim cận Bắc Cực, vô cùng khắc nghiệt. Chỗ ở cho tù nhân luôn thiếu thốn. Ngay cả vào mùa đông, khi nhiệt độ có thể giảm xuống âm 50 độ C, nhiều người vẫn phải sống trong những hầm trú tạm đào dưới đất hoặc trong các lều bạt đơn sơ.

Từ sáng sớm đến tối muộn, họ phải đốn hạ cây rừng để xây dựng tuyến đường sắt xuyên qua khu rừng rộng lớn. Khẩu phần ăn mỗi ngày của họ chỉ gồm 400 gram bánh mì và một bát súp.

Theo ước tính của các nhà sử học, hơn 1 triệu tù nhân, bao gồm cả tù nhân chính trị và tù nhân hình sự, đã từng bị giam giữ trong các trại lao động tại vùng Komi. Tuy nhiên, đến nay vẫn không có số liệu chính xác về số người đã tử vong tại đây.

Năm 2021, khi lực lượng cứu hỏa được điều động đến dập một đám cháy cỏ ở khu vực gần đó, họ phát hiện hài cốt của ít nhất ba người. Phát hiện này đã buộc chính quyền địa phương phải vào cuộc.

Các điều tra viên xác định những bộ hài cốt này đã nằm dưới lòng đất ít nhất 15 năm và không có dấu hiệu cho thấy các nạn nhân bị chấn thương hay bạo lực gây tử vong. Vì vậy, họ không khởi tố vụ án do "không có dấu hiệu của hành vi phạm tội".

Trong kết luận điều tra, cơ quan chức năng nêu rõ khu vực phát hiện hài cốt từng được sử dụng làm một "địa điểm chôn cất tập thể không chính thức dành cho các tù nhân Gulag" trong giai đoạn từ năm 1930 đến 1950.

Có lẽ câu chuyện đã khép lại ở đó nếu không có một nhóm nhà nghiên cứu chuyên về lịch sử Gulag từ thành phố Syktyvkar, thủ phủ của vùng Komi, đến hiện trường khoảng sáu tháng sau.

"Chúng tôi tới mỏ khai thác cũ và thực sự không cần phải tìm kiếm quá lâu. Xương người xuất hiện gần như ngay trước mắt," nhà văn kiêm nhà sử học địa phương Grigory Spichak nói với BBC News Tiếng Nga.

Vào thời điểm đó, nhà nghiên cứu Igor Sazhin, thành viên của nhóm khảo cứu, cho biết:

"Chúng tôi đã tìm thấy xương sườn và xương chậu. Không thể nào nhầm với xương động vật được.

Việc để những bộ hài cốt nằm như thế này là vô nhân đạo. Yemva vẫn tiếp tục cuộc sống thường nhật của mình, như thể không muốn thừa nhận lời nhắc nhở đau đớn về quá khứ này."

Theo luật pháp Nga, chính quyền có trách nhiệm đăng ký và đánh dấu các địa điểm chôn cất mới được phát hiện, bao gồm cả "mộ của các nạn nhân bị đàn áp quy mô lớn"; đồng thời, nếu cần thiết, phải tổ chức cải táng các hài cốt.

Sazhin đã liên hệ với viện công tố để đề nghị xử lý vụ việc, nhưng không có biện pháp nào được thực hiện.

Gần một năm sau, ông tiếp tục đề nghị chính quyền địa phương và giáo hội ít nhất hãy dựng một cây thánh giá bên cạnh hồ để đánh dấu địa điểm này.

Tuy nhiên, chính quyền địa phương đã thông báo với cơ quan công tố rằng họ không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy đây là một khu chôn cất tù nhân Gulag, sau khi tham khảo ý kiến của cơ quan quản lý trại giam cấp vùng, Bộ Nội vụ và một bảo tàng lịch sử địa phương.

Dẫu vậy, nhiều người khác vẫn tin chắc điều ngược lại.

"Đây chắc chắn là hài cốt của các nạn nhân Gulag, bởi họ được chôn mà không có quần áo hay giày dép, ở độ sâu chỉ khoảng một lưỡi xẻng đào đất," nhà nghiên cứu Orest Romanko viết trên mạng xã hội.

Lịch sử đàn áp quy mô lớn trong quá khứ của Nga là một chủ đề nhạy cảm về chính trị, và những người cố gắng xác định hoặc nghiên cứu các hố chôn tập thể nhiều khi đã phải đối mặt với các vụ truy tố.

Một tòa án đã phạt Nikolai Arakcheyev, giám đốc một bảo tàng về lịch sử Gulag ở miền tây nước Nga, vì đào bới một hộp sọ người mà không được cấp phép.

Robert Latypov, người đứng đầu chi nhánh Perm của tổ chức nghiên cứu lịch sử Memorial, cũng từng bị điều tra hình sự sau khi ông cùng năm tình nguyện viên người Litva dọn dẹp một nghĩa trang bỏ hoang nằm cạnh một khu tái định cư cưỡng bức trước đây và dựng một cây thánh giá trên một ngôi mộ tại đó.

Vụ việc này được khép lại chỉ một ngày sau khi Tổng thống Vladimir Putin được thông báo về nó tại cuộc họp của Hội đồng Nhân quyền Nga vào năm 2019.

Tuy nhiên, cũng tại cuộc họp đó, ông Putin đã lên tiếng phản đối việc cho phép tiếp cận "không giới hạn" đối với các kho lưu trữ thời Liên Xô.

"Chúng ta đều biết NKVD (cơ quan mật vụ Liên Xô) đã hoạt động như thế nào trong thập niên 1930. Việc mở các hồ sơ lưu trữ về tổ tiên của họ có thể không phải lúc nào cũng là điều dễ chấp nhận đối với thân nhân các gia đình," ông Putin nói.

Cấm bơi lội

Năm 2025, Cơ quan Lưu trữ Nhà nước Nga bắt đầu xếp hồ sơ của các nạn nhân bị đàn áp chính trị vào diện tài liệu "chỉ phục vụ công vụ", hạn chế việc tiếp cận của công chúng.

Cũng trong năm nay, Revolt Centre, một không gian văn hóa độc lập tại vùng Komi chuyên thu thập, nghiên cứu và phổ biến thông tin về các cuộc đàn áp chính trị thời Liên Xô, đã bị nhà chức trách liệt vào danh sách tổ chức cực đoan.

Tổ chức này chịu chung số phận với Memorial, tổ chức nổi tiếng được thành lập nhằm nghiên cứu các vụ vi phạm nhân quyền dưới thời Liên Xô, vốn trước đó cũng đã bị cấm hoạt động.

Tại Moscow, chính quyền cũng thay thế Bảo tàng Gulag. Bảo tàng này đã bị đóng cửa suốt hai năm với lý do vi phạm các quy định về an toàn phòng cháy chữa cháy, còn giám đốc Roman Romanov bị miễn nhiệm chức vụ. Thay vào đó, một Bảo tàng Ký ức được thành lập, tập trung tưởng niệm những công dân Liên Xô thiệt mạng trong cuộc xâm lược của phát xít Đức.

Vào mùa hè năm 2022, cơ quan công tố đã ban hành lệnh cấm tắm tại hồ Yemva. Một tòa án địa phương sau đó yêu cầu chính quyền khảo sát toàn bộ khu vực và cải táng mọi hài cốt được phát hiện trước khi năm đó kết thúc.

Tuy nhiên, Tòa án Tối cao vùng Komi đã hủy phán quyết này. Theo tòa án, trước tiên cần tiến hành điều tra, xác minh liệu khu vực đó có thực sự là "nơi chôn cất các nạn nhân của các cuộc đàn áp quy mô lớn" hay không.

'Một sự xấu hổ'

Cuối năm ngoái, các thủ tục cưỡng chế thi hành nhằm buộc chính quyền tiến hành khảo sát và xác minh các bộ hài cốt tại khu mỏ cũ đã được khởi động, nhưng gần như ngay lập tức bị đình lại.

BBC News Tiếng Nga đã liên hệ với Văn phòng Tổng công tố Nga, chính quyền địa phương và cơ quan tòa án để đề nghị bình luận, nhưng không nhận được phản hồi nào.

Bà Lana Pylaeva, Tổng biên tập tờ báo độc lập địa phương Komi Daily, nói với BBC News Tiếng Nga rằng những cuộc đàn áp dưới thời Stalin vẫn là một chủ đề cấm kỵ ở Nga.

"Đó là một chủ đề vô cùng nhạy cảm và đáng xấu hổ," bà nói.

"Điều này đúng ngay cả với con cháu của những người từng bị đàn áp, có lẽ vì cảm giác xấu hổ vẫn còn ám ảnh họ từ cái mác 'kẻ thù của nhân dân'. Còn con cháu của những người từng tham gia đàn áp thì cũng không mấy ai muốn đào sâu vào vấn đề này."

Mùa hè năm nay, chính quyền đã dựng một biển "Cấm bơi lội" bên bờ hồ. Tuy nhiên, theo người dân địa phương, nhiều người vẫn tiếp tục xuống hồ tắm như bình thường.

Bà Pylaeva nói với BBC News Tiếng Nga:

"Điều khiến tôi ngạc nhiên là mọi người dường như không hề e ngại việc bơi lội giữa một nơi đầy hài cốt người."

Olga Ivshina tường thuật bổ sung