Британия разведкаси: Россия Украина урушида қарийб ярим миллион ҳарбийсидан айрилган

Буюк Британиянинг энг йирик разведка агентлиги маълумотига кўра, Россия 2022 йилда Украинага қарши тўлиқ масштабли босқинни бошлаганидан бери қарийб 500 минг нафар рус ҳарбийси ҳалок бўлган.

Бу рақамлар агентлик раҳбари Анн Кист-Батлернинг илк йиллик мурожаати пайти очиқланди. У ўз чиқишида Британия олдида турган таҳдидлар ва уларга қарши қандай чоралар кўриш зарурлиги ҳақида гапирди.

Разведка хизмати раҳбари Россия Британия бўйлаб муҳим инфратузилмаларни "тинмай нишонга олаётгани"ни айтиб, мамлакат ҳозир "ҳал қилувчи палла"да турганидан огоҳлантирди.

У, шунингдек, Кремлни Британия ҳудудидаги бир қатор жосуслик амалиётлари учун масъул деб атади ҳамда сўнгги вақтларда Британия ва НАТОнинг бошқа давлатларига қарши расман эълон қилинмаган "гибрид уруш" олиб бораётганини билдирди.

Киев ва Москва мунтазам равишда қарши томоннинг йўқотишлари бўйича ҳисоботлар эълон қилиб келса-да, ўз талафотлари ҳақида батафсил маълумот беришдан тийилади.

Февраль ойида Украина президенти Владимир Зеленский Украина 2022 йилдан бери 55 минг нафар аскарини йўқотганини айтган эди.

BBC News Рус Хизмати 2022 йил февралидан бери мустақил Mediazona нашри ва кўнгиллилар гуруҳи билан бирга Россиянинг урушдаги йўқотишларини ҳисоблаб келмоқда. Расмий ҳисоботлар, газеталар, ижтимоий тармоқлар, шунингдек янги ёдгорликлар ва қабрлар орқали ўлими тасдиқланган шахслар рўйхати юритилмоқда.

BBC ҳозирга қадар Украинада Россия томонида жанг қилган 223 539 нафар аскар ва офицернинг ўлимини тасдиқлай олган.

Аммо ҳақиқий қурбонлар сони бундан анча юқори эканига ишонилмоқда. BBC суҳбатлашган ҳарбий экспертлар фикрича, қабристонлар, уруш ёдгорликлари ва таъзия хабарлари асосидаги таҳлил умумий қурбонларнинг тахминан 45–65 фоизинигина қамраб олиши мумкин.

Иккинчи жаҳон уруши даврида шифрларни ечиш маркази бўлган Блетчли паркда нутқ сўзлаган Кист-Батлер Россияни "муҳим инфратузилмалар, демократик жараёнлар, таъминот занжирлари ва жамоатчилик ишончига ҳужум қилиш"да айблади.

Кремл эса бу айбловларни рад этди.

Кист-Батлер, шунингдек, Россия ва Хитой ҳам тинч, ҳам ҳарбий мақсадларда фазо соҳасига катта миқдорда сармоя киритаётганини таъкидлади.

Унинг айтишича, Британиянинг электрон разведка ва киберхавфсизлик агентлиги (GCHQ) киберҳужумларни қайтариш, шунингдек унинг таъбирича, "хатарли қўпорувчилик ва суиқасд уринишлари"га қарши курашиш учун тинмай ишламоқда.

"Бундай таҳдидлар ва беқарорлик фонида агентлик разведка ва мудофаа соҳасидаги ҳамкорлари билан биргаликда Россия таҳдидини заифлаштириш ва камайтириш учун узлуксиз иш олиб бормоқда", дейди у.

Кремл бу айбловларни рад этиб келади. Бироқ Москва 2006 йилда собиқ КГБ ходими Александр Литвиненконинг Лондондаги меҳмонхонада чойига радиоактив полоний қўшиб берилганидан кейинги ўлими учун айбланган эди.

Шунингдек, Россия 2018 йилда Сергей Скрипалга нисбатан Солсбери шаҳрида амалга оширилган суиқасд учун ҳам айбланган. Унинг уйи эшиги тутқичига "Новичок" номли ўлимли асаб фалажловчи модда суртилган эди.

Сўнгги йилларда, айниқса Россиянинг Украинага кенг кўламли босқини ва Британиянинг Киевни қўллаб-қувватлаши ортидан, Москва Ғарб давлатларига қарши "гибрид уруш" олиб бораётганликда айбланмоқда.

Ўз нутқида GCHQ раҳбари: "Биз Украинага ёрдам бериш борасидаги позициямизда қатъиймиз. Айни пайтда Путин жанг майдонида ортга чекинмоқда", деб айтди.

BBC Verify таҳлилига кўра, бош вазир йил бошида уларни тўхтатиб қолиш билан таҳдид қилганидан бери "Россия яширин флоти" деб аталувчи юзлаб кемалар Британия сув ҳудудларига кирган.

Кист-Батлернинг айтишича, Хитой ҳозир илм-фан ва технология соҳасида супердавлатга айланган. Унинг разведка, кибер ва ҳарбий идоралари юқори технологияли имкониятларга эга.

У дунё бўйлаб сунъий интеллект технологиялари тез ривожланаётганига тўхталиб, Британия ва унинг иттифоқчилари рақибларидан ортда қолиб кетмаслиги учун вақт тобора қисқараётганини айтди.

"Оёғимиз остидаги замин тез ўзгармоқда," дейди у.

"Киберхавфсизлик барча бизнеслар учун жуда муҳим.

Мутахассисларимиз мисли кўрилмаган даражада маслаҳат ва тавсиялар бермоқда. Аммо компаниялар зудлик билан ҳаракат қилиши керак.

Бу нафақат мижозлар ва бизнесни ҳимоя қилиш, балки мамлакатимиз ва иқтисодиётимизни ҳимоя қилиш учун ҳам зарур."

Унинг фикрича, киберхавфсизликдаги ўзгаришлардан ортда қолмаслик учун технология компаниялари, олимлар ва жамоатчилик билан ҳамкорлик қилиш жуда муҳим.

GCHQ вақтининг катта қисми Британиядаги ҳимояси заиф компанияларга киберфирибгарлик ва компьютер тизимларини қулфлаб, пул талаб қилиш каби ҳужумлар уюштирувчи уюшган жиноий гуруҳларга қарши курашишга сарфланади.

Кист-Батлер жамиятнинг барча қатламлари - "йирик ширкатлар раҳбарларидан тортиб оддий оилаларгача" киберхавфсизликка жиддий эътибор бериши кераклигини таъкидлади.

Унинг айтишича, одамлар уйларида ўз аккаунтлари ва очар сўзларини яхшироқ ҳимоя қилишлари керак. Давлат ва компаниялар эса, янги технологияларни ишлаб чиқишда хавфсизликни бошидан ҳисобга олиши, таъминот тизимларини ҳимоя қилиши ва киберхавфсизликка анча жиддий қараши лозим.

Government Communications Headquarters сўзларининг қисқартмаси бўлган GCHQ Британиядаги учта асосий разведка агентлигининг энг йириги ҳисобланади. Қолган иккитаси - MI5 ва MI6.

Челтенҳэм шаҳрида жойлашган GCHQ "Донат" деб аталадиган улкан доирасимон бинода фаолият юритади. Агентлик асосан киберхавфсизлик ва электрон разведка билан шуғулланади.

Замонавий технологияларга катта эътибор қаратилгани сабабли, разведка учун ажратиладиган давлат маблағларининг катта қисми GCHQ ҳиссасига тўғри келади.