Пекинда тантанали қабул, лекин музокаралар осон кечмайди

Хитой етакчиси Си Цзинпин рақиб икки суперкучлар ўртасидаги муносабатларни қайта белгилаши мумкин бўлган ташрифнинг илк кунида Доналд Трамп учун дабдабали қабул маросими уюштирди.

Буюк Халқ Саройи олдида ҳарбий фахрий қоровул саф тортиб, Трампни кутиб олди. Қурол отиб салом бериш маросими ва АҚШ миллий мадҳиясини ижро этган оркестр ҳам бўлди. Президент икки марта тўхтаб, Хитой ва АҚШ байроқларини ҳилпиратиб, қарсак чалган мактаб ўқувчилари билан саломлашди.

Си билан қўл бериб кўришар экан, у илиқлик ифодаси сифатида унинг қўлига енгил тегди. Шунингдек, у мезбонига кўп бор мақтовлар ёғдирди.

"Сиз буюк етакчисиз. Мен ҳаммага буни айтаман", деди у. Трампнинг бу сўзлари олдиндан тайёрланмаган фикрларга ўхшар эди. Кейинчалик 15-асрга оид Осмон ибодатхонасига ташрифи чоғида у журналистларга Хитойни гўзал мамлакат деб атади. Кечқурунги банкетда эса музокараларни "бебаҳо" имконият деб баҳолади.

Бу кун айниса диққатга сазовор, чунки Трамп ўз сиёсий имижини Хитойга нисбатан кескин баёнотлар билан шакллантирган эди.

"Биз Хитойга мамлакатимизни талон-тарож қилишга йўл қўя олмаймиз - улар айнан шуни қилмоқда", деган эди у 2016-йилдаги сайловолди митингда.

2020-йили у Хитойни "АҚШни тарихда мисли кўрилмаган тарзда алдади" деб айблаган ва COVID‑19 пандемиясини "Хитой вируси" деб атаган. Ҳокимиятга қайтишидан олдин эса "Хитойни жавоб беришга мажбур қиламан" деб ваъда берган.

Ўтган йили савдо уруши авжига чиққан пайтда, икки томон бир-бирига 100 фоиздан ортиқ бож тарифларини жорий этган эди. Кейинчалик нозик сулҳга эришилди, аммо бу ташриф олдида турган асосий саволлардан бири - бу келишув сақланиб қоладими ёки унинг ўрнини қандай келишув эгаллайди?

Қолган муҳим масалалар эса Эрон атрофида, яъни Пекин келишувга воситачилик қила оладими? Ҳамда, Тайван масаласи бўлиб, у АҚШ иттифоқчиси ва ўзини-ўзи бошқарадиган орол бўлса-да, Хитой уни ўз ҳудуди деб ҳисоблайди.

Пекин Трампни ҳар қандай келишув олдидан хушомад қилиш ва Хитой эшиклари меҳмонлар учун очиқ эканини кўрсатиш мақсадида катта шоу уюштирди. Аммо музокаралар бошланиши биланоқ, давлат ОАВлари Си томонидан билдирилган фикрларни эълон қилди. Уларда Тайван борасидаги кескинликлар жиддий муаммо бўлиши мумкинлиги таъкидланган.

Бироқ бу пухта режалаштирилган саҳналаштириш нафақат Трамп ва у билан бирга келган 30 нафар компания раҳбарлари учун эди. Бу, шунингдек, АҚШ ва бутун дунё бўйлаб жонли эфирда намойиш этилишини Пекин яхши билган куч намойиши ҳам эди.

"Биз тарихий ўзгаришларга гувоҳ бўлмоқдамиз", дейди Осиё жамиятининг АҚШ–Хитой муносабатлари маркази катта илмий ходими Жон Делури.

"Мен айнан шу саммит ҳақида ҳаддан ташқари катта гапиришга иккиланаман, бироқ Хитойнинг АҚШ билан ҳақиқий рақобатлашадиган даражага чиқиши ҳозир бизнинг кўз ўнгимизда содир бўлмоқда. Пекин энди дунёнинг иккинчи пойтахтига айланди".

Бутун дунёга кўз-кўз қилинган шоу

Президент Си Цзинпин ўзини ўзгарувчан кайфиятга эга АҚШ президентига нисбатан барқарор глобал етакчи сифатида кўрсатишга интилиб келмоқда. Хитой иқтисодининг кўлами ҳисобга олинса, Канада, Буюк Британия ва Германия каби АҚШ иттифоқчилари ҳам бўлган бир қатор давлат раҳбарлари Пекин билан келишувга эришиш умидида ташриф буюришди.

Трампнинг биринчи президентлик муддати давридан бери, у огоҳлантирганидек, бож тарифлари ошишига тайёргарлик кўраётган бир пайтда, Хитойнинг бошқа давлатлар билан савдоси кенгайди.

Ўтган йили Хитой ўзининг иқтисодий ва дипломатик қудратини намойиш этди. Мамалакат Трамп чораларига жавобан ўзаро божлар жорий этди ҳамда юқори технологияли ишлаб чиқариш учун муҳим бўлган нодир ер металлари экспортини чеклади. Натижада Вашингтон музокаралар столига қайтди ва божлар пасайтирилди.

Си АҚШ ва бутун дунёга уларнинг Хитой ишлаб чиқариши ва технологиясига қанчалик қарам эканини кўрсатди, деб ҳисоблайди. Ҳозир Хитой дунёдаги барча маҳсулотларнинг учдан бир қисмини ишлаб чиқаради, нодир ер металларнинг 90 фоиздан ортиғини қайта ишлайди ва қуёш панеллари, шамол турбиналари ҳамда электр транспорт воситаларининг тахминан 60–80 фоизини ишлаб чиқаради.

Инсон ҳуқуқлари борасидаги ташвишлар, шунингдек Москва ва Пхенян каби режимлар билан алоқалар ҳақидаги саволлар сақланиб қолаётганига қарамай, Трамп глобал тартибни ўзгартираётган бир пайтда бу масалалар бироз сояда қолмоқда.

Баъзилар буни кучлар мувозанати Хитой томон оғаётганининг белгиси сифатида кўрмоқда.

Эрон - геосиёсий савдолашув воситасими?

Хитой бу музокараларда устунлик ўзида эканини ҳис қилиши аниқ. Айниқса Си Эрон билан уруш сабаб заифлашган Трамп билан юзма-юз келяпти. Ҳўрмуз бўғозининг ёпилиши глобал иқтисодиётни ларзага солди ва Трамп денгиз йўлларини қайта очиш учун Пекиннинг ёрдамига мурожаат қилиши кутилмоқда.

Пекин ва Теҳрон ўртасидаги алоқалар ўнлаб йилларга бориб тақалади. Хитой Эроннинг энг йирик савдо ҳамкоридир. Агар Си Теҳронни музокаралар столига қайтишга ундашда ёрдам берса, бу унинг куч устунлигини таъминлаши мумкин.

"Бу масалани ҳал қилиш улар манфаатида", деди АҚШ Давлат котиби Марко Рубио сафар олдидан Fox News га берган интервюсида. "Биз уларни янада фаолроқ рол ўйнашга кўндиришга умид қиламиз".

Бироқ Хитой бунинг эвазига нимадир олишни истайди.

Хитой давлат ОАВларига кўра, Си музокаралар чоғида Трампни Тайван масаласи икки мамлакатни тўқнашувга олиб келиши мумкинлиги ҳақида аллақачон огоҳлантирган.

У АҚШга Тайванга қурол савдосини кечиктириш ёки тўхтатиш учун босим ўтказиши мумкин, Вашингтон қонуний жиҳатдан оролнинг ўзини ҳимоя қилиш имкониятларини таъминлаш мажбуриятига эга бўлса ҳам. Шунга қарамай, Тайпей расмийлари бу саммитни хавотир билан кузатмоқда.

Журналистлар Осмон ибодатхонасида икки етакчидан Тайван муҳокама қилинган-қилинмаганини сўрашганда, уларнинг ҳеч бири бу саволга жавоб бермади.

Олдинги сафар Мелания Трамп турмуш ўртоғига ҳамроҳ бўлган эди. Бу гал эса вазият анча бошқача. Эътибор асосан бизнес делегациясига қаратилган кўринади. Унинг таркибида Илон Маск, Тим Кук ва чип ишлаб чиқарувчи Nvidia раҳбари Женсен Ҳуанг бор эди. Уларнинг барчаси банкетда ҳам иштирок этди.

Трамп Хитойдан кўпроқ АҚШ компаниялари учун эшикларни очишни талаб қилаётган бир пайтда, айнан шу делегацияни марказга олиб чиқмоқчи.

Буларнинг барчаси аниқ қандай келишувга олиб келиши ҳозирча ноаниқ, чунки тафсилотлар эълон қилинмаган. Оқ уй баёнотида фақатгина икки томон "иқтисодий ҳамкорликни кучайтириш йўлларини муҳокама қилгани", жумладан АҚШ компаниялари учун Хитой бозорига киришни кенгайтириш ва Хитой инвестицияларини АҚШ саноатига жалб этиш масалалари кўриб чиқилгани айтилган.

Эрон масаласида эса баёнотда "ҳар икки мамлакат Эрон ҳеч қачон ядровий қуролга эга бўлмаслиги кераклиги" ва "Ҳўрмуз бўғози энергия оқимининг эркинлигини таъминлаш учун очиқ бўлиши лозимлиги" борасида келишиб олгани қайд этилган.

Энди нима бўлади?

Жума куни, икки етакчи яна учрашади, бу кун янада кўпроқ тафсилотларни очиб бериши мумкин.

Трамп эса рейтинглари пасайишда давом этар экан, ички аудитория учун ғалаба сифатида кўрсатиш мумкин бўлган натижага эришишни истайди.

Си икки томон савдо ва қишлоқ хўжалиги каби соҳаларда алоқалар ва ҳамкорликни кенгайтириши кераклигини таъкидлади. Бу ўз навбатида Хитой АҚШдан кўпроқ сўя, мол гўшти ва Boeing самолётларини сотиб олишга тайёр эканига ишора бўлиши мумкин.

Икки етакчи, шунингдек, муносабатларни кейинги уч йил давомида йўналтириб турадиган янги ёндашув доирасида "конструктив, стратегик ва барқарор" сифатида белгилашга келишиб олди.

Хитой ҳозирда ишсизликнинг ошиши, нотекис иқтисодий ўсиш, кўчмас мулк инқирози ва маҳаллий ҳукумат қарзларининг кескин ортиши каби жиддий иқтисодий муаммолар билан курашмоқда.

Шу боис Пекин глобал куч марказида Вашингтон бўлган дунёни истамаслиги мумкин, бироқ АҚШ билан муроса йўлини топишга мажбур.

Кўринишидан, бугун кечқурун банкетда ҳар икки етакчи айнан шу хабарни етказишга ҳаракат қилди.

Ўзига кўрсатилган "мисли кўрилмаган даражадаги улкан қабул"дан завқланиб, Трамп Сини сентабр ойида Оқ уйга таклиф қилди.

Си эса бу фикрни янада ривожлантириб, "Хитой миллатининг буюк тикланиши" ва "Американи яна буюк қилиш" бир йўлда амалга ошиши мумкинлигини айтди.

У нутқини АҚШ ва Хитой келажаги учун қадаҳ кўтарган ҳолда - "Соғ бўлинг", дея якунлади.