Mambo 5 muhimu kuhusu mradi wa kiwanda cha mafuta cha Dangote nchini Kenya

Bilionea wa Nigeria Aliko Dangote na Rais wa Kenya William Ruto wameweka jiwe la msingi kuzindua ujenzi wa kiwanda cha kusafisha mafuta chenye thamani ya $16b huko Lamu, katika pwani ya Kenya.

Kiwanda hicho kinatarajiwa kusafisha mapipa 700,000 ya mafuta ghafi kwa siku kitakapoanza kufanya kazi, na kitakuwa mradi mkubwa zaidi wa viwanda katika eneo la Afrika Mashariki kwa kuzingatia uzalishaji.

Yafuatayo ni mambo matano muhimu kuhusu mradi huo.

1. Mradi wa kihistoria Kenya

Kiwanda cha kusafisha mafuta kinachotarajiwa kujengwa Lamu kina thamani ya takriban dola bilioni 16, na kinatajwa kuwa miongoni mwa miradi mikubwa zaidi ya miundombinu kuwahi kutekelezwa nchini Kenya tangu ilipopata uhuru. Uwekezaji huo unazidi kwa mbali gharama za miradi mingine mikubwa ya kitaifa, ikiwemo Reli ya Kisasa ya SGR, na unaonyesha kiwango kikubwa cha matarajio ya kiuchumi yanayohusishwa na mradi huo.

Mradi huo unatarajiwa kuigeuza Lamu kuwa kitovu muhimu cha biashara ya mafuta na nishati katika Afrika Mashariki, huku ukichochea ukuaji wa sekta mbalimbali zikiwemo usafirishaji, viwanda na huduma za bandari. Aidha, unatarajiwa kuzalisha maelfu ya ajira za moja kwa moja na zisizo za moja kwa moja wakati wa ujenzi na baada ya kuanza shughuli zake.

Wachambuzi wanaamini kuwa kiwanda hicho kinaweza kuimarisha usalama wa nishati katika eneo la Afrika Mashariki kwa kupunguza utegemezi wa bidhaa za mafuta zinazotoka nje ya bara, pamoja na kuongeza mapato ya serikali kupitia kodi na uwekezaji. Endapo kitakamilika kama ilivyopangwa, mradi huo unaweza kubadili kwa kiasi kikubwa nafasi ya Kenya katika biashara ya mafuta na nishati barani Afrika.

2. Kenya kuwa kitovu cha usafishaji Mafuta Afrika Mashariki

Kiwanda hicho kinatarajiwa kusafisha mapipa 700,000 ya mafuta ghafi kwa siku, kiwango kitakachokiweka miongoni mwa viwanda vikubwa zaidi vya aina yake barani Afrika. Uwezo huo unaweza kuipa Kenya nafasi muhimu katika biashara na usambazaji wa mafuta ndani ya Afrika Mashariki na masoko mengine ya kikanda.

Endapo kitakamilika kama ilivyopangwa, kiwanda hicho kinaweza kupunguza utegemezi wa nchi za ukanda huu kwa bidhaa za mafuta zilizosafishwa kutoka nje ya Afrika, huku kikiongeza uwezo wa ndani wa kuchakata mafuta na kuhifadhi bidhaa za petroli. Hali hiyo inaweza kuifanya Kenya kuwa kituo muhimu cha biashara ya nishati katika eneo la Afrika Mashariki, hasa kutokana na nafasi yake ya kimkakati katika Bahari ya Hindi na uwepo wa Bandari ya Lamu.

Akijibu hoja kwamba Kenya si mzalishaji wa mafuta, Dangote alisema: "Singapore haizalishi hata tone moja la mafuta, lakini ina viwanda vingi vya kusafisha mafuta." Kauli hiyo inaonyesha mtazamo wake kwamba mafanikio ya sekta ya usafishaji mafuta hayategemei uwepo wa mafuta ghafi ndani ya nchi husika, bali miundombinu imara, upatikanaji wa bandari, gharama za usafirishaji na uwezo wa kuhudumia masoko makubwa ya kikanda.

Kwa mtazamo huo, mafuta ghafi yanaweza kuagizwa kutoka soko la kimataifa au kutoka nchi zinazozalisha mafuta katika ukanda wa Afrika Mashariki na kwingineko, kisha kusafishwa nchini Kenya kwa matumizi ya ndani na kwa mauzo ya nje. Ikiwa mradi huo utafanikiwa, Kenya inaweza kujijengea nafasi kama kitovu cha usafishaji na usambazaji wa mafuta, sawa na jinsi baadhi ya nchi zisizozalisha mafuta zilivyofanikiwa kuwa vituo muhimu vya biashara ya nishati duniani.

3. Inatarajiwa kuzalisha ajira na kuchochea ukuaji wa viwanda

Kwa mujibu wa Dangote, mradi huo utazalisha takriban ajira 60,000 katika kipindi cha ujenzi, jambo linalotarajiwa kuwa moja ya faida zake kubwa za moja kwa moja kwa wananchi wa Kenya. Ajira hizo zitahusisha wataalamu wa ujenzi, wahandisi, mafundi, madereva, wasimamizi wa miradi na wafanyakazi wa kada mbalimbali watakaohitajika katika hatua tofauti za utekelezaji wa mradi.

Hata hivyo, athari za kiuchumi za mradi huo zinatarajiwa kwenda mbali zaidi ya ajira za moja kwa moja zinazotolewa ndani ya eneo la ujenzi. Miradi mikubwa ya viwanda kwa kawaida huibua mahitaji mapya ya huduma na bidhaa kutoka kwa wazalishaji na wafanyabiashara wa ndani. Kutokana na hilo, sekta za usafirishaji, malazi, chakula, usambazaji wa vifaa vya ujenzi, huduma za kifedha na biashara ndogo ndogo zinatarajiwa kunufaika kutokana na ongezeko la shughuli za kiuchumi zitakazoambatana na uwekezaji huo.

Aidha, uwepo wa kiwanda kikubwa cha kusafisha mafuta unaweza kuvutia uwekezaji wa viwanda vingine vinavyotegemea bidhaa za petroli kama malighafi. Hii ni pamoja na viwanda vya petrokemikali, utengenezaji wa plastiki, mbolea, vilainishi vya mitambo, kemikali za viwandani na bidhaa nyingine zinazotokana na usafishaji wa mafuta. Hali hiyo inaweza kuongeza thamani ya bidhaa zinazozalishwa ndani ya Kenya na kupunguza utegemezi wa bidhaa zinazoagizwa kutoka nje.

Wataalamu wa uchumi pia wanaona kuwa mradi huo unaweza kusaidia kuimarisha nafasi ya Lamu kama kitovu kipya cha viwanda na biashara katika Afrika Mashariki. Pamoja na uwepo wa bandari ya Lamu na miundombinu mingine inayojengwa katika eneo hilo, kiwanda hicho kinaweza kuchochea ukuaji wa shughuli za usafirishaji na biashara za kikanda, huku kikivutia wawekezaji wapya wanaotafuta eneo lenye upatikanaji wa nishati, miundombinu na masoko.

Dangote mwenyewe amesisitiza kuwa manufaa ya mradi hayataishia kwa wale watakaoajiriwa moja kwa moja. Akitetea uwezo wa mradi wa kuwanufaisha wananchi alisema: "Je, tutaleta roboti kufanya kazi? Bila shaka, watu watafaidika." Kwa mtazamo wake, mradi huo unalenga kuunda mnyororo mpana wa fursa za kiuchumi utakaochangia maendeleo ya Lamu, Kenya na ukanda mzima wa Afrika Mashariki kwa muda mrefu.

4. Mradi utahusisha Kituo kikubwa cha umeme

Mbali na usafishaji wa mafuta, mradi huo utajumuisha kituo cha kuzalisha umeme cha megawati 1,000. Hatua hiyo inalenga kuhakikisha kiwanda kinapata umeme wa uhakika huku ikifungua fursa kwa viwanda vingine vinavyoweza kuanzishwa katika eneo hilo.

Dangote amekuwa akisisitiza kwamba upatikanaji wa nishati ya kutosha ni msingi wa maendeleo ya viwanda barani Afrika. Kwa mtazamo wake, uwekezaji katika umeme sambamba na viwanda unaweza kusaidia nchi nyingi za Afrika kuongeza thamani ya malighafi zao badala ya kuziuza zikiwa ghafi.

5. Mradi unakabiliwa na upinzani

Licha ya matarajio makubwa ya kiuchumi, mradi huo umekumbwa na malalamiko kutoka kwa baadhi ya wakazi wa Lamu kuhusu fidia ya ardhi, athari za mazingira na kiwango cha ushirikishwaji wa jamii katika mchakato wa utekelezaji.

Akizungumza na BBC, Dangote alipuuza maandamano hayo akiyataja kama 'michezo' inayochezwa na wauzaji wa mafuta wa ndani ya nchi na wafanyabiashara wa kimataifa, akisisitiza kuwa ujenzi wa kiwanda hicho utaendelea kama ilivyopangwa.

Katika mahojiano yake na BBC, Dangote alipinga madai ya fidia na kusema kampuni hiyo ilichukua tu sehemu ya ardhi iliyohitajika kutokana na ardhi iliyotolewa na serikali.

"Kusema kwamba watu wanaandamana, wanaandamana kuhusu nini? Je, umewahi kuona watu wakiandamana kupinga maendeleo yao wenyewe?" alihoji, akiongeza kuwa hajatishwa na maandamano hayo.

Kauli hiyo inaakisi msimamo wake kwamba manufaa ya muda mrefu ya mradi huo yatazidi changamoto zinazojadiliwa kwa sasa.

Mradi huo unatarajiwa kuanza kwa awamu ya kwanza mwezi Novemba, huku ukilenga kukamilika kikamilifu mwaka 2030.

Imehaririwa na Ambia Hirsi