Vitu 7 vyenye thamani kubwa zaidi kuwahi kupatikana duniani

Fedha, dhahabu, platinamu… palladium? Ah! Linapokuja suala la vitu adimu na vyenye thamani kubwa zaidi, unaweza kushangazwa na bei wanazofikia baadhi ya vitu hivi.

Ilikuwa asubuhi ya tarehe 24 Septemba 2023 wakati chombo cha anga kilichokuwa kimerudi kutoka safari ya anga kilipoonekana angani juu ya eneo la Utah Test and Training Range linalosimamiwa na Wizara ya Ulinzi ya Marekani. Kikishuka kwa kutumia parachuti, chombo hicho kilikuwa na kontena moja lililokuwa na gramu 121 (ounce 4.3) za nyenzo kutoka kwenye uso wa asteroid iitwayo Bennu.

Nyenzo hizo zilikusanywa na misheni ya NASA ya OSIRIS-REx, na ni ishara ya kile kinachoweza kufuatia. Kwa miongo kadhaa, tangu wanaanga wa Apollo waliporudisha duniani sampuli za miamba ya Mwezi kwa ajili ya uchunguzi, wanaastronomia na wanasayansi wa sayari wamekuwa na hamu ya kupata sampuli kutoka kwenye miili mingine ya angani. Hata hivyo, ni katika miaka ya hivi karibuni tu ambapo teknolojia imewezesha kufanya hivyo.

Kwa jumla, OSIRIS-REx ilikusanya takribani gramu 120 za nyenzo. Sampuli hizo ziligawanywa na kutumwa kwa watafiti mbalimbali.

Zaidi ya mwaka mmoja baada ya OSIRIS-REx kutua, sasa tunajua kuwa sampuli za Bennu zina kemikali zenye kiwango kikubwa cha kaboni pamoja na madini yenye maji. Januari 2025, wanasayansi walithibitisha kuwa asteroid hiyo ina aina nyingi zaidi za kemikali za kikaboni kuliko zilizopo duniani na ina viambato vyote vinavyounda DNA.

Hii inaashiria kuwa asteroidi kama Bennu, ambazo ni mabaki ya kipindi cha zamani sana cha Mfumo wa Jua, huenda zilileta duniani viambato muhimu vya kikemikali vilivyowezesha uhai katika siku zake za mwanzo.

Hata hivyo, maarifa hayo yana gharama. Sampuli za OSIRIS-REx sasa ni miongoni mwa vitu vyenye gharama kubwa zaidi duniani, zikiwa na bei ya ajabu ya dola milioni 9.6 (takribani pauni milioni 7.9) kwa gramu moja.

Lakini sampuli hii siyo nyenzo pekee yenye bei kubwa sana. Kuna nyenzo nyingine nyingi adimu na ghali ambazo gharama zake zinazidi hata ile ya kupata sampuli ya asteroid.

Hivi ndivyo vitu saba vyenye gharama kubwa zaidi duniani. Hata hivyo, ni muhimu kutambua kwamba kwa kuwa baadhi ya vitu hivi havifanyiwi biashara kama bidhaa za kawaida, makadirio ya bei yanaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa. Kwa hiyo, chukua bei hizi kwa tahadhari.

7. Heliamu-3 — Dola 96,000 kwa gramu

Thamani inayokadiriwa baadaye: Dola milioni 3 kwa gramu

Heliamu-3 ni aina nyepesi ya isotopu ya heliamu, ikiwa haina neutroni ya pili inayopatikana katika aina za kawaida za gesi hiyo. Ni adimu katika angahewa ya Dunia, na sehemu kubwa yake hutokana na kuoza kwa mionzi kwa isotopu ya hidrojeni iitwayo tritium, ambayo nayo ni adimu.

Tritium, yenye thamani ya takribani dola 29,000 kwa gramu, hutumika katika silaha za nyuklia na baadhi ya aina za mitambo ya nyuklia. Kwa kuwa ina muda wa nusu-uHai wa zaidi ya miaka 12, huendelea kuzalisha heliamu-3. Hata hivyo, uzalishaji wa dunia kwa mwaka ni kati ya kilo 10 hadi 20 pekee.

Sehemu kubwa ya uzalishaji huu inadhibitiwa na vituo maalumu vya serikali, kama vile vinavyosimamiwa na Wizara ya Nishati ya Marekani, ambavyo huifanya ipatikane kwa matumizi ya kibiashara na utafiti.

Isotopu hii inahitajika sana katika vifaa vya ukaguzi wa nyuklia kutokana na uwezo wake wa kugundua neutroni zinazopotea. Pia inaweza kutumika katika mifumo ya hali ya juu ya kupooza inayohitajika kwa kompyuta za quantum na vifaa vya superconducting.

Katika siku zijazo, inaweza kutumika kama mafuta safi kwa mitambo ya muunganiko wa nyuklia. Hata hivyo, mahitaji yangekuwa makubwa zaidi ya kiwango cha sasa cha uzalishaji. Inaaminika kuwa uso wa Mwezi umehifadhi atomi za heliamu-3 kwa kipindi chote cha takribani miaka bilioni nne ya uwepo wake. Hivyo, kinadharia, isotopu hiyo inaweza kuchimbwa Mwezini na kusafirishwa hadi Duniani.

Gharama ya operesheni hiyo ya angani, pamoja na thamani ya isotopu hiyo katika kuzalisha nishati safi duniani, inaweza kuongeza bei yake hadi dola milioni 3 kwa gramu.

6. Zumaridi, rubi na yakuti samawi — Dola 483,000 kwa gramu

Kama mtu yeyote anayependa kuvaa vitu vinavyong'aa atakavyokuambia, madini haya ya vito yana thamani kubwa kwa matumizi ya mapambo. Thamani yake inatokana na nadra yake kiasili na uzuri wake baada ya jiwe ghafi kusindikwa na fundi mwenye ujuzi na kuwa vito vinavyong'aa.

Zumaridi ni adimu kuliko almasi za kawaida, na hupata rangi yake ya kipekee kutokana na elementi za chromium na vanadium zilizomo ndani yake. Rubi hupata rangi yake nyekundu iliyokolea kutokana na chromium. Yakuti samawi kwa kawaida huwa na rangi ya buluu, lakini inaweza pia kuwa na rangi nyingine kulingana na aina ya metali iliyopo.

Mambo manne huathiri bei ya jiwe la thamani, yanayojulikana kama Cs nne: rangi, ambapo rangi angavu na zenye mvuto ndizo adimu zaidi; uwazi, ambapo kasoro chache huongeza bei; ukataji, unaoonyesha ustadi wa fundi; na karati, ambapo mawe makubwa huwa adimu zaidi na hivyo kuwa na thamani kubwa zaidi. Karati moja ni sawa na gramu 0.2.

Jambo jingine muhimu ni maana ya kitamaduni, kihistoria na kiishara ya jiwe hilo. Yakiwa yamependwa na wafalme kama alama za hadhi na kutumiwa na wafanyabiashara wa vito kama ishara za upendo na mapenzi, hazina hizi adimu za asili pia hupendwa na wawekezaji.

Katika miaka ya hivi karibuni, madini mapya yaliyogunduliwa yanayojulikana kama painite yameanza kupata nafasi katika biashara ya vito. Yanapatikana Myanmar pekee na ni madini adimu ya borate ambayo chromium na vanadium ndani yake huipa rangi nyekundu. Bado hayajafikia bei ya zumaridi, rubi na yakuti samawi, lakini thamani yake iko karibu dola 289,000 kwa gramu.

5. Almasi nyekundu — Dola milioni 4.7 kwa gramu

Thamani ya almasi nyekundu inatokana na kuwa adimu kupita kiasi, kwani ni chini ya 30 tu zinazojulikana kuwepo duniani.

Zinapatikana katika migodi michache ya almasi nchini Australia, Brazil na Afrika Kusini, huku nyingi zikitoka sehemu moja hasa: Mgodi wa Almasi wa Argyle huko Australia Magharibi.

Uchimbaji katika Argyle ulikuwa ukiendelea kwa kiwango kikubwa kufikia katikati ya miaka ya 1980, baada ya kugunduliwa kwa mfereji mmoja wa madini mwaka 1979. Hata hivyo, mwaka 2020, Argyle ilifungwa na wamiliki wake kwa sababu, baada ya kuchimbwa karati milioni 865 za almasi ghafi, chanzo hicho kilikuwa karibu kumalizika. Almasi nyekundu zilikuwa sehemu ndogo sana ya jumla hiyo.

Almasi zenye rangi nyingine, kwa ujumla, si adimu sana, zikiwemo za rangi ya chungwa, buluu na njano. Mara nyingi rangi hizo hutokana na uchafu wa elementi nyingine, kama nitrojeni katika almasi za njano na boroni katika almasi za buluu.

Hata hivyo, siri ya rangi ya almasi nyekundu bado haijatatuliwa, kwa sababu hazina uchafu wa elementi nyingine. Badala yake, wanasayansi wanafikiri kuwa muundo wa fuwele wa almasi unaweza kupinda au kubadilika kwa namna fulani wakati wa kuundwa kwake. Ikiwa ndivyo, namna mwanga unavyoingiliana na almasi hiyo ndiyo huenda ikasababisha rangi yake.

Almasi nyingi nyekundu ni ndogo, zikiwa na uzito wa chini ya karati moja. Mfano mkubwa zaidi haukupatikana Australia bali Brazil, ukiwa na karati 13.9 (gramu 2.8) kama jiwe ghafi na karati 5.11 (gramu 1) baada ya kukatwa na kusindikwa.

Sasa inajulikana kama Moussaieff Red Diamond, jina lililotokana na mfanyabiashara wa vito aliyelinunua karibu mwaka 2001 kwa kiasi cha fedha ambacho hakikutangazwa.

4. Sampuli za asteroid Bennu — Dola milioni 9.6 kwa gramu

Hapa ndipo sampuli za OSIRIS-REx zinapoingia. OSIRIS-REx ni kifupi cha Origins, Spectral Interpretation, Resource Identification, Security–Regolith Explorer. Misheni hiyo ililenga asteroid Bennu kwa sababu iliaminika kuwa ni aina maalumu ya asteroid yenye utajiri wa molekuli za kikaboni.

Kwa hiyo, huenda ikawa na maarifa ambayo hayajawahi kupatikana kuhusu namna uhai ulivyoanza kwenye sayari yetu.

Sampuli hizo pia zitatoa maarifa ya kisayansi kuhusu namna tunavyoweza kuzuia au kubadili mwelekeo wa asteroid itakayogundulika kuwa iko kwenye njia ya kugongana na Dunia, pamoja na kutoa dalili kuhusu mustakabali wa uchunguzi wa anga za mbali, kama vile ni nyenzo zipi tunaweza kuchimba kutoka kwenye asteroidi.

Gharama ya sampuli hiyo inahesabiwa kwa njia rahisi: kugawanya gharama ya misheni kwa kiasi cha nyenzo kilichorudishwa. Katika kesi ya OSIRIS-REx, usanifu, uzinduzi na uendeshaji wa misheni hiyo uligharimu takribani dola bilioni 1.1.

Kama kila kitu kingeenda kama ilivyotarajiwa, gharama kwa gramu ingekuwa karibu mara mbili kwa sababu misheni hiyo ilitarajiwa kukusanya takribani gramu 60 pekee. Lakini ilipokusanya jumla ya gramu 121 za asteroid, sampuli hiyo ikawa si adimu sana, na hivyo thamani yake kwa gramu ikawa ndogo.

Misheni nyingine ya awali ya kurejesha sampuli kutoka kwenye asteroid, Hyabusa-2 ya Japan, ilileta sampuli kutoka asteroid Ryugu mwaka 2020. Kwa kutumia njia kama hiyo ya kukokotoa, sampuli hizo ziligharimu karibu dola milioni 10.7 kwa gramu. Ingawa ilirudisha gramu 5 pekee, misheni hiyo ilikuwa nafuu kuliko OSIRIS-REx, hivyo yaliyomo kutoka Ryugu yalikuwa na thamani ndogo zaidi.

3. Californium-252 — Dola milioni 25.6 kwa gramu

Californium-252 (Cf-252) ni isotopu yenye mionzi ambayo haipatikani kiasili na inaweza kutengenezwa tu katika mitambo ya nyuklia au vichapuzi vya chembechembe. Kama jina lake linavyoashiria, ilitengenezwa kwa mara ya kwanza katika maabara ya mionzi ya University of California mwaka 1950.

Thamani ya Californium-252 inatokana na kuwa chanzo kikubwa sana cha neutroni. Mikrogr

amu moja tu ya isotopu hii inaweza kuzalisha karibu neutroni milioni 139 kwa dakika. Hii huifanya kuwa hatari sana, lakini pia muhimu katika matumizi fulani, mojawapo ikiwa katika mitambo ya nyuklia, ambapo isotopu hii hutumika kuanzisha mmenyuko wa mnyororo unaozalisha nishati.

Neutroni pia zinaweza kutumika kuchunguza ndani ya miundo imara, hivyo Cf-252 hutafutwa sana kwa ajili ya vifaa vya upigaji picha viwandani. Mbinu hii, inayojulikana kama radiografia ya neutroni, inaweza kusaidia kugundua kutu ya ndani, nyufa au maeneo yenye kulehemu vibaya katika sehemu nyingi za mashine ambazo vinginevyo ni vigumu kupenya.

Matumizi mengine muhimu ni katika tiba za saratani. Kwa kuwa neutroni kutoka Cf-252 zinaweza kuua seli hai, zinaweza kuwa na ufanisi katika tiba za mionzi zinazolenga seli za saratani kwa usahihi.

Ndiyo maana, licha ya gharama yake kubwa, Cf-252 inapatikana kibiashara. Nchini Marekani, huzalishwa na Oak Ridge National Laboratory huko Tennessee. Nchini Urusi, hutengenezwa katika Research Institute of Atomic Reactors huko Dimitrovgrad. Maabara zote mbili huzalisha chini ya gramu moja kwa mwaka.

Gharama yake kubwa pia inachangiwa na ukweli kwamba hata kiasi kidogo sana cha dutu hii kinahitaji kusafirishwa katika kontena kubwa zenye kinga maalumu ili kuzuia madhara ya dutu hiyo hatari.

2. Endohedral fullerenes zenye atomi za nitrojeni — Dola milioni 134 kwa gramu

Metamateriali ni vitu vilivyotengenezwa kwa ustadi na binadamu ambavyo vina sifa adimu au ambazo hazipatikani kabisa kiasili. Mfano mmoja ni carbon nanotubes — miundo midogo ya silinda ambayo inaweza kuwa na upana wa nanomita chache tu, yaani sehemu ya bilioni moja ya mita.

Licha ya ugumu wake, sasa hutumika kwa kiwango kikubwa katika vifaa vya elektroniki na kutengeneza vifaa imara lakini vyepesi, hasa katika uhandisi wa anga. Kwa kulinganisha, ni vya bei nafuu, takribani dola 482 kwa gramu, lakini katika kiwango cha juu kabisa cha teknolojia hii mambo huwa tofauti kabisa.

Wanasayansi katika Designer Carbon Materials, kampuni yenye uhusiano na University of Oxford, wameunda dutu mpya iitwayo endohedral fullerene yenye atomi ya nitrojeni, ambayo hivi karibuni iliuzwa kwa thamani inayolingana na dola milioni 134 kwa gramu.

Fullerene ni molekuli inayotengenezwa zaidi na binadamu yenye atomi 60 za kaboni zilizopangwa katika muundo uliofungwa unaofanana na mpira wa miguu wenye sehemu za pentagoni na heksagoni. Kufanana huku kulisababisha aina hii ya fullerene kuitwa kwa jina la utani "buckyballs" baada ya kizazi chake cha kwanza kutengenezwa maabara katika miaka ya 1980.

Kwa namna fulani, atomi za kaboni huunda muundo unaofanana na kizimba, ambacho Designer Carbon Materials ilibuni ili kunasa atomi ya nitrojeni ndani yake.

Nitrojeni ni maalumu kwa sababu uga wa sumaku unaozalishwa na kiini cha atomi huingiliana na ule unaozalishwa na elektroni zake. Hii husababisha elektroni kubadilika kati ya viwango vya nishati, na kutengeneza kitu kinachofanana na "tik-tak" ya saa.

Kwa hiyo, kinadharia, endohedral fullerene yenye atomi ya nitrojeni inaweza kutumika kutengeneza saa ndogo sana za atomiki — ambazo, miongoni mwa matumizi mengine, ndizo msingi wa mifumo ya urambazaji ya satelaiti.

Kwa sasa, saa za atomiki katika satelaiti za urambazaji zina ukubwa unaokaribia sanduku la viatu. Lakini kwa kutumia fullerene hii maalumu, zinaweza kutengenezwa na kutoshea ndani ya simu ya mkononi.

1. Antimatter — Dola trilioni 59.8 kwa gramu

Antimatter inajulikana sana kwa mashabiki wa hadithi za kisayansi kama chanzo cha nishati kinachowezesha chombo cha anga cha USS Enterprise kutoka Star Trek kusafiri kwa kasi ya warp. Antimatter ilitabiriwa kuwepo na mwanahisabati Mwingereza Paul Dirac mwaka 1928 na kugunduliwa kwa hakika na Carl Anderson mwaka 1932.

Antimatter inapogusana na matter, vitu hivyo huangamizana na kubadilishwa kuwa nishati safi. Kwa kweli, mchakato huu ndiyo njia yenye ufanisi mkubwa zaidi inayojulikana ya kutoa nishati katika Ulimwengu.

Kutumia antimatter kama chanzo cha mafuta kungebadilisha kila kitu. Kungetatua mahitaji yetu ya nishati duniani na kutoa nishati nyingi kiasi kwamba kungeweza kufanya safari za kati ya nyota kuwa jambo linalowezekana kwa kusukuma vyombo vya anga kwa kasi isiyowahi kufikiwa — hata kama mfumo wa warp bado ni wa kubuniwa.

Sababu ya gharama yake kubwa sana inatokana na namna inavyotengenezwa. Kwa sasa, antimatter lazima itengenezwe kwa njia bandia katika vichapuzi vya chembechembe kama Large Hadron Collider (LHC) ya CERN, iliyoko chini ya ardhi kwenye mpaka wa Ufaransa na Uswisi.

Antimatter inayozalishwa na LHC ni zao la ziada la majaribio yake ya kuchunguza asili ya matter. Kwa maneno mengine, wanasayansi hawaizalishi kama bidhaa ya kawaida. Kuihifadhi kunahitaji matumizi ya "chupa" za sumaku, zinazojulikana pia kama Penning traps, ambazo huzuia antimatter kugusa kuta za kontena na kusababisha mlipuko.

Hata kama hilo lingewezekana, gharama ya kuzalisha antimatter ni kubwa kupita kiasi. Ujenzi wa LHC uligharimu takribani dola bilioni 5.49, huku uendeshaji wake ukigharimu karibu dola 977,000 kwa mwaka. Kila mwaka, huzalisha chini ya nanogramu moja ya antimatter.

Kwa hiyo, labda kutokee mafanikio makubwa ya kiteknolojia, antimatter itaendelea kuwa dutu inayovutia sana lakini ambayo ni vigumu kuipata.