جنگی نامرئی که ایمنی پروازها را به خطر می‌اندازد

هواپیمای نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا که هفته گذشته جان هیلی، وزیر دفاع بریتانیا، را حمل می‌کرد، در حال پرواز بر فراز استونی و در نزدیکی مرز روسیه بود که اتفاق عجیبی رخ داد.

بر اساس داده‌های پروازی که سرویس جهانی بی‌بی‌سی بررسی کرده، فرستنده خودکار هواپیما ناگهان موقعیت پرواز آن را در عمق خاک روسیه و حدود ۳۰۰ کیلومتر دورتر از جایی که تنها چند ثانیه پیش قرار داشت نشان داد.

بر اساس این داده‌ها، هواپیما با سرعتی حدود ۱۱ کیلومتر بر ساعت بر فراز دریاچه‌ای در نزدیکی سن‌پترزبورگ در حال حرکت بود.

اما هیچ‌یک از این اطلاعات واقعی نبود. سامانه ناوبری هواپیما بر اثر «جعل سیگنال جی‌پی‌اس» دچار اختلال شده بود.

این پدیده زمانی رخ می‌دهد که یک منطقه با سیگنال‌های کاذب اشباع می‌شود؛ سیگنال‌هایی که دقیقا مشابه فرکانس ماهواره‌های جی‌پی‌اس طراحی شده‌اند تا سیستم‌های پروازی را گمراه کنند.

از آنجا که سیگنال‌های ماهواره‌ای هنگام رسیدن به زمین نسبتا ضعیف هستند، یک فرستنده زمینی می‌تواند سیگنال‌های جعلی و قوی‌تری ارسال کند و سامانه‌های ناوبری، از جمله سامانه‌های هواپیما، ممکن است به اشتباه به آن‌ها متصل شوند.

جعل سیگنال معمولا از سوی نیروهای نظامی و با هدف کاهش دقت سلاح‌های دشمن استفاده می‌شود که مانند موشک‌های دوربرد و پهپادهای کوچک، از سیستم ناوبری جی‌پی‌اس استفاده می‌کنند.

بسیاری از ارتش‌ها واحدهای ویژه‌ای دارند که فرستنده‌های لازم برای این کار را در پایگاه‌های ثابت مستقر می‌کنند یا آن‌ها را با خودرو جابه‌جا می‌کنند.

اما اکنون پروازهای تجاری نیز در تیررس این جنگ الکترونیک قرار گرفته‌اند.

خلبانان نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا ناچار شدند هواپیمای حامل وزیر دفاع را با استفاده از یک سامانه ناوبری قدیمی‌تر و کم‌دقت‌تر که در کنار جی‌پی‌اس فعالیت می‌کند، هدایت کنند. وزارت دفاع بریتانیا اعلام کرده است که در جریان این اتفاقات ایمنی پرواز به خطر نیفتاده بود.

در واقع این تنها هواپیمایی نبود که آن روز تحت تاثیر قرار گرفت. داده‌هایی که یک شرکت مشاوره هوانوردی در اختیار بی‌بی‌سی قرار داده نشان می‌دهد بیش از ۱۰۰ هواپیمای مسافربری نیز به دلیل جعل سیگنال، موقعیت‌های نادرست مخابره می‌کردند.

همین داده‌ها نشان می‌دهد که جعل سیگنال و «پارازیت‌اندازی» - نوع دیگری از اختلال که با مختل کردن سیگنال‌های ماهواره‌ای مانع عملکرد جی‌پی‌اس می‌شود - در مناطق نزدیک به جبهه‌های جنگ یا مناطق دارای فعالیت نظامی گسترده، از جمله منطقه بالتیک، خلیج فارس، دریای سرخ، هند و پاکستان و اطراف میانمار، به شکلی فزاینده رایج شده است.

برای مثال در خلیج فارس، پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران در ۲۸ فوریه، شمار پروازهایی که جعل سیگنال را گزارش کردند به طور چشمگیری افزایش یافت. به گزارش شرکت خدمات داده‌ای اسکال، در ماه مارس ۵۳۸۱ پرواز، جعل سیگنال گزارش کردند در حالی که این رقم در فوریه ۹۹ مورد و در ژانویه تنها ۱۴ مورد بود.

بر اساس آمار این شرکت، موارد جعل سیگنال در منطقه بالتیک از ۱۷ هزار و ۲۴۳ مورد در سال ۲۰۲۴ به ۵۹ هزار و ۴۴۷ مورد در سال ۲۰۲۵ افزایش یافته است.

این روند هم‌زمان با افزایش استفاده از حملات پهپادی در جنگ روسیه و اوکراین رخ داده است.

بسیاری از مسیرهای پرتردد هوایی دیگر در اروپا، خاورمیانه و آسیا نیز با جعل سیگنال یا پارازیت‌اندازی مواجه شده‌اند و امسال به طور میانگین روزانه بیش از ۸۰۰ پرواز در سراسر جهان تحت تاثیر این اختلال‌ها قرار گرفته‌اند.

با توجه به اینکه فناوری مورد نیاز به راحتی در دسترس بیشتر کشورها قرار دارد، کارشناسان نگرانند که این پدیده روزبه‌روز فراگیرتر شود.

سم رادرفورد، خلبان بریتانیایی، ماه گذشته هنگام پرواز با یک هواپیمای چهار نفره از عربستان به عمان با همین مشکل روبه‌رو شد. زمانی که به مرز عربستان و امارات متحده عربی نزدیک می‌شد، سامانه‌های ناوبری و خلبان خودکار هواپیما از کار افتادند.

او ابتدا تصور کرد هواپیما دچار نقص فنی شده است، اما چندین شرکت هواپیمایی دیگر نیز در همان منطقه همان مشکل را گزارش می‌کردند.

در نهایت مشخص شد که هواپیمای او همزمان تحت تاثیر جعل سیگنال و پارازیت‌اندازی قرار گرفته است.

آقای رادرفورد که هشت سال سابقه پرواز با بالگرد در ارتش بریتانیا را دارد، برای هدایت هواپیما از قطب‌نمای مغناطیسی استفاده کرد و از کنترل ترافیک هوایی نیز کمک گرفت.

او با موفقیت فرود آمد، اما می‌گوید: «اگر در تاریکی شب، با سوخت کم و در هوای طوفانی گیر می‌افتادم، شرایط کاملا فرق می‌کرد.»

تانیا هارتر، رئیس اتحادیه خلبانان اروپایی که حدود ۴۰ هزار خلبان عضو آن هستند، می‌گوید یکی از خطرات جعل سیگنال جی‌پی‌اس این است که اگر هواپیما درباره موقعیت خود فریب بخورد، خلبانان مجبور می‌شوند هشدارهای سیستم جلوگیری از برخورد با زمین را نادیده بگیرند یا آن را خاموش کنند.

این سامانه زمانی که تشخیص دهد هواپیما در آستانه برخورد با زمین یا موانعی مانند کوه قرار دارد، به خلبان هشدار می‌دهد.

تانیا هارتر می‌گوید گزارش‌های متعددی وجود دارد که خلبانان حتی هنگام پرواز در ارتفاع ۳۷ هزار پایی هشدار اشتباه «اوج بگیرید» دریافت کرده‌اند.

او همچنین می‌گوید رادارهایی که به هواپیماها برای اجتناب از شرایط نامساعد جوی کمک می‌کنند نیز ممکن است از کار بیفتند.

به گفته خانم هارتر هرچند بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی در زمینه اطلاع‌رسانی به خلبانان عملکرد خوبی دارند، اما مجموعه این مشکلات «حاشیه ایمنی پرواز را تضعیف می‌کند».

آرتور رودیونوف، خلبان، در توصیف تجربه خود از جعل سیگنال می‌گوید بزرگ‌ترین اختلافی که میان موقعیت واقعی و موقعیت نمایش‌داده‌شده روی صفحه دیده، «پرشی از لیتوانی به دریای شمال» بوده است.

آقای رودیونوف که خلبان هواپیماهای کوچک مسافربری در یک شرکت چارتر استونیایی است، می‌گوید: «فاصله‌ دو نقطه بیش از هزار مایل (۱۶۰۰ کیلومتر) بود.»

او می‌گوید شرکتش در واکنش به این رخدادهای «مداوم»، دستورالعمل‌هایی برای مقابله با جعل سیگنال تدوین کرده است؛ از جمله اینکه خلبانان هنگام پرواز در مناطق مستعد اختلال، سامانه جی‌پی‌اس را موقتا قطع کنند.

به گفته او، این کار به خلبان امکان می‌دهد تشخیص دهد که آیا سیگنال‌های هواپیما در حال جعل شدن هستند یا نه، و به این ترتیب مانع اختلال در سایر تجهیزات ناوبری شود.

آرتور رودیونوف می‌گوید جعل سیگنال می‌تواند به ویژه برای خلبانان کم‌تجربه یا در شرایطی که هواپیما با مشکلات دیگری مانند نقص فنی یا خرابی تجهیزات روبه‌رو است، دردسرساز باشد.

او می‌گوید: «بی‌‌تردید بار مضاعفی روی دوش خلبان می‌گذارد.»

تداخل در عملکرد جی‌پی‌اس از نظر حقوقی غیرقانونی نیست. اتحادیه بین‌المللی مخابرات، نهاد وابسته به سازمان ملل که بر سیگنال‌های مخابراتی نظارت می‌کند، این کار را برای اهداف امنیتی یا دفاعی مجاز می‌داند، هرچند نسبت به گسترش این پدیده و تهدید آن برای ایمنی هوانوردی به شدت ابراز نگرانی کرده است.

یورکنترل، نهاد اروپایی ایمنی ناوبری هوایی، می‌گوید هواپیماها به «سازوکارهای جبرانی لازم برای حفظ ایمنی» در هنگام جعل سیگنال مجهز هستند و فناوری‌های ناوبری موجود در هواپیما، همراه با کنترل ترافیک هوایی در سطح زمین، می‌توانند هدایت پرواز را بر عهده بگیرند.

این نهاد همچنین می‌گوید سازندگان هواپیما و تامین‌کنندگان سامانه‌های الکترونیکی پرواز با یکدیگر همکاری نزدیکی دارند تا راه‌حل‌های فنی برای مقابله با جعل سیگنال را توسعه دهند.

با این حال، نشانه‌هایی وجود دارد که سازمان‌های هوانوردی از جمله یورکنترل در محافل داخلی خود نگرانی‌های بیشتری دارند.

یکی از اسناد داخلی این نهاد با برچسب «برای انتشار عمومی در نظر گرفته نشده» که بی‌بی‌سی آن را مشاهده کرده، هشدار داده است که جعل سیگنال «به شکلی بنیادین اصول ایمنی کابین خلبان را تضعیف می‌کند.»

کارشناسان صنعت هوانوردی معتقدند ضرورت یافتن راه‌حل برای این مشکل بسیار فوری‌تر از چیزی است که به طور علنی مطرح می‌شود.

تاد هامفریز، استاد مهندسی هوافضا در دانشگاه تگزاس، می‌گوید: «شرکت‌های هواپیمایی به شدت خواهان بهبود وضعیت هستند.»

او می‌افزاید «صنعت هوانوردی هنوز با فناوری جی‌پی‌اسی کار می‌کند که بیش از ۲۰ سال از عمر آن می‌گذرد» و تاکید می‌کند که این صنعت به «گیرنده‌های جی‌پی‌اس مقاوم در برابر جعل سیگنال و پارازیت» نیاز دارد.

او می‌گوید: «فکر می‌کنم ناچار خواهیم شد فناوری‌های جدیدی توسعه دهیم که مقاومت بسیار بیشتری داشته باشند.»

از جمله راهکارهای پیشنهادی می‌توان به ارتقای نرم‌افزار هواپیماها برای فیلتر کردن اختلال‌ها، استفاده از آنتن‌های جهت‌دار برای نادیده گرفتن سیگنال‌های جعلی زمینی و همچنین توسعه سامانه‌های ناوبری جدید در کنار جی‌پی‌اس اشاره کرد.

اما اعمال تغییرات در تجهیزاتی که با ایمنی پرواز مرتبط هستند معمولا زمان‌بر است.

آقای هامفریز یادآوری می‌کند که تاثیر جعل سیگنال و پارازیت‌اندازی تنها به حمل‌ونقل هوایی محدود نمی‌شود و می‌تواند برنامه‌های مسیریابی روی تلفن‌های همراه را نیز مختل کند.

او می‌گوید: «این مسئله شامل تردد کشتی‌ها و رانندگی مردم در جاده‌ها هم می‌شود. از این به بعد، هر زمان که درگیری و جنگی رخ دهد، باید انتظار داشته باشید که جی‌پی‌اس یکی از اولین قربانیان آن باشد.»