بحران تنگه هرمز و بازار باقلوا؛ آیا پسته ایرانی جای خود را به رقبای ترک و سوری می‌دهد؟

شاید باقلوا تنها یک شیرینی سنتی خاورمیانه‌ای به نظر بیاید که در مناسبت‌ها و مهمانی‌ها سرو می‌شود، اما پشت لایه‌های نازک خمیر، شربت و مغز پسته، زنجیره‌ای جهانی و بسیار حساس از تامین کالا قرار دارد.

با افزایش تنش‌های منطقه‌ای و بسته شدن تنگه هرمز، یکی از مهم‌ترین شریان‌های دریایی تجارت جهانی، این شیرینی کوچک هم بازتابی از بحران‌هایی بزرگ‌تر از اندازه خود شده است. این بحران بر قیمت پسته، زعفران و دیگر مواد اولیه صنعت شیرینی‌پزی اثر گذاشته است؛ به ویژه در بازارهای خلیج فارس که وابستگی زیادی به واردات دارند.

سیف، صاحب یک شیرینی‌فروشی با چندین شعبه در دوبی، شارجه، عجمان و ابوظبی، به بی‌بی‌سی عربی گفت قیمت محصولات نهایی هنوز افزایش پیدا نکرده است. او دلیل این موضوع را سیاست ذخیره‌سازی زودهنگام مواد اولیه، به ویژه پسته، می‌داند؛ محصولی که معمولا پیش از فصل‌هایی مانند ماه رمضان و عید فطر و قربان در حجم بالا خریداری می‌شود.

اما به گفته سیف، تاثیر واقعی بحران در بازار مواد اولیه از هم‌اکنون دیده می‌شود؛ جایی که قیمت پسته، به ویژه پسته کال ایرانی، به دلیل دشواری انتقال محموله‌ها پس از اختلال در مسیرهای مرتبط با ایران، حدود ۱۵ درصد افزایش یافته است. او می‌گوید پسته سوری و پسته آنتپ ترکیه همچنان در بازار موجودند و تا حدی مانع افزایش بیشتر قیمت‌ها شده‌اند.

سیف همچنین می‌گوید برخی تاجران از بحران سوءاستفاده کرده‌اند و با وجود آن‌که بعضی کالاهای جایگزین افزایش قیمت نداشته‌اند، قیمت‌ها را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد بالا برده‌اند. به گفته او قیمت کشمش ایرانی نیز حدود ۱۰ درصد افزایش یافته است.

علی، فروشنده یکی از فروشگاه‌های زعفران در دوبی، می‌گوید با وجود اختلال در زنجیره تامین، بازار هنوز تا حدی متعادل باقی مانده است. به گفته او، قیمت ۱۰ گرم زعفران ایرانی حدود ۷۰ درهم امارات، معادل ۱۹ دلار آمریکاست و تاکنون افزایش شدید قیمت در فروشگاه مشاهده نشده است.

علی می‌گوید حدود دو کیلوگرم زعفران را پیش از ماه رمضان ذخیره کرده بود و همین موضوع باعث شده قیمت‌های فروش او در این دوره ثابت بماند. او همچنین توضیح می‌دهد که قیمت زعفران معمولا تحت تاثیر عوامل گسترده‌تری مانند قیمت جهانی نفت و هزینه حمل‌ونقل قرار می‌گیرد و به همین دلیل این بازار نسبت به هرگونه اختلال در تجارت بین‌المللی حساس است.

گزارش‌های اقتصادی سازمان ملل نشان می‌دهد نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی نفت از تنگه هرمز عبور می‌کند. علاوه بر آن، حجم زیادی از گاز طبیعی، محصولات پتروشیمی و کالاهای اساسی نیز از این مسیر جابه‌جا می‌شود.

در همین حال، برآوردهای اقتصادی حاکی از آن است که خود ایران نیز به دلیل اختلال یا محدود شدن تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، روزانه صدها میلیون دلار زیان می‌بیند؛ موضوعی که نشان‌دهنده درهم‌تنیدگی ابعاد سیاسی و هزینه‌های اقتصادی این بحران است.

بازار پسته ایرانی خارج از خلیج فارس

بهروز آگاه، از مسئولان انجمن پسته ایران ـ نهادی غیردولتی که در حوزه تجارت، صادرات و تولید پسته ایرانی فعالیت می‌کند ـ در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی عربی درباره توقف صادرات پسته ایران به کشورهای خلیج فارس گفت آنچه در منطقه رخ می‌دهد، دوره‌ای موقت در تاریخ طولانی روابط تجاری ایران و کشورهای حوزه خلیج فارس است.

او گفت: «وضعیت فعلی باعث شده صادرات پسته، زعفران و کشمش میان ایران و همسایگان جنوبی‌ کاملا متوقف شود، اما امیدواریم این دوره کوتاه باشد و اوضاع به زودی به حالت عادی بازگردد.»

آقای آگاه گزارش‌هایی را که از افزایش عرضه پسته در بازار داخلی ایران و کاهش قیمت آن به دلیل توقف صادرات از مسیر هرمز حکایت دارد، رد می‌کند. به گفته او، صادرات پسته ایران وابسته به یک بازار خاص نیست و فقط به کشورهای خلیج فارس محدود نمی‌شود، بلکه بازارهایی در چین، هند، اروپا، آمریکای لاتین و آفریقا را نیز شامل می‌شود.

او افزود امارات بیش از آنکه بازار مصرف مستقیم باشد، نقش مرکز بازصادرات را ایفا می‌کند.

به گفته او، ایران بین ماه‌های اوت تا فوریه حدود دو تا سه هزار تن پسته به منطقه خلیج فارس، عمدتا به دوبی، صادر کرده که هم برای مصرف داخلی و هم برای بازصادرات بوده است. او تاکید می‌کند که این میزان در مقایسه با کل تولید پسته ایران ناچیز است و می‌گوید: «تولید پسته ایران حدود ۲۲۰ هزار تن است و آنچه به امارات صادر می‌شود، سهم بسیار اندکی از این رقم را تشکیل می‌دهد.»

در سال ۲۰۲۳، امارات حدود هفت هزار تن پسته از ایران وارد کرد و این رقم در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۵ هزار تن رسید. همچنین در هفت ماه نخست سال گذشته، حجم صادرات پسته ایران به امارات نزدیک به ۱۲ هزار تن بود که بیشتر آن برای بازصادرات استفاده شد.

آخرین محموله پسته ایرانی پیش از پایان فوریه گذشته، هم‌زمان با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل به ایران، وارد امارات شد. آقای آگاه می‌گوید ایران معمولا هر سه ماه بین چهار تا شش هزار تن پسته به امارات صادر می‌کند، اما از فوریه تا مه سال ۲۰۲۶ این صادرات متوقف شده است.

توقف صادرات محصولات ایرانی به کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس ممکن است باعث شود بازار به سمت جایگزین‌هایی مانند پسته ترکیه و سوریه برای تولید باقلوا حرکت کند؛ روندی که شاید در بلندمدت به کنار گذاشته شدن تدریجی پسته ایرانی در بازار امارات و از دست رفتن بخشی از بازارهای خلیج فارس برای ایران منجر شود.

هرچند قیمت انواع شیرینی در بازارهای خلیج فارس هنوز نسبتا ثابت مانده، اما ادامه اختلال در زنجیره تامین می‌تواند به تدریج هزینه مواد اولیه را افزایش دهد.

برآوردهای اقتصادی نشان می‌دهد با افزایش قیمت پسته ایرانی در پی توقف صادرات، قیمت هر قطعه باقلوا ممکن است بین ۱۰ تا ۲۰ درصد افزایش پیدا کند.

تهدیدی برای تولید جهانی غذا

جدا از توقف صادرات پسته ایران به خلیج فارس، جنگ ایران باعث اختلال در تامین کودهای شیمیایی و مواد اولیه آن نیز شده و نگرانی‌هایی درباره امنیت غذایی جهان ایجاد کرده است.

مدیرعامل شرکت یارا، یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان کود شیمیایی در جهان، هشدار داده است که اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها از تنگه هرمز مستقیما بر دسترسی به کودهای شیمیایی تاثیر می‌گذارد.

او گفت کاهش مصرف این کودها می‌تواند منجر به کاهش تولید محصولات کشاورزی و افزایش قیمت مواد غذایی، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، شود.

بر اساس برآوردهای سازمان ملل، حدود یک‌سوم تجارت جهانی کودهای شیمیایی و نهاده‌هایی مانند اوره، پتاس، آمونیاک و فسفات از تنگه هرمز عبور می‌کند. از زمان آغاز بحران نیز قیمت کودهای شیمیایی حدود ۸۰ درصد افزایش یافته است که بر قیمت محصولات کشاورزی و غذایی در خلیج فارس، از جمله پسته، اثر گذاشته و هزینه‌های حمل‌ونقل، تولید و تامین را بالا برده است.