زندگی‌های به تاراج رفته؛ چه کسی بچه‌های ما را به اچ‌ای‌وی مبتلا کرد؟

هشدار: این داستان حاوی جزئیاتی است که ممکن است برای خوانندگان ناراحت‌کننده باشد

محمد امین هشت ساله بود که مدت کوتاهی پس از نتیجه مثبت اچ‌آی‌وی جان خود را ازدست داد.

صغرا مادرش می‌گوید تب او چنان شدید بود که اصرار داشت زیر باران بخوابد و از درد به خودش می‌پیچید، «انگار آتش به جانش افتاده بود».

اسما ده‌ ساله در حالی که در کنار قبر برادر کوچکش زانو زده است می‌گوید: «ما با هم خیلی دعوا می‌کردیم اما من را خیلی دوست داشت».

مدتی پس از ابتلای برادرش به ویروس، ابتلای اسما به اچ‌آی‌وی نیز تشخیص داده شد. خانواده این دو کودک معتقدند فرزندان آنها به دلیل سوزن‌های آلوده در جریان درمان‌های معمولی پزشکی در بیمارستان دولتی تونسه در ایالت پنجاب پاکستان به این ویروس مبتلا شده‌اند.

آن‌ها دو نفر از ۳۳۱ کودکی هستند که بی‌بی‌سی بین نوامبر ۲۰۲۴ تا اکتبر ۲۰۲۵ در این شهر شناسایی کرده که آزمایش اچ‌آی‌وی آنها مثبت بوده است.

پس از آنکه در اواخر سال ۲۰۲۴ یک پزشک درمانگاه خصوصی شیوع ایدز را مرتبط با بیمارستان دولتی تونسه دانست مقامات محلی وعده «برخورد قاطع و گسترده» دادند و مدیر بخش پزشکی بیمارستان را در مارس ۲۰۲۵ برکنار کردند اما بررسی‌های بی‌بی‌سی آشکار کرده است که تزریق‌های خطرناک و آلوده ماه‌ها پس از آن هم ادامه پیدا کرده است.

اواخر سال ۲۰۲۵ در جریان ۳۲ ساعت فیلمبرداری تحت پوشش در بیمارستان دولتی تونسه ما شاهد بودیم که آمپول‌ها در مورد دارو‌های گوناگون و در ده مورد مختلف دوباره استفاده شدند که احتمالا دارو‌های داخل آنها آلوده شده بوده‌اند.

در چهار مورد از این موارد مشاهده کردیم که دارو از یک آمپول به کودک دیگری تزریق شد. ما نمی‌دانیم آیا هیچ‌ یک از این کودکان مبتلا به ایدز بوده‌اند اما این روش آشکارا باعث احتمال انتقال ویروسی می‌شود.

دکتر الطاف احمد، میکروبیولوژیست و یکی از متخصصان سرشناس بیماری‌های عفونی پاکستان پس از مشاهده فیلم‌هایی که تهیه کردیم می‌گوید: «حتی اگر سوزن جدیدی استفاده کنند ممکن است ویروس در قسمت بالایی سرنگ باقی بماند و حتی با استفاده از سوزن جدید هم به فرد بعدی منتقل می‌شود».

با وجود تابلو‌هایی بر دیوار‌های بیمارستان که چگونگی تزریق بهداشتی و ایمن را نشان داده است ما از کارکنان درمانی و همچنین یک پزشک فیلم تهیه کرده‌ایم که ۶۶ بار بدون استفاده از دستکش‌های استریل برای بیماران تزریق انجام داده‌اند و کارشناس دیگری می‌گوید فیلم‌های ما ضعف گسترده‌ در آموزش کنترل بهداشتی بیماری در پاکستان را نشان می‌دهد.

ما حتی مشاهده کردیم که یک پرستار بدون استفاده از دستکش‌های بهداشتی سطل زباله‌های بیمارستانی را زیر‌ و‌ رو می‌کند. دکتر احمد می‌گوید: «او همه اصول بهداشتی تزریقات پزشکی را زیر پا گذاشته است».

وقتی فیلم را به دکتر قاسم بازدار، مدیر جدید بیمارستان نشان دادیم او حاضر نشد بپذیرد که این فیلم‌ها واقعی است. او ادعا کرد که این فیلم‌ها شاید پیش از دوران مدیریت او فیلمبرداری شده باشد یا «صحنه‌سازی است»، او اصرار داشت که بیمارستان او برای کودکان ایمن است.

دکتر گل قیصرانی، پزشک درمانگاه خصوصی اولین فردی بود که اواخر سال ۲۰۲۴ شیوع بیماری را با توجه به تعداد کودکانی که در درمانگاه او مبتلا به اچ‌آی‌وی تشخیص داده شده بودند متوجه شد.

او می‌گوید ۶۵ نفر از ۷۰ کودکی که مبتلا به اچ‌آی‌وی تشخیص داده بود پیشتر در بیمارستان دولتی تونسه تحت درمان‌های پزشکی قرار گرفته بودند.

او به خاطر می‌آورد که مادر یکی از کودکان به او گفت به دخترش با همان آمپولی تزریق شد که برای یکی از اعضای خانواده مبتلا به اچ‌آی‌وی استفاده شده بود و سپس با همان آمپول به کودکان دیگری هم تزریق شد. قیصرانی می‌گوید پدر کودک در مورد استفاده دوباره از سرنگ در بیمارستان دولتی تونسه اعتراض کرده بود اما پرستاران اعتنایی به او نکرده بودند.

بی‌بی‌سی با کنار هم گذاشتن داده‌های برنامه غربالگری ایدز استان پنجاب، کلینیک‌های خصوصی و یک مجموعه داده که از سوی پلیس درز کرده بود، توانسته است ۳۳۱ کودک را شناسایی کند که بین نوامبر ۲۰۲۴ تا اکتبر ۲۰۲۵ در شهر تونسه آزمایش اچ‌آی‌وی آن‌ها مثبت بوده است.

در میان نمونه‌ای از ۹۷ کودک مبتلا به اچ‌آی‌وی که خانواده‌هایشان نیز مورد آزمایش قرار گرفتند، تنها مادرِ چهار کودک نتیجه آزمایش مثبتی داشت. این موضوع نشان می‌دهد که موارد بسیار کمی از این ابتلاها ناشی از انتقال ویروس از مادر به کودک بوده است.

صغری، مادر محمدامین و اسما، آزمایش اچ‌آی‌وی منفی داشت. همسر او دو سال پیش در یک سانحه رانندگی جان باخت.

طبق داده‌های برنامه غربالگری ایدز استان پنجاب، در بیش از نیمی از این ۳۳۱ مورد از جمله مورد اسما، «سوزن آلوده» به‌عنوان شیوه انتقال ثبت شده است؛ در سایر موارد، شیوه انتقال مشخص نشده است.

دولت پنجاب در ماه مارس ۲۰۲۵ وارد ماجرا شد و اعلام کرد موارد ابتلا به اچ‌آی‌وی ۱۰۶ مورد بوده است. دکتر طیب فاروق چاندیو مدیر بخش پزشکی بیمارستان دولتی تونسه از کار برکنار شد اما بی‌بی‌سی فاش می‌کند که تا سه ماه پس از آن او به عنوان مدیر ارشد پزشکی در مرکز پزشکی روستایی واقع در حاشیه‌ شهر تونسا باز هم در زمینه امور درمانی کودکان فعالیت می‌کرده است.

او در مصاحبه با بی‌بی‌سی می‌گوید پس از آگاهی از مورد اچ‌آی‌وی مثبت در بیمارستان تونسه اقدام «فوری» انجام داده است اما می‌گوید این بیمارستان عامل انتشار بیماری ایدز نبوده است.

دکتر چاندیو جای خود را به قاسم بازدار داد. آقای بازدار به بی‌بی‌سی می‌گوید اچ‌آی‌وی پس از تصدی این سمت در مارس ۲۰۲۵، «تمرکز اصلی» او بوده است و «سیاست سخت‌گیرانه‌ای» در مورد کنترل عفونت‌های خطرناک دارد.

او می‌گوید: «ما برنامه‌های آموزشی برای امداگران و پرستاران در زمینه چگونگی پیشگیری از اچ‌آی‌وی ترتیب داده‌ایم. مهم‌ترین بخش در بیمارستان بخش کنترل و پیشگیری از عفونت است و آنها به طور کامل در این زمینه آموزش دیده‌اند».

هر چند شواهد بی‌بی‌سی نشان می‌دهد رفتار‌های ناایمن و خطر‌آفرین تا هشت ماه بعد هم ادامه پیدا کرده است.

فیلم‌هایی که از نوامبر و دسامبر ۲۰۲۵ تهیه کرده‌ایم و در طول چند هفته فیلمبرداری شده است نشان می‌دهد ویال (شیشه‌های کوچک دارویی) و آمپول‌ها که باید استریل نگهداری شوند اغلب در کنار سوزن‌های استفاده شده روی میز‌ها رها شده بودند.

بیشتر کودکانی که در بیمارستان دولتی تونسه تحت درمان قرار می‌گرفتند تزریقات خود را از طریق کانولا (لوله باریک پزشکی که وارد رگ می‌شود) دریافت می‌کردند که خود باعث افزایش خطر ابتلا به بیماری می‌شود. این روش چون به طور مستقیم وارد جریان خون می‌شود داروی آلوده می‌تواند از تمام روش‌های ایمنی و دفاعی طبیعی بدن عبور کند.

ما همچنین از یک پرستار فیلم گرفتیم که سرنگ استفاده شده را با مایع درون آن بیرون می آورد و به جای اینکه آن را دور بیندازد آن را به همکارش می‌دهد که ظاهرا آماده می‌شود که آن را به کودک دیگری تزریق کند.

وقتی فیلم‌های تحت پوشش خود را به آقای بازدار نشان دادیم او اصرار داشت که این موارد پیش از تصدی او به مدیریت اتفاق افتاده است.

وقتی از او پرسیدیم در مورد این فیلم‌ها چه پیامی برای پدر‌و‌مادر‌های شهر دارد می‌گوید: «من می‌توانم با اطمینان به آنها بگویم می‌توانید برای درمان فرزندان خود به بیمارستان دولتی تونسه مراجعه کنید».

در بیانیه دولت محلی آمده است «هیچ شواهد تائیدشده‌ای از نظر اپیدمیولوژی در دست نیست که به طور مشخص ثابت کند بیمارستان دولتی تونسه منبع شیوع بیماری اچ‌آی‌وی بوده است».

در این بیانیه در ماموریت مشترک با یونیسف، سازمان بهداشت جهانی و وزارت بهداشت و درمان منطقه‌ بر «نقش فعالیت‌های خصوصی غیرقانونی» و «سهم انتقال خون غربال‌نشده» در شیوع بیماری تاکید شده است.

اما بی‌بی‌سی گزارش ماموریت مشترک آوریل سال ۲۰۲۵ در مورد شیوع بیماری در این شهر را یافته است که به بسیاری از مسايلی که ما در بیمارستان دولتی تونسه مشاهده کردیم اشاره می‌کند.

در گزارش آمده است «وضعیت به‌ویژه در اتاق فوریت‌های پزشکی کودکان باعث نگرانی است» و این یکی از بخش‌هایی است که بی‌بی‌سی از آن فیلمبرداری کرده است.

«دارو‌های ضروری برای درمان کودکان وجود نداشت و تزریقات پر‌خطر و ناایمن مشاهده می‌شد و مایعات داخل وریدی دوباره استفاده می‌شد و کانولا‌ها بدون برچسب و نشانه بودند و از سرم‌های داخل‌ وریدی آویخته بر پایه‌ها استفاده می‌شد. بهداشت دست‌ها نادیده گرفته می‌شد و راه آب سینک‌ها گرفته بود و هیچ مایع ضد‌عفونی‌کننده در دسترس نبود».

دکتر فاطمه میر، استاد پزشکی اطفال در بیمارستان آقا‌خان کراچی می‌گوید فیلم‌های ما ضعف آموزش کنترل بیماری را در پاکستان نشان می‌دهد. «ما باید به افرادی که تزریق انجام می‌دهند هشدار دهیم که شما وسیله موثری برای انتقال بیماری‌ها هستید».

بررسی و تحقیق ما نشان می‌دهد که رفتار‌های پر‌خطر تا حدی بر اثر فشار سیستماتیک برای تزریق و ترجیح فرهنگی برای دریافت درمان تزریقی است.

پاکستان یکی از بالاترین نرخ‌های تزریقات درمانی در جهان را دارد و بسیاری از آن‌ها از نظر پزشکی ضروری نیستند. به گفته خانم میر، بیشتر مردم درخواست تزریق از جمله برای فرزندانشان می‌کنند و پزشکان نیز با رضایت این درخواست‌ها را می‌پذیرند. او می‌گوید: «باید آستانه تجویز تزریق بسیار بالا باشد. تزریق فقط باید برای بیماری‌های تهدیدکننده جان انجام شود. برای بیماری‌های خفیف تا متوسط، باید از داروهای خوراکی استفاده کرد.»»

کمبود دارو و مواد دارویی هم یکی از عوامل رفتار‌های پر‌خطر است. درخواست برای تزریق باعث فشار بر منابع می‌شود که در بیمارستان‌های دولتی در طریق سیستم سهمیه‌ای و نظارت مدیران تامین می‌شود. خانم میر می‌گوید: «آنها میزان محدودی از دارو و مواد بهداشتی دارند و به آنها گفته می‌شود که باید با همین مواد تا آخر ماه سر کنید. آیا آنها متوجه می‌شوند که این صرفه‌جویی‌ها چقدر ممکن است خطرناک باشد؟ پس کجا باید هزینه شود؟».

در جریان فیلمبرداری تحت پوشش از بیمارستان دریافتیم که اغلب منابع درمانی در بخش‌ها ناپدید می‌شد و از بیمارانی که توانایی مالی داشتند خواسته می‌شد که دارو‌های مسکن را خودشان تهیه کنند. یک پرستار می‌گوید: «آنها ما را وادار می‌کنند برای هر قطعه کوچک از منابع دارویی و پزشکی پاسخگو باشیم».

رویداد‌های مستند شده در بیمارستان دولتی تونسه آئینه‌ای از شیوع بیماری‌ها در نقاط دیگر پاکستان بوده است.

در سال ۲۰۱۹، صدها کودک در شهر رتودیرو در استان سند آزمایش اچ‌آی‌وی مثبت داشتند؛ بیشتر آن‌ها والدینی داشتند که نتیجه آزمایششان منفی بود. دکتر عمران آربانی، پزشک اطفال محلی، به بی‌بی‌سی گفت که در سوابق پزشکی این کودکان مراجعه‌های مکرر به درمانگاه و تزریق‌های متعدد دیده می‌شود و «بنابراین احتمالاً ویروس در یکی از همین مراکز درمانی منتقل شده است». تا سال ۲۰۲۱ شمار کودکان مبتلای محلی به اچ‌آی‌وی به ۱۵۰۰ نفر رسید و حتی اکنون نیز موارد جدید ابتلا همچنان گزارش می‌شود.»

زمانی که در تونسه فیلمبرداری می‌کردیم مجموعه‌ای از موارد ابتلا از کراچی هم گزارش شد. در منطقه سایت‌تاون کراچی کودکانی که در بیمارستان محلی دولتی کلثوم بای ولیکا تحت درمان‌های گوناگون قرار گرفته بودند مدتی بعد اچ‌آی‌وی مثبت شدند.

در میان آنها میکاشای دو ساله هم بود.

یکی از اعضای خانواده او می‌گوید کارکنان بیمارستان یک سرنگ را برای چندین کودک استفاده می‌کردند، آنها به بی‌بی‌سی گفتند: «آنها یک سرنگ را پر می‌کردند و آن را به یک کودک تزریق می‌کردند و دوباره آن را پر می‌کردند و به کودک بعدی تزریق می‌کردند».

مدیر پزشکی بیمارستان دکتر ممتاز شیخ در مصاحبه با بی‌بی‌سی می‌گوید: «پزشکان معتبر هرگز از سرنگ دوباره استفاده نمی‌کنند به همین دلیل ما به هیچ عنوان چنین مواردی در بیمارستان‌های دولتی نداریم».

با این حال، وزیر بهداشت فدرال به‌طور علنی تایید کرده است که شیوع ۸۴ مورد ابتلا در نتیجه استفاده مجدد از سرنگ‌های آلوده در بیمارستان رخ داده است.

وقتی یافته‌های بررسی‌ها را در اختیار دولت پاکستان قرار دادیم سخنگوی دولت گفت که به سرعت در چارچوب وظایف خود برای رفع نگرانی‌ها و اقدامات لازم برای کنترل و پیشگیری از عفونت اقدام خواهد کرد و پس از آن در مارس ۲۰۲۵ دستور‌العمل‌هایی برای همه مراکز پزشکی کشور ارسال کرد.

در تونسه، خانواده اسما می‌گویند وزن او در حال کاهش است و اکنون با واقعیتی روبه‌روست که باید تا پایان عمر تحت درمان ویروسی باشد که هرگز نباید در معرض آن قرار می‌گرفت.

خانواده او می‌گوید باور‌های نادرست در مورد اچ‌آی‌وی به معنای آن است که همسایگان اجازه نمی‌دهند فرزندان‌شان با او بازی کنند و او نه فقط بیمار است بلکه تنها و منزوی هم مانده است. او از مادرش می‌پرسد: «چرا با من چنین رفتاری می‌کنند؟».

اسما کنار گور برادرش ایستاده و می‌گوید دلم برایش تنگ شده است «او حالا پیش خداست».

اسما به بی‌بی‌سی می‌گوید در مدرسه خیلی خوب درس می‌خواند.

او می‌گوید: «وقتی بزرگ شدم می‌خواهم دکتر شوم».