آنکارا و رویای اروپایی؛ چرا عضویت ترکیه دوباره مطرح شده است؟

درخواست دیرینه ترکیه برای پیوستن به اتحادیه اروپا بیش از یک دهه است که در وضعیت بن‌بست قرار دارد، اما مقام‌های ترک همچنان بر پایبندی آنکارا به هدف عضویت تاکید می‌کنند و معمولاً الگوهای جایگزین را کنار می‌گذارند.

اتحادیه اروپا در سال ۱۹۹۹‏ به ترکیه جایگاه نامزد عضویت داد و مذاکرات الحاق نیز در سال ۲۰۰۵‏ آغاز شد.

بروکسل عقب‌گرد آنکارا در زمینه حقوق و حاکمیت قانون، و نیز ادامه بن‌بست بر سر قبرس را از دلایل توقف مذاکرات عضویت عنوان می‌کند.

رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، بارها اتحادیه اروپا را به «استانداردهای دوگانه» و «کوته‌بینی» ژئوپولیتیک در قبال تاخیر در روند عضویت متهم کرده و گفته است عضویت در اتحادیه اروپا همچنان «یک هدف راهبردی» برای آنکارا است.

مقام‌های ترکیه و رسانه‌های نزدیک به دولت استدلال می‌کنند که پیشنهاد آنکارا به این بلوک با تغییر توازن‌های جهانی تقویت شده است و می‌گویند در شرایطی که اروپا می‌کوشد ساختار امنیتی خود را بازآرایی کند و وابستگی‌اش به واشنگتن را کاهش دهد، جایگاه و ارزش ترکیه افزایش یافته است.

با این حال روشن نیست که آیا این تحولات می‌تواند جان تازه‌ای به مذاکرات عضویت بدهد یا در نهایت به شکل‌گیری نوع متفاوتی از همکاری میان دو طرف منجر خواهد شد.

ترکیه چه می‌گوید؟

مقام‌های ترکیه بارها بر پایبندی آنکارا به روند عضویت تاکید کرده و اتحادیه اروپا را مسئول توقف مذاکرات دانسته‌اند.

رجب طیب اردوغان گفت بروکسل باید «توانمندی جهانی» آنکارا را در جهانی هرچه چند قطبی‌تر درک کند. او اتحادیه اروپا را به «کوته‌بینی راهبردی» متهم کرد و گفت این اتحادیه همواره به دنبال «بهانه‌ای برای کنار گذاشتن ترکیه و کند کردن روند عضویت» بوده است.

او گفت: «ترکیه با وجود استانداردهای دوگانه بی‌شماری که تحمل کرده، همچنان با پافشاری به تلاش‌های خود برای عضویت کامل ادامه می‌دهد.»

او گفت: «نیاز اروپا به ترکیه بیش از نیاز ترکیه به اروپا است. باید درک شود که اتحادیه اروپایی که ترکیه در آن به‌عنوان عضو کامل مشارکت نداشته باشد، نه یک کنشگر جهانی خواهد بود و نه به مرکزی برای جذب دیگران بدل می‌شود.»

آقای اردوغان همچنین به «بحث‌های زیان‌بار برخی بازیگران اروپایی درباره جایگاه ترکیه در اروپا» اشاره کرد؛ اظهاراتی که شاید اشاره‌ای غیرمستقیم به سخنان اخیر اورزولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا بود که گفته بود اتحادیه اروپا نباید «تحت تاثیر» چین، روسیه یا ترکیه قرار گیرد.

او افزود: «گاهی از دموکراسی ما حرف زدند، گاهی از اقتصاد ما ترسیدند، زمانی از جمعیت ما احساس تهدید کردند و زمانی هم با بهانه‌هایی درباره مذهب‌مان، ما را طرد کردند. در هر مرحله، بهانه‌ای برای کنار گذاشتن ترکیه و کند کردن روند عضویت پیدا کردند.»

هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه نیز در اواخر ماه آوریل در سفر به اتریش از اتحادیه اروپا انتقاد کرد.

او گفت: «طبیعتا اگر بخواهید به جایی بپیوندید، شرایطی وجود دارد، مشکل این است که در اتحادیه اروپا اراده سیاسی لازم برای گفتن این جمله وجود ندارد که اگر ترکیه شرایط را برآورده کند، عضویتش را می‌پذیریم.»

او افزود: «از سوی دیگر، تحولات ژئوپولیتیک به شکلی پیش می‌رود که ما را ناگزیر می‌کند، فارغ از نوع روابطمان با اتحادیه اروپا، با یکدیگر همکاری کنیم.» او به همکاری ترکیه و اتحادیه اروپا فراتر از موضوع عضویت، از جمله نقش ترکیه در مذاکرات صلح روسیه و اوکراین، اشاره کرد.

جدیدترین استدلال ترکیه چیست؟

مقام‌های ترکیه و رسانه‌های حامی دولت این کشور می‌گویند با تبدیل شدن صنعت دفاعی ترکیه به بازیگری مهم در سطح جهانی، موقعیت آنکارا تقویت شده است. آنها معتقدند این موضوع باید جذابیت ترکیه را برای کشورهای اروپایی افزایش دهد؛ کشورهایی که در حال بازطراحی ساختار امنیتی قاره هستند.

رسانه‌های نزدیک به دولت، ترکیه را «تنها راه‌حل» برای امنیت اروپا توصیف کرده و بر موقعیت ژئوپولتیک حیاتی این کشور تاکید می‌کنند.

در همین راستا، آنکارا تلاش کرده همکاری‌های دفاعی خود را با چندین کشور اروپایی گسترش دهد و رسانه‌های ترک به‌ طور خاص بر روابط و قراردادها با اسپانیا، ایتالیا و بریتانیا تمرکز کرده‌اند.

در همین حال، رسانه‌های ترکیه، این کشور را در پی اختلال در عرضه جهانی انرژی به دلیل بسته شدن تنگه هرمز، به ‌عنوان قطب احتمالی جایگزین انرژی معرفی کرده‌اند.

آلپ‌ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در ماه آوریل از سه پروژه خبر داد که قرار است مسیرهای جایگزین تامین انرژی برای اروپا از طریق ترکیه ایجاد کنند؛ پروژه‌هایی برای انتقال گاز طبیعی مایع قطر، گاز ترکمنستان و نفت عراق به اروپا.

مارتا کاس، کمیسر گسترش اتحادیه اروپا، در ماه آوریل گفت: «در شرایطی که واقعیت‌های ژئوپولتیک در اروپا و خاورمیانه در حال تغییر است، ما به ترکیه نیاز داریم … با جنگی که در شمال و جنوب جریان دارد و مسیرهای تجاری نوظهوری که از ترکیه عبور می‌کنند، این کشور به یک ضرورت تبدیل شده است.»

او افزود اروپا انتظار دارد ترکیه در مسیر برآورده کردن معیارهای عضویت «و همچنین در موضوع قبرس» گام بردارد.

این بحث ممکن است چگونه پیش برود؟

مقام‌های ترکیه به‌ ندرت در اظهارات خود درباره عضویت در اتحادیه اروپا به اصلاحات دموکراتیک اشاره می‌کنند و بیشتر بر منافع متقابل و عمل‌گرایانه تمرکز دارند.

اما منتقدان می‌گویند رویکرد محتاطانه دولت ترکیه در زمینه اصلاحات سیاسی، و نیز ادامه تنش‌ها با اعضای اتحادیه اروپا یعنی یونان و قبرس، مانعی اساسی در مسیر پیشرفت روند عضویت است.

نامق تان، دیپلمات بازنشسته و مسئول سیاست خارجی حزب جمهوری‌خواه خلق، حزب اصلی مخالف دولت، می‌گوید: «روابط قدرتمند ترکیه با اروپا وابسته به دموکراسی، حاکمیت قانون، پیش‌بینی‌پذیری نهادی و ارزش‌های مشترک است.»

او گفت اقدامات ضد دموکراتیک حزب عدالت و توسعه «تقریبا شکل‌گیری زبان سیاسی مشترک و سیاست خارجی مشترک را ناممکن می‌کند».

مراد یتکین، روزنامه‌نگار باسابقه نیز نوشت: «ایجاد یک نظام قضایی‌ که بتواند عدالت را برقرار کند، راه توسعه روابط ترکیه و اتحادیه اروپا و ارتقای استانداردهای اقتصادی و دموکراتیک ترکیه است.»

برخی دیگر از منتقدان، کشورهای اتحادیه اروپا را متهم می‌کنند که صرف‌نظر از اصلاحات، تمایلی به پذیرش ترکیه ندارند؛ موضوعی که باعث شده بحث درباره روش‌های جایگزین همکاری مطرح شود.

تاجان ایلدم، دیپلمات بازنشسته، پیشنهاد کرد ترکیه دستور کار اصلاحات داخلی خود را احیا کند و اتحادیه اروپا نیز «چارچوبی راهبردی و انعطاف‌پذیر» اتخاذ کند که بتواند مخالفت‌های قبرس و یونان را دور بزند و همکاری عمیق‌تری را ممکن سازد.

او در وب‌سایت مستقل تی۲۴ نوشت: «به ‌روزرسانی اتحادیه گمرکی، پیشبرد روند لغو روادید و توسعه سازوکارهای نهادینه همکاری امنیتی می‌تواند سنگ‌بنای چنین مدلی باشد.»

با وجود ادامه ابهام درباره مسیر اروپایی ترکیه، نظرسنجی کمیسیون اروپا در سال ۲۰۲۵ نشان داد ۵۸ درصد پاسخ‌دهندگان در ترکیه گفته‌اند که اگر همه‌پرسی درباره عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا برگزار شود، به آن رای مثبت خواهند داد.