زمستان ۱۴۰۵؛ آیا ایران با کمبود گاز و برق روبه‌رو خواهد شد؟

با نزدیک‌شدن زمستان، مقام‌های ایران بار دیگر درباره دشواری تامین گاز و برق هشدار می‌دهند. جنگ اخیر بخشی از تاسیسات گازی، شبکه برق و زیرساخت‌های انرژی کشور را آسیب زده و نگرانی‌ها درباره توان ایران برای عبور از ماه‌های سرد سال را افزایش داده است. هرچند ناترازی مزمن انرژی، کمبود سرمایه‌گذاری و فرسودگی زیرساخت‌ها پیش از جنگ هم وجود داشت، اما امسال هشدارها جدی‌تر از همیشه به نظر می‌رسد.

در ۲۰ مهر، سخنگوی کمیسیون اصل نود مجلس از در پیش بودن زمستانی دشوار خبر داد و گفت چهار پالایشگاه مجتمع گاز پارس جنوبی که در جریان جنگ آسیب دیده‌اند، همچنان در حال بازسازی هستند.

فرشید شکرخدایی، عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، نیز هشدار داده است: «مطمئنا در زمستان با کمبود گاز مواجه خواهیم بود. به واسطه این کمبود گاز، احتمالا حجم زیادی مازوت در نیروگاه‌ها سوزانده خواهد شد و در نتیجه آلودگی شدید هوا را شاهد خواهیم بود.»

با این حال، مقام‌ها و برخی منابع فعال در پروژه‌های بازسازی می‌گویند تعمیر تاسیسات آسیب‌دیده با سرعت در حال انجام است و بخش قابل توجهی از ظرفیت ازدست‌رفته تاکنون به مدار بازگشته است. آنها همچنین می‌گویند پیمانکاران روسی در بخشی از این روند مشارکت دارند؛ موضوعی که می‌تواند بخشی از نگرانی‌ها درباره تامین انرژی در زمستان را کاهش دهد.

حملات به تاسیسات گازی و برق ایران

حملات به زیرساخت‌ها و شبکه‌های توزیع انرژی ایران از اسفند ۱۴۰۴ تا اردیبهشت ۱۴۰۵ ادامه داشت. آمریکا و اسرائیل در ۹ اسفند ۱۴۰۴ حملات نظامی خود علیه ایران را آغاز کردند. در روزهای نخست، مراکز نظامی و فرماندهی هدف اصلی این حملات بودند، اما با ادامه درگیری‌ها، بخشی از زیرساخت‌های مرتبط با تولید، انتقال و توزیع انرژی نیز هدف قرار گرفت.

در ۱۶ اسفند ۱۴۰۴، انبارهای سوخت تهران و کرج هدف حمله قرار گرفت و توزیع سوخت در پایتخت به طور موقت مختل شد. چند روز بعد، در ۲۲ اسفند، آمریکا جزیره خارگ، مهم‌ترین پایانه صادرات نفت ایران، را بمباران کرد. هرچند اهداف اعلام‌شده ماهیت نظامی داشتند، این حمله به طور غیرمستقیم بر بخش نفت و صادرات انرژی ایران نیز تاثیر گذاشت.

شدیدترین آسیب به صنعت گاز ایران در ۲۷ اسفند وارد شد؛ روزی که پالایشگاه‌های گاز پارس جنوبی در عسلویه هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفتند. مقام‌های ایرانی از آسیب دیدن پالایشگاه‌های سوم تا ششم خبر دادند، در حالی که آژانس بین‌المللی انرژی خسارت به فازهای ۶ و ۷ و ۱۷ و ۱۸ را گزارش کرد. در ادامه، بین ۱۵ تا ۱۸ فروردین، پتروشیمی‌های ماهشهر و عسلویه و برخی تاسیسات تامین برق، بخار و آب نیز هدف حمله قرار گرفتند. وزارت نیرو نیز سرانجام در ۲۶ تیرماه برای نخستین بار آسیب دیدن زیرساخت‌های برق در این حملات را تایید کرد.

میزان خسارت در بخش گاز چقدر است؟

خسارت‌های واردشده به تاسیسات گازی ایران در جریان جنگ قابل توجه بود. بر اساس گزارش‌ها، پالایشگاه‌های سوم تا ششم پارس جنوبی در عسلویه از مهم‌ترین تاسیساتی بودند که آسیب دیدند و بخش عمده ظرفیت مختل‌شده به این مجموعه‌ها مربوط می‌شود. سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نیز گفته است نزدیک به ۸ هزار نقطه از شبکه تولید، انتقال و توزیع گاز در جریان حملات آسیب دیده است.

برآوردهای مختلف از حجم خسارت‌ها تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند، اما همگی از کاهش قابل توجه ظرفیت تولید گاز کشور حکایت می‌کنند. غلامرضا دهقان ناصرآبادی، عضو کمیسیون انرژی مجلس، می‌گوید ایران در جریان جنگ اخیر با آمریکا و اسرائیل حدود یک‌سوم ظرفیت تولید گاز خود را از دست داده است.

جعفر پورکبگانی، نماینده مجلس شورای اسلامی، گفته است بر اساس ارزیابی مشترک کارشناسان و متخصصان دانشگاه علم و صنعت، خسارت واردشده به تاسیسات آسیب‌دیده پارس جنوبی تاکنون حدود چهار میلیارد دلار برآورد می‌شود. به گفته او، زیان ناشی از کاهش فعالیت این مجموعه‌ها نیز روزانه نزدیک به دو میلیون دلار است.

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نیز در یک برنامه تلویزیونی گفت: «حادثه بسیار سنگینی در ۲۷ اسفند رخ داد و در مجموع نزدیک به ۷ هزار و ۹۲۴ مورد آسیب در تاسیسات شرکت ملی گاز به ثبت رسید. همچنین حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید گاز کشور در جریان حملات ۲۷ اسفند از دست رفت.»

اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور، نیز اعلام کرده است ناترازی سالانه گاز ایران که پیش از جنگ حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شد، پس از آسیب به زیرساخت‌ها به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب رسیده است. به گفته او، تولید سالانه گاز کشور نیز از حدود ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.

در همین حال، آژانس بین‌المللی انرژی در برآورد اولیه خود کاهش تولید روزانه گاز ایران را حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب اعلام کرده است. این رقم با برخی از آمارهای اعلام‌شده از سوی مقام‌های ایرانی تفاوت دارد، اما در مجموع از وارد شدن خسارت قابل توجه به ظرفیت تولید گاز کشور حکایت می‌کند.

میزان آسیب به صنعت برق چقدر است؟

شبکه برق ایران یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های برق خاورمیانه است. حدود ۲۰۰ نیروگاه و هزاران واحد انتقال و توزیع برق در سراسر کشور فعالیت می‌کنند و ظرفیت اسمی تولید برق در زمان اوج مصرف به حدود ۹۵ هزار مگاوات می‌رسد. با این حال، صنعت برق ایران سال‌هاست با ناترازی ساختاری مواجه است و در تابستان ۱۴۰۴ کسری برق در زمان اوج مصرف به حدود ۱۵ تا ۲۰ هزار مگاوات رسید.

جنگ اخیر این وضعیت را تشدید کرد. عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، در صحن مجلس اعلام کرد که در پی حملات، ۴۲۰۰ مگاوات از ظرفیت تولید برق کشور از مدار خارج شد. محمد اله‌داد، مدیرعامل توانیر، نیز گفت بیش از دو هزار نقطه از شبکه توزیع برق آسیب دیده و مجموع خسارت‌های واردشده به صنعت برق از ۶۰ هزار میلیارد تومان فراتر رفته است.

بر اساس اعلام توانیر، در میان تاسیسات آسیب‌دیده ۷۱۱ پست توزیع هوایی و زمینی، ۵۹۱ کیلومتر شبکه فشار متوسط، ۱۷۷ کیلومتر شبکه فشار ضعیف، ده‌ها پایه توزیع برق و ۱۳۴ ساختمان اداری و پست زمینی قرار دارند. در کیش، بندرعباس، قشم، سیریک، جاسک و ماهشهر نیز بخش‌هایی از شبکه توزیع برق آسیب دید؛ به گونه‌ای که تنها در جاسک حدود یک کیلومتر از شبکه فشار متوسط تخریب شد.

همچنین نیروگاه سیکل ترکیبی احمد کاظمی با ظرفیت اسمی ۹۱۴ مگاوات، شامل دو واحد گازی ۳۰۷ مگاواتی و یک واحد بخار ۳۰۰ مگاواتی، در جریان حملات آسیب دید. به گفته مقام‌های صنعت برق، تنها خسارت‌های واردشده به بخش توزیع بیش از ۲۵ هزار میلیارد تومان برآورد شده است.

وضعیت بازسازی صنعت گاز و برق

جنگ اخیر به بخشی از زیرساخت‌های تولید و تامین انرژی ایران آسیب زد؛ خسارت‌هایی که در کنار ناترازی‌های پیشین، نگرانی‌ها درباره تامین گاز و برق در فصل سرد را افزایش داده است. اکنون با نزدیک شدن به زمستان، یکی از پرسش‌های اصلی این است که چه میزان از ظرفیت آسیب‌دیده به مدار بازگشته و روند بازسازی تا کجا پیش رفته است.

در بخش گاز، پالایشگاه‌های سوم تا ششم پارس جنوبی در عسلویه آسیب دیدند و بخشی از ظرفیت تولید و فرآورش گاز از مدار خارج شد. حمید بورد، سرپرست وزارت نفت، ۲۱ مهرماه اعلام کرد بخش اصلی تعمیرات اساسی پالایشگاه‌های پارس جنوبی تکمیل شده و آمادگی برای ورود به فصل سرد افزایش یافته است. با این حال، محمدعلی شفیعی، مدیرعامل شرکت اویک، پیشرفت کلی پروژه بازسازی را بیش از ۴۸ درصد اعلام کرده و گفته است یکی از واحدهای آسیب‌دیده قرار است اوایل دی‌ماه راه‌اندازی شود؛ اقدامی که روزانه ۱۲.۵ میلیون مترمکعب به تولید گاز کشور خواهد افزود.

سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، نیز گفته است حدود ۹۵ میلیون مترمکعب از ظرفیت روزانه ازدست‌رفته به چرخه تولید بازگشته و عملیات بازسازی پیش از آغاز فصل سرما ادامه دارد. به گفته او، حجم گاز تحویلی به برخی صنایع و کسب‌وکارهای کوچک نیز نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود یک میلیارد مترمکعب افزایش یافته است.

مجموع این آمارها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از ظرفیت ازدست‌رفته به مدار بازگشته، اما بازسازی کامل تاسیسات آسیب‌دیده همچنان تا ماه‌های آینده ادامه خواهد داشت.

در بخش برق نیز مقام‌ها از پیشرفت بازسازی‌ها خبر می‌دهند. به گفته آنها، بیشتر نیروگاه‌های دولتی آسیب‌دیده تعمیر و به شبکه بازگردانده شده‌اند، هرچند تعمیر برخی نیروگاه‌های خصوصی همچنان ادامه دارد. مدیرعامل توانیر اعلام کرده تعمیرات و برنامه‌های نگهداری شبکه تا ۱۵ آبان تکمیل خواهد شد و ۲۰۰ مگاوات ظرفیت جدید خورشیدی نیز در کوتاه‌مدت وارد مدار می‌شود.

عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو، نیز اواخر شهریورماه با اشاره به آسیب‌های واردشده به تاسیسات صنعت برق در جریان جنگ گفت شمار زیادی از مراکز فنی این صنعت هدف حمله قرار گرفتند، اما «همه این مراکز بازسازی شده‌اند و در مدت کوتاهی به مدار بازگشته‌اند.»

آیا زمستان سختی در راه است؟

نگرانی درباره تامین گاز و برق در زمستان در شرایطی مطرح می‌شود که ایران پیش از جنگ نیز با ناترازی مزمن انرژی روبه‌رو بود. جنگ این مشکل را تشدید کرد، اما لزوما به معنای فروپاشی شبکه گاز و برق نیست. شواهد موجود نشان می‌دهد زمستان پیش رو احتمالا برای بخش صنعت دشوار خواهد بود، اما ساختار مدیریت بحران انرژی همچنان بر این اساس تنظیم شده که خانوارها آخرین گروهی باشند که با محدودیت روبه‌رو می‌شوند.

تجربه سال گذشته نیز همین رویکرد را نشان می‌دهد. مصرف گاز بخش خانگی و تجاری در اوج سرما به رکورد ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید و به نوشته تابناک، «حتی یک مورد قطع گاز در بخش خانگی گزارش نشد». جبران این کسری عمدتا از طریق محدودیت مصرف صنایع و جایگزینی بخشی از سوخت نیروگاه‌ها با سوخت مایع انجام شد.

صنایع پیش از این نیز بار اصلی کمبود گاز را بر دوش کشیده‌اند. بر اساس گزارش وزارت صمت، در زمستان ۱۴۰۳ صنایع به طور متوسط با ۵۵ درصد محدودیت گاز روبه‌رو بودند و تعداد روزهای محدودیت از ۷۵ به ۱۱۱ روز افزایش یافت.

مقام‌ها امسال نیز بر ادامه همین اولویت‌بندی تاکید دارند. هوشنگ صیدالی، مدیر هماهنگی گازرسانی شرکت ملی گاز، گفته است: «خط قرمز ما مردم هستند. تمام تلاش خود را می‌کنیم تا جایی که امکان‌پذیر باشد، گاز هیچ مشترکی قطع نشود.» مدیران شرکت گاز مازندران و استان مرکزی نیز اعلام کرده‌اند که در صورت تشدید ناترازی، محدودیت‌ها ابتدا متوجه صنایع و سایر مشترکان غیرخانگی خواهد شد.

در همین حال، مقام‌های حوزه انرژی از آمادگی بیشتر نیروگاه‌ها برای فصل سرد خبر می‌دهند. به گفته مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها به بیش از ۹۰ درصد ظرفیت، معادل حدود ۳.۲ میلیارد لیتر، رسیده و می‌تواند پشتوانه مهمی برای تامین انرژی در ماه‌های سرد سال باشد.

بازسازی تاسیسات آسیب‌دیده نیز ادامه دارد. شرکت ملی گاز می‌گوید حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت ازدست‌رفته به چرخه تولید بازگشته است. مدیرعامل نفت و گاز پارس نیز پیشرفت بازسازی پالایشگاه فاز ۱۴ را حدود ۸۰ درصد اعلام کرده و گفته است این پالایشگاه امسال با ظرفیت کامل به مدار بازمی‌گردد. همچنین نخستین ردیف پالایشگاه ششم پارس جنوبی نیز قرار است تا پایان سال دوباره وارد چرخه تولید شود.

یکی از مدیران شرکت‌های پیمانکار فعال در عسلویه که به دلیل ملاحظات امنیتی نخواست نامش فاش شود، به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «وضعیت گاز در حال حاضر بحرانی نیست. بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده صنعت گاز با سرعت بالا و با همکاری پیمانکاران روسی در حال انجام است. بخش‌های اصلی پروژه‌ها تقریبا تکمیل شده و انتظار می‌رود تا آغاز فصل سرما بخش عمده بازسازی‌ها به پایان برسد.»

او افزود: «ممکن است در برخی مناطق شمالی ایران افت فشار گاز رخ دهد، اما دولت به طور جدی پیگیر واردات گاز از ترکمنستان و جمهوری آذربایجان است تا بخشی از ناترازی فصلی در این مناطق جبران شود.»

واردات گاز از ترکمنستان نیز دوباره در دستور کار قرار گرفته است. ایران و ترکمنستان از اواخر دهه ۱۳۷۰ همکاری گازی داشتند، اما صادرات گاز ترکمنستان از ابتدای سال ۲۰۱۷ به دلیل اختلافات مالی متوقف شد. اکنون و پس از سفر مسعود پزشکیان به عشق‌آباد، مقام‌های ایرانی از امکان واردات روزانه ۲۵ تا ۲۷ میلیون مترمکعب گاز خبر می‌دهند.

این منبع آگاه در ادامه به بی‌بی‌سی فارسی گفت: «بخشی از هشدارها ممکن است با هدف تشویق مردم به صرفه‌جویی و مدیریت مصرف مطرح شود، اما شرایط آن‌گونه که برخی مقام‌ها توصیف می‌کنند، بحرانی نیست.»

در بخش برق نیز مقام‌ها از بهبود شاخص‌ها نسبت به سال گذشته سخن می‌گویند. مدیرعامل توانیر اعلام کرده است که ناترازی اوج مصرف در تابستان امسال از حدود ۲۰ هزار مگاوات به نزدیک ۱۰ هزار مگاوات کاهش یافته و تعداد قطع و وصل‌های شبکه نیز ۵۴ درصد کمتر شده است. از آنجا که حدود ۸۶ درصد برق ایران با گاز تولید می‌شود، چشم‌انداز تامین برق زمستانی تا حد زیادی به وضعیت گاز وابسته است و ذخایر سوخت مایع نیروگاه‌ها نقش پشتیبان را ایفا می‌کنند.

در مجموع، شواهد موجود نشان می‌دهد ایران احتمالا در زمستان پیش رو با کمبود انرژی روبه‌رو خواهد بود، اما فشار اصلی این کمبود بیش از همه متوجه صنایع خواهد شد. در نتیجه، مهم‌ترین پرسش زمستان امسال نه احتمال قطع گسترده گاز و برق خانگی، بلکه میزان محدودیت‌هایی است که صنایع و نیروگاه‌ها برای جبران کمبود انرژی با آن روبه‌رو خواهند شد. در صورت ادامه روند بازسازی و تامین سوخت جایگزین برای نیروگاه‌ها، احتمال قطع گسترده گاز و برق خانگی در مقیاس ملی پایین به نظر می‌رسد؛ هرچند افت فشار گاز و محدودیت‌های منطقه‌ای همچنان محتمل است.

با این حال، این چشم‌انداز به تداوم شرایط فعلی و ادامه آتش‌بس وابسته است. حتی پس از تکمیل بازسازی‌ها، تاسیساتی که پیش‌تر هدف حمله قرار گرفته‌اند، همچنان در برابر حملات احتمالی آسیب‌پذیر خواهند بود و ازسرگیری احتمالی درگیری‌ها می‌تواند، بسته به گستردگی و شدت حملات، بار دیگر ظرفیت تولید و تامین انرژی کشور را با اختلال جدی روبه‌رو کند.