چرا ونزوئلا اورانیوم با غنای بالا داشت و عملیات مخفی برای تحویل آن به آمریکا چگونه انجام شد؟

این اتفاق یک شب در اواخر ماه آوریل رخ داد.

یک کاروان نظامی ونزوئلا با نهایت احتیاط و پنهان‌کاری، مسیر ۱۶۰ کیلومتری میان مقر «موسسه تحقیقات علمی ونزوئلا» در حومه کاراکاس تا بندر پورتو کابیو در ایالت کارابوبو را طی کرد.

دلیل این عملیات شبانه و محرمانه تنها چند روز بعد آشکار شد: نیروهای نظامی خودرویی را اسکورت می‌کردند که یک محفظه حاوی حدود ۱۳ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا را حمل می‌کرد. این محموله‌ قرار بود به آمریکا منتقل شود.

در این عملیات خروج اورانیوم، دولت‌های ونزوئلا، آمریکا و بریتانیا، همراه با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مشارکت داشتند. بعدها اعلام شد که آن‌ها سال‌ها برای اطمینان از انجام ایمن این انتقال همکاری کرده بودند.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در بیانیه‌ای که هشتم مه منتشر شد، توضیح داد که این اقدام «یک ماموریت مشترک با برنامه‌ریزی دقیق بود که تحت تدابیر سخت‌گیرانه امنیتی انجام شد، زیرا چنین موادی در صورت افتادن به دست افراد یا گروه‌های نامطمئن می‌توانند خطر اشاعه هسته‌ای یا تهدید امنیتی ایجاد کنند.»

اورانیومی که غنای آن بیش از ۲۰ درصد باشد، اورانیوم با غنای بالا محسوب می‌شود.

جک کرافورد، پژوهشگر گروه «اشاعه و سیاست هسته‌ای» در موسسه سلطنتی خدمات متحد بریتانیا، می‌گوید این نوع اورانیوم در راکتورهای هسته‌ای سراسر جهان برای اهداف صلح‌آمیز، از جمله تحقیقات علمی یا پیشران زیردریایی‌های هسته‌ای، به کار می‌رود، اما همچنین می‌تواند برای تولید مواد شکافت‌پذیر یا حتی ساخت بمب مورد استفاده قرار گیرد.

آقای کرافورد به بی‌بی‌سی وریفای (بخش راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی) گفت: «۱۳ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا که از ونزوئلا خارج شد، از نظر تئوری می‌تواند پس از پالایش بیشتر برای تولید یک سلاح هسته‌ای کوچک کافی باشد، هرچند میزان اورانیوم-۲۳۵ موجود در آن اندکی بیش از ۲۰ درصد بود و معمولا اورانیوم با غنای بالا زمانی در رده تسلیحاتی قرار می‌گیرد که غنای آن به ۹۰ درصد یا بیشتر برسد.»

او افزود: «خروج این محموله جدیدترین تلاش بین‌المللی برای از بین بردن این احتمال است که اورانیوم با غنای بالایی که برای مصارف صلح‌آمیز در نظر گرفته شده، به دست بازیگران غیردولتی یا دولت‌هایی بیفتد که در پی توسعه سلاح هسته‌ای هستند.»

در سال‌های گذشته، روابط دولت ونزوئلا با ایران، روسیه، کوبا و کره شمالی همواره موجب نگرانی دولت آمریکا بوده و به گفته کارشناسانی که با بی‌بی‌سی گفت‌وگو کرده‌اند، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز نگرانی‌هایی در این زمینه داشته است.

اما ونزوئلا چگونه صاحب اورانیوم با غنای بالا شد و چرا آن را به آمریکا تحویل داد؟

اتم برای صلح

۱۳ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالایی که در اختیار ونزوئلا بود، به عنوان سوخت راکتور آروی-۱، نخستین راکتور هسته‌ای آمریکای لاتین، مورد استفاده قرار گرفته بود.

این راکتور آزمایشی در اوایل دهه ۱۹۶۰ در موسسه تحقیقات علمی ونزوئلا و در چارچوب برنامه «اتم برای صلح» نصب شد؛ برنامه‌ای که دولت دوایت آیزنهاور، رئیس‌جمهور آمریکا، در دهه ۱۹۵۰ آغاز کرده بود.

آیزنهاور در هشتم دسامبر ۱۹۵۳ در مجمع عمومی سازمان ملل متحد درباره تهدید فناوری هسته‌ای در کاربردهای نظامی سخن گفت. این فناوری دیگر در انحصار آمریکا نبود و با افزایش شمار کشورهایی که توانایی ساخت بمب هسته‌ای را به دست می‌آوردند، خطر گسترش آن نیز بیشتر می‌شد.

او استدلال کرد که صرفا تلاش برای کاهش این تهدید کافی نیست و پیشنهاد داد که این فناوری در خدمت بشریت قرار گیرد.

آیزنهاور گفت: «کافی نیست این سلاح را از دست سربازان بگیریم. باید آن را به دست کسانی بسپاریم که بتوانند پوشش نظامی آن را کنار بزنند و آن را در خدمت صلح قرار دهند.»

او سپس پیشنهاد ایجاد یک آژانس انرژی اتمی زیر نظر سازمان ملل را مطرح کرد؛ نهادی که راهکارهایی برای استفاده از مواد هسته‌ای در «اهداف صلح‌آمیز بشریت» طراحی کند و امکان بهره‌گیری از انرژی اتمی در حوزه‌هایی مانند پزشکی و کشاورزی را فراهم آورد.

ایده او این بود که قدرت‌های دارای توانایی تولید مواد هسته‌ای، بخشی از این مواد را در اختیار آژانس سازمان ملل قرار دهند تا این نهاد آنها را در شرایط امن نگهداری کند و در اختیار پژوهشگرانی بگذارد که به دنبال کاربردهای صلح‌آمیز انرژی هسته‌ای هستند.

سخنرانی آیزنهاور زمینه‌ساز تاسیس آژانس بین‌المللی انرژی اتمی شد و همچنین راه را برای برنامه «اتم‌ها برای صلح» هموار کرد. بر اساس این طرح آمریکا آموزش و فناوری هسته‌ای را برای استفاده صلح‌آمیز از انرژی اتمی در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار می‌داد.

کمتر از یک سال پس از آن سخنرانی در سازمان ملل، آمریکا قانون انرژی اتمی خود را اصلاح کرد تا امکان صادرات فناوری و مواد هسته‌ای به سایر کشورها فراهم شود، با این شرط که این کشورها متعهد شوند از آن برای توسعه تسلیحات استفاده نکنند.

در مارس ۱۹۵۵، دولت آیزنهاور یک گام فراتر رفت و به کمیسیون انرژی اتمی آمریکا اجازه داد مقادیر محدودی از مواد شکافت‌پذیر و همچنین کمک‌های فنی برای ساخت راکتورهای هسته‌ای را در اختیار کشورهای «جهان آزاد» قرار دهد.

یک سال بعد، دولت ونزوئلا راکتور آروی-۱ را با ظرفیت سه مگاوات از شرکت آمریکایی جنرال الکتریک خریداری کرد. این راکتور سرانجام در ۲۲ نوامبر ۱۹۶۰ افتتاح شد.

راکتور آروی-۱ تا سال ۱۹۹۱ به عنوان یک راکتور تحقیقاتی فعالیت می‌کرد و سپس بخشی از فعالیت‌های آن متوقف شد.

به گفته مقام‌های ونزوئلا، تعطیلی کامل این راکتور در سال ۱۹۹۷ رخ داد؛ زمانی که بخشی از سوخت آن خارج شد و بخش باقی‌مانده تحت تدابیر امنیتی تا امروز نگهداری می‌شد.

بعدها این راکتور به مرکزی برای استریل کردن تجهیزات پزشکی و مواد دیگر با استفاده از پرتوهای گاما تبدیل شد.

بر اساس اعلام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، راکتور آروی-۱ در سال‌هایی که فعال بود، از سوخت هسته‌ای تامین‌شده از سوی آمریکا و بریتانیا استفاده می‌کرد.

از بازداشت مادورو تا انتقال اورانیوم

دولت بریتانیا که در این عملیات مشارکت داشت، به بی‌بی‌سی گفت مقام‌های ونزوئلا در سال ۲۰۱۷ درخواست کرده بودند باقی‌مانده سوخت هسته‌ای از این کشور خارج شود و بریتانیا نیز به درخواست آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، از سال بعد به روند برنامه‌ریزی این عملیات پیوسته بود.

اما به نظر می‌رسد بازداشت نیکلاس مادورو، رئیس‌جمهور وقت ونزوئلا، در سوم ژانویه گذشته، نقشی تعیین‌کننده در اجرای نهایی عملیات خروج اورانیوم داشته است.

ایوان خیل، وزیر امور خارجه ونزوئلا، روز ۷ مه در بیانیه‌ای گفت که عملیات نظامی آمریکا برای بازداشت نیکلاس مادورو «به طور محسوس سطح خطر را افزایش داد و لزوم فوریت اجرای» عملیات انتقال اورانیوم را که ونزوئلا مدت‌ها خواستار آن بود، آشکار کرد.

بر اساس این بیانیه، عملیات نظامی آمریکا برای بازداشت نیکلاس مادورو به مناطق اطراف مقر موسسه تحقیقات علمی ونزوئلا نیز کشیده شد و نیروهای آمریکایی تا حدود ۵۰ متری راکتور قدیمی این مرکز پیش رفتند.

به این ترتیب در اوایل آوریل، عملیات مخفی خروج اورانیوم با مشارکت مقام‌های ونزوئلا، اداره ملی امنیت هسته‌ای آمریکا، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و دولت بریتانیا آغاز شد.

به گفته مقام‌های ونزوئلا، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی مسئول نظارت بر اجرای پادمان‌های هسته‌ای، انجام راستی‌آزمایی‌های فنی لازم، همراهی و نظارت نهادی بر روند انتقال و همچنین آموزش کارکنان ونزوئلایی بوده است.

مقام‌های بریتانیایی نیز مسئولیت انتقال اورانیوم غنی‌شده از ونزوئلا به مجتمع هسته‌ای «ساوانا ریور» در شهر ایکن ایالت کارولینای جنوبی آمریکا را بر عهده داشتند که تاسیسات آن در حال حاضر برای فرآوری مواد هسته‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بر اساس اعلام مقام‌های آمریکایی، شرکت «نوکلیر ترنسپورت سولوشنز»، از زیرمجموعه‌های سازمان برچیدن تاسیسات هسته‌ای بریتانیا، کشتی باری پاسیفیک اگرت را برای انتقال این محموله از ونزوئلا در اختیار عملیات قرار داد.

این کشتی در ۱۱ آوریل، زمانی که در شهر چارلستون ایالت کارولینای جنوبی بود، ارسال اطلاعات موقعیت ماهواره‌ای خود را متوقف کرد. بی‌بی‌سی وریفای با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای با وضوح بالا تایید کرد که یک هفته بعد این کشتی در بندر پورتو کابیو پهلو گرفته بود.

تصاویر ثبت‌شده در چهارم مه نشان می‌دهد پاسیفیک اگرت در مسیر بازگشت به آمریکا در حال حرکت بود و کشتی دیگری که به نظر می‌رسد نقش اسکورت را بر عهده داشته، آن را همراهی می‌کرد. تصاویر بندر چارلستون در هشتم مه نیز حضور این کشتی در آمریکا را تایید می‌کند.

دفتر تنظیم مقررات هسته‌ای بریتانیا در بیانیه‌ای اعلام کرد: «این عملیات هماهنگی بسیار دقیق انجام شد و در تمام مراحل آن، تدابیر امنیتی سخت‌گیرانه برقرار بود.»

وزارت امور خارجه آمریکا نیز در بیانیه‌ای از موفقیت این عملیات خبر داد و اعلام کرد که اداره ملی امنیت هسته‌ای آمریکا «تاکنون در سراسر جهان بیش از ۷۳۴۰ کیلوگرم مواد هسته‌ای قابل استفاده در ساخت سلاح را خارج کرده یا از نابودی آنها اطمینان حاصل کرده است».

بر اساس اعلام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، هرچند بیشتر راکتورهای تحقیقاتی ساخته‌شده در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ برای انجام آزمایش‌های خود به اورانیوم با غنای بالا نیاز داشتند، اما امروزه این تحقیقات را می‌توان با اورانیوم با غنای پایین انجام داد که غلظت اورانیوم-۲۳۵ در آن کمتر از ۲۰ درصد است.

این نهاد می‌گوید در سراسر جهان بیش از ۱۰۰ راکتور تحقیقاتی و مرکز تولید ایزوتوپ‌های پزشکی یا برای استفاده از اورانیوم با غنای پایین بازطراحی شده‌اند یا به طور کامل تعطیل شده‌اند.

این روند به بازیابی حدود هفت هزار کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا در نقاط مختلف جهان منجر شده که اکنون اورانیوم خارج‌شده از ونزوئلا نیز به آن افزوده شده است.