आई-वडिलांनी एकत्र इच्छामरण निवडलं; त्यांच्यासोबत मुलानं शेवटचा दिवस कसा घालवला?
![1994 मधील एका छायाचित्रात बास आपल्या आई एल्स आणि वडील जॅन यांच्यासोबत.]](https://ichef.bbci.co.uk/ace/ws/640/cpsprodpb/93a6/live/ac62b910-dbe9-11f1-a701-fddedf244c16.jpg.webp)
फोटो स्रोत, Bas
- Author, लिंडा प्रेसली
- Published
- वाचन वेळ: 8 मिनिटे
(या लेखातील काही तपशील विचलित करू शकतात.)
जून 2024 मधली एक प्रसन्न सकाळ. नेदरलँड्सच्या उत्तरेकडच्या एका बोट पार्किंगच्या भागात बास आपली गाडी घेऊन पोहोचला. समोरच त्याच्या आई-वडिलांची 'कॅम्पर व्हॅन' उभी होती, अगदी तिच्याच शेजारी त्याने गाडी पार्क केली.
त्याचे आई-वडील जॅन आणि एल्स यांनी लग्नानंतर बहुतांश काळ पाण्यावर, म्हणजेच बोटींमध्येच घालवला होता. आता त्यांचं वय सत्तरीच्या पार गेलेलं होतं. त्यामुळं पूर्वीसारखी हाऊसबोट सांभाळणं त्यांच्यासाठी कठीण झालं होतं. पण पाण्याचा सहवास कसा सुटणार? म्हणूनच मोठमोठ्या नौका आणि छोट्या होड्यांच्या अगदी जवळ उभी केलेली ही कॅम्पर व्हॅन, त्यांच्यासाठी जुन्या आठवणींना जगण्याचा सर्वात छान पर्याय बनली होती.
जॅन आणि एल्स मुलाच्या गाडीत बसले. बासने गाडी सुरू केली. तो आपल्या आई-वडिलांना गाडीतून कुठेतरी घेऊन जाण्याची ही शेवटचीच वेळ ठरणार होती.
कारण जॅन आणि एल्स यांचा हा प्रवास तिथल्या स्थानिक हॉस्पिसच्या (अखेरच्या दिवसांसाठी विशेष काळजी केंद्र) दिशेने सुरू झालेला त्यांच्या आयुष्यातील अखेरचा प्रवास ठरणार होता.
त्या दिवशी सकाळी बरोबर 10:30 वाजता डॉक्टर त्यांना प्राणघातक औषधाचा डोस देणार होते आणि दोघेही एकत्रच जगाचा कायमचा निरोप घेणार होते.
नेदरलँड्समध्ये याला 'ड्युओ-युथनेशिया' ( जोडप्याने एकत्र घेतलेले इच्छामरण) म्हटले जाते. हा मार्ग कायदेशीर असला तरी तसा फार दुर्मिळ आहे.
दरवर्षी अशा प्रकारे आपले जीवन संपवणाऱ्या डच नागरिकांची संख्या सातत्याने वाढत आहे.

फोटो स्रोत, Bas
त्या हॉस्पिसमधील शेवटच्या भेटीच्या अवघ्या 3 दिवस आधी, जॅन आणि एल्स यांनी स्वतःच्या कॅम्परव्हॅनमध्ये बसून बीबीसीला एक मुलाखत दिली होती.
नेदरलँड्सच्या अंतर्गत जलमार्गांवर वर्षानुवर्षे जहाजांमधून मालवाहतूक केल्यामुळे जॅनच्या शरीराला सतत तीव्र यातना सहन कराव्या लागत होत्या. तर दुसरीकडे एल्स यांना 'डिमेंशिया' म्हणजेच स्मृतिभ्रंश झाल्याचं निदान झालं होतं. त्यांची ही कहाणी जगभरात पोहोचली आणि त्यावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बरीच चर्चाही झाली.
आता या घटनेला 2 वर्षाहून अधिक काळ लोटल्यानंतर या दांपत्याच्या एकुलत्या एका मुलाने त्यावेळची मनःस्थिती वर्णन केली आहे. आई-वडिलांनी जगाचा निरोप घेण्याचा घेतलेला निर्णय मान्य करत असतानाच त्यांनी हा टोकाचा निर्णय काही काळ पुढे ढकलावा म्हणून त्यांना समजावण्याचे केलेले प्रयत्न त्याने उलगडून दाखवले. आई-वडिलांच्या या निर्णयामुळे मनावर झालेला भावनिक आघात आणि त्यानंतर वाट्याला आलेलं अथांग एकाकीपण त्याने व्यक्त केलं आहे.
तो अखेरचा प्रवास...
हॉस्पिसपर्यंत पोहोचण्यासाठी बासने मुद्दाम फ्रीसलँडच्या सुंदर कालव्यांमधून आणि हिरव्या कुरणांमधून जाणारा रमणीय रस्ता निवडला होता.
"तो संपूर्ण प्रवास आजही माझ्या डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत आहे," बास आठवणींना उजाळा देत सांगतो. आई गाडीच्या मागच्या सीटवर आणि बाबा त्याच्या शेजारी बसले होते. सुरुवातीला त्यांच्यात बोलणे सुरू होते. इच्छामरणाचा निर्णय घेताना एल्सच्या चेहऱ्यावर जराही चलबिचल नव्हती. त्या पूर्णपणे ठाम होत्या.
"माझ्या आईच्या मनात कोणताही संशय नव्हता. तिच्या निर्णयाबद्दल ती पूर्णपणे ठाम होती. पण माझे वडील मात्र थोडे भावुक झाले होते." असं बास सांगतो.
जॅन यांनी अचानक मुलाला विचारलं की, "आपण हे जे काही करतोय ते खरंच योग्य आहे का रे?"
वडिलांच्या या अनपेक्षित प्रश्नाने बास पुरता सुन्न झाला. आईच्या मनात अशी काही धाकधूक असेल असे त्याला वाटत होते. पण बाबांच्या तोंडून हा प्रश्न येईल याची त्याला कल्पना नव्हती.
बास सांगतो, "माझ्या आईला जगायला प्रचंड आवडायचं . मला आठवतंय ती एकदा म्हणाली होती की, 'मला 80 किंवा अगदी 90 वर्षांची होईपर्यंत जगायला नक्कीच आवडेल.'"
मात्र अनेक वर्षांच्या असह्य शारीरिक वेदनांमुळे त्याचे वडील गेल्या 10 वर्षांहून अधिक काळ इच्छामरणाचा विचार करत होते.
गाडीमध्ये बासने वडिलांना धीर दिला, त्यांची समजूत काढली. एकदाचे जॅन शांत झाल्यावर मात्र कोणीच काही बोलले नाही. गाडीत मंद संगीत ऐकत आणि खिडकीबाहेर मागे पडणारा निसर्ग पाहत त्यांचा तो शांत प्रवास सुरू राहिला.

फोटो स्रोत, Bas
कुटुंबाचा हा अखेरचा प्रवास सुरू होण्यापूर्वीच्या काही महिन्यांत, बासने आपल्या आई-वडिलांना त्यांचा निर्णय काही काळ पुढे ढकलावा यासाठी समजावण्याचा खूप प्रयत्न केला होता.
"मी त्यांना थांबवण्यासाठी खूप समजावले. अजून थोडे दिवस थांबा ना, हिवाळा येईपर्यंत किंवा पुढच्या वर्षापर्यंत आपण वाट का नाही बघू शकत?"
बासचे मन आतून पुरते फाटले होते. इच्छामरण मागण्याचा आई-बाबांचा निर्णय बरोबर आहे हे त्याला कळत होते, पण त्यांनी आपल्याला सोडून कायमचे निघून जावे हे मन मानायला तयार नव्हते.
"बाबा गेल्या 10-15 वर्षांपासून त्रासात होते, त्यामुळं त्यांनी अजून एखाद-दुसरं वर्ष स्वतःला कसंबसं सावरून पुढं ढकललंही असतं. पण आणखी वर्षभर थांबलो असतो, तर आई मात्र खूप मोठ्या अडचणीत सापडली असती."
एल्स यांनी इच्छामरणाचा निर्णय लांबणीवर टाकला असता तर त्यांचा अल्झायमर्स आजार आणखी वाढण्याची भीती होती. तसे झाले असते तर स्वतःच्या मृत्यूचा निर्णय स्वतः घेण्याइतकी त्यांची मानसिक स्थिती ठीक नाही, असे ठरवले गेले असते आणि इच्छामरणाचा हक्क त्यांच्या हातातून निसटला असता.
हॉस्पिसमधील 'ते' क्षण
बासने गाडी पार्क केली. "माझ्या बाबांनी माझ्या गाडीचाही एक प्रकारे निरोप घेतला. त्यांना माझी गाडी खूप आवडायची. गाडीकडे पाहत ते म्हणाले, 'छान साथ दिलीस' आणि 'थँक्यू'", बास सांगत होते.
"त्यानंतर आम्ही चालत आत गेलो, एका क्षणासाठी स्वतःला त्यांच्या जागी ठेवून बघा. तो शेवटचा प्रवास करणे आणि मग मृत्यूच्या दिशेने ती पावले टाकणे. हे सगळे अजूनही एखाद्या अकल्पनीय स्वप्नासारखे वाटते."
पुढचे दोन तास नातेवाईक आणि मित्रमंडळींची ये-जा सुरू राहिली. गप्पांमध्ये जुन्या आठवणी जागवल्या गेल्या, शांत गाणी वाजत होती. त्या दरम्यान, हे सगळं इथेच थांबवावं का? असा एक विचार बासच्या मनात वीजेसारखा चमकून गेला.
बास सांगतात की, "माझ्या मनात आलं, 'चला, इथून निघूयात... गाडीत बसा आणि आपण इथून सरळ निघून जाऊ.' पण त्यांच्या मनात कुठलीही शंका किंवा चलबिचल निर्माण होईल असं मला काहीही करायचं नव्हतं.
कारण या संपूर्ण प्रवासात मीच तर त्यांच्या पाठीशी उभा राहिलो होतो. प्रत्येकाचं मन शांत ठेवणं आणि एकमेकांचा अखेरचा निरोप घेण्याच्या त्या क्षणाला सामोरं जाणंच योग्य होतं."
सकाळी ठीक 10:30 वाजायच्या काही क्षणांआधी, डॉक्टर तिथे आले. जॅन आणि एल्स यांना मृत्यूच्या कुशीत नेणारे ते शेवटचे इंजेक्शन दिले जाणार होते.
दोघेही एकमेकांच्या अगदी जवळ असलेल्या हॉस्पिटलच्या बेडवर झोपले होते. त्यांची शुद्ध हरपण्याआधीच्या त्या अखेरच्या क्षणांमध्ये, आपल्या आई-बाबांमधील अथांग प्रेम आणि एकमेकांविषयीची आत्मियता बास डोळे भरून पाहत राहिला.
"माझ्या संपूर्ण आयुष्यात मी त्यांना हातात हात घालून चालताना क्वचित 3-4 वेळाच पाहिलं असेल. पण त्या क्षणी ते एकमेकांचा हात घट्ट धरून तिथे झोपले होते. ते पाहून मनात कुठेतरी एक विलक्षण समाधान दाटून आलं, की ते हा अखेरचा प्रवासही खरोखर एकत्रच करत आहेत." असं बास सांगतो.
आई-बाबांचा श्वास थांबल्यानंतरचा पहिला अर्धा तास कसा गेला, हे सांगताना बास म्हणतो, "सुरुवातीला ते फक्त एक सत्य वाटत होते की, आता ते जिवंत नाहीत. पण जसजशी या वास्तवाची जाणीव आत झिरपू लागते तेव्हा मनात जी वादळे उठतात ती अस्वस्थता शब्दांच्या पलीकडची असते."

फोटो स्रोत, Bas
हॉस्पिसमध्ये असतानाच दुःखाचा एक मोठा डोंगर बासवर कोसळला. एका भयाण एकाकीपणाने त्याला आतून घेरले.
"आपल्या माणसाला गमावण्याचं दुःख आतपर्यंत पोखरून काढतं. आणि मला कोणी सख्खा भाऊ किंवा बहीणही नाही. त्यामुळे मी प्रचंड एकटा पडलो होतो," असं त्यांनी म्हटलं.
आई-बाबा दोघांच्याही सावलीत वाढलेल्या घरात दोघांपैकी एक जण गेला तरी मन हलकं करायला आणि आठवणी जागवायला दुसरं कोणीतरी असतं. पण जॅन आणि एल्स दोघेही एकाच वेळी त्याला सोडून गेले होते.
"जणू माझे दोन्ही पायच छाटून टाकल्यासारखे वाटत होते," असं बास त्या क्षणांची आठवण काढत सांगत होते.
त्यांचे दुःख केवळ मनापुरते राहिले नव्हते, ते त्यांच्या शरीरावरही उमटले होते. पुढचे 4-5 आठवडे ते सतत आजारीच होते. त्यांचे अवघे शरीर ठणकत होते, दुखत होते.
बास स्पष्टपणे सांगतात की, "मी इतरांना कधीही असा निर्णय घेण्याचा सल्ला देणार नाही आणि हा निष्कर्ष कदाचित ऐकायला खूप कठोर वाटेल. आई-बाबांसाठी तो कदाचित सर्वात चांगला मार्ग असेलही पण एकाच क्षणी त्या दोघांनाही कायमचे गमावणे माझ्या मनावर खूप खोल घाव घालून गेले."
जॅन आणि एल्स यांनी जगाचा निरोप घ्यायला खरंच खूप घाई केली का?
नेदरलँड्समध्ये इच्छामरणाचा मार्ग निवडू इच्छिणाऱ्या लोकांसाठी विशेषतः एल्स यांच्यासारख्या डिमेंशियाच्या आजाराशी झुंजणाऱ्या व्यक्तींसाठी स्वतःचे जीवन संपवण्यासाठीची योग्य वेळ निवडणे ही प्रचंड गुंतागुंतीची आणि नाजूक गोष्ट असते.
- 2024 मध्ये नेदरलँड्समध्ये 9,958 नागरिकांनी इच्छामरणाचा मार्ग निवडला.
- यापैकी 427 जण डिमेंशियाच्या म्हणजे स्मृती कमी होण्याच्या आजाराशी झुंजत होते. यात 6 रुग्ण अगदी गंभीर टप्प्यावर पोहोचले होते.
- याच वर्षी 108 व्यक्तींनी म्हणजे एकूण 54 जोडप्यांनी 'ड्युओ-युथनेशिया' म्हणजे एकत्र इच्छामरण द्वारे मृत्यू स्वीकारला. (माहितीचा स्रोत : रिजनल युथनेशिया रिव्ह्यू कमिटीज )
स्वतःच्या यातना असह्य झाल्या आहेत हे सिद्ध करण्यासोबतच, 'आपल्याला आयुष्य संपवायचं आहे' हा निर्णय घेण्याइतकी मानसिक क्षमता अजूनही शिल्लक आहे, हे डॉक्टरांकडून तपासून घ्यावे लागते.
इच्छामरणाचा विचार करणाऱ्या डिमेंशियाच्या रुग्णांसाठी हीच अट मनाला प्रचंड अस्वस्थ करणारी आणि तणाव वाढवणारी ठरते, असे रॉटरडॅमच्या इरास्मस मेडिकल सेंटरमधील तज्ज्ञ डॉ. रोझमारिन व्हॅन ब्रुकेम सांगतात.
"त्यांच्या मते, माझ्याकडे आज निर्णय घेण्याची ताकद आहे, पण सध्याचा क्षण खूप घाईचा वाटतोय. आणि पुढच्या महिन्यापर्यंत कदाचित फार उशीर झाला असेल. मग मला इच्छामरणाची परवानगी मिळू शकते का आणि मी त्या निकषांत बसतो का, हे पडताळून पाहण्यासाठी नेमकी कधीपासून सुरुवात करायची? मी हा निर्णय कसा घेऊ? आणि जर मी जास्तच वेळ लावला तर कदाचित ती योग्य वेळच माझ्या हातातून निसटून गेलेली असेल का?"

फोटो स्रोत, Bas
याउलट ब्रिटनसारख्या ज्या देशांमध्ये इच्छामरणावर बंदी आहे तिथे डिमेंशियाग्रस्त व्यक्तींसमोर इतर अनेक आव्हाने उभी ठाकतात खरी, मात्र एल्स यांच्याप्रमाणे त्यांना जीवन आणि मृत्यूच्या या अत्यंत नाजूक आणि टोकाच्या पर्यायांचा असा ताळेबंद मांडण्याची वेळ क्वचितच येते.
2024 मध्ये एल्सने बीबीसीला सांगितलं की, तिचा अल्झायमर्स कधीही बळावू शकत होता; त्यामुळे ती आणि तिचा नवरा पुढे वाट पाहू शकत नव्हते. तिच्यासोबतच हे जग सोडण्यावर जॅन ठाम होता.
त्याने बीबीसीला सांगितले की, "कदाचित तो थोड्या लवकर हा निर्णय घेत असेल, पण त्याने त्याचे आयुष्य पुरेपूर जगले होते त्याच्या आयुष्याचा प्रवास आता संपला होता."
शेवटच्या निरोपाचं पत्र
आपल्या या निर्णयाचं केवढं मोठं ओझं मुलाच्या मनावर पडतंय, याची जॅन आणि एल्स या दोघांनाही पक्की जाणीव होती. इच्छामरणाच्या प्रत्येक टप्प्यावर आई-वडिलांच्या वेगवेगळ्या डॉक्टरांसोबत झालेल्या बैठकांमध्ये बास स्वतः हजर राहिला होता.
घरात कुठलाही पडदा न ठेवता मोकळेपणाने चर्चा झाल्या. बऱ्याचदा जवळची व्यक्ती जग सोडून गेल्यानंतर मनात एक हुरहूर राहून जाते, अरेरे, हे बोलायचं राहूनच गेलं!' पण बासच्या बाबतीत अशी कोणतीही खंत शिल्लक राहिली नव्हती.
सोमवार, 3 जून रोजी आई-वडिलांचा शेवटचा निरोप घेण्यासाठी हॉस्पिसमध्ये जाण्याच्या अवघ्या दोन दिवस आधी, बासने दोघांसाठी एक पत्र लिहिलं.
"जवळपास आठ पानांचं पत्र होतं ते. शनिवारी रात्री उशिरा मी त्यांच्या कॅम्परव्हॅनमध्ये गेलो आणि दोघांना ते संपूर्ण पत्र वाचून दाखवलं. त्या पत्रात आमचं एकत्र जगलेलं आयुष्य होतं आणि त्यांनी माझ्यासाठी जे काही केलं, त्याबद्दलचे भरभरून मानलेले आभार होते."

फोटो स्रोत, Bas
जॅन आणि एल्स दोघेही त्या पत्राने खूप भावूक झाले. चार लोकांसमोर एकमेकांवरचं प्रेम व्यक्त न करण्याचा त्यांचा जसा स्वभाव होता, अगदी अगदी तसेच ते मुलावरच्या प्रेमाच्या बाबतीतही भावना उघडपणे कधी मांडत नव्हते.
बोलून दाखवणं किंवा मिठी मारणं त्यांच्या स्वभावात नव्हतं ते त्यांच्या कामातून, वागण्यातून दिसायचं," असं बास सांगतो. "आईला विस्मरणाचा आजार झाल्यावर ती मला जवळ घ्यायला लागली होती. पण वडिलांनी मात्र कधीच नाही. त्यांनी मला कधी जवळ घेऊन मिठी मारलीच नव्हती."
या शेवटच्या शनिवारी रात्री कॅम्परव्हॅनमध्ये मात्र सगळं काही बदललं. जॅन यांनी बासला घट्ट मिठी मारली.
"ते पत्र ऐकल्यानंतर त्यांनी मला मिठी मारली. तो क्षण कदाचित माझ्या आयुष्यातील सर्वात सुंदर क्षणांपैकी एक होता.
"मनातलं सर्वकाही बोलून पूर्ण झालं होतं."
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन.)

























