घोट्यांकडे दुर्लक्ष करता? दुखापत टाळण्यासाठी तज्ज्ञांनी सांगितले 3 सोपे मार्ग

फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, एमिली होल्ट
- Published
- वाचन वेळ: 4 मिनिटे
घोटे हे आपल्या शरीराचे प्रमुख धक्काशोषक (शॉक ॲब्झॉर्बर) आहेत. संतुलन राखणं, उभे राहणं, चालणं आणि धावणं यासाठी ते अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. तरीही आपल्यापैकी बहुतेकजण घोट्यांकडे (अँकल्सकडे) लक्ष देत नाहीत. जोपर्यंत त्यांना दुखापत होत नाही तोपर्यंत त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केलं जातं.
परफॉर्मन्स फिजिओथेरपिस्ट जेनेव्हीव्ह ताविया यांच्या मते, घोट्याच्या दुखापती खूप सामान्य आहेत. त्यांनी स्ट्रिक्टली कम डान्सिंगसारख्या कार्यक्रमांसोबतही काम केलं आहे.
NICE च्या आकडेवारीनुसार, यूकेमधील A&E (अपघात व आपत्कालीन विभाग) ला रुग्णांनी दिलेल्या भेटींपैकी 5% भेटी घोट्याच्या दुखापतींमुळे होतात.
परंतु ताविया 'व्हॉट्स अप डॉक्स?' कार्यक्रमात म्हणाल्या, "जर तुमचे पाय आणि घोटे मजबूत असतील आणि त्यांच्यावर परिणाम करणाऱ्या संपूर्ण हालचालींच्या साखळीची जाणीव तुम्हाला असेल, तर अशा दुखापती टाळता येऊ शकतात."
घोटे मजबूत करण्याचे तीन मार्ग पुढीलप्रमाणे:

फोटो स्रोत, Getty Images
1. मेंदू आणि शरीर यांच्यातील समन्वय वाढवा
घोटे मजबूत करण्याचा आणि दुखापतीचा धोका कमी करण्याचा पाया म्हणजे "मेंदूपासून शरीरापर्यंतची जाणीव" (ब्रेन-टू-बॉडी अवेअरनेस) निर्माण करणं, असं ताविया सांगतात. म्हणजे खाली न पाहताही तुमचे घोटे कोणत्या हालचाली करत आहेत, हे तुम्हाला जाणवलं पाहिजे.
त्या म्हणतात, "याचा अर्थ मेंदूकडून पाय आणि घोट्यांकडे माहिती पाठवून आपल्याला स्थिर आधार देणं आणि त्यानंतर होणाऱ्या कोणत्याही व्यायामासाठी चांगला पाया तयार करणं."
मेंदू-शरीर जाणीव विकसित करण्यासाठी ताविया काही असे व्यायाम सुचवतात, यात व्यायाम करताना स्वतःच्या पायांकडे पाहणं आवश्यक असतं.
याची सुरुवात पायाच्या बोटांच्या छोट्या हालचालींपासून करावी, कारण त्यामुळे "घोट्यांवर वजन कसं पडतं" यावर परिणाम होतो, असं त्या सांगतात.

फोटो स्रोत, Getty Images
त्यासाठी दोन उदाहरणं:
पायाच्या अंगठ्याचं टोक जमिनीवर दाबा, काही वेळ तसंच ठेवा आणि पायाच्या कमानीत (आर्चमध्ये) कसा ताण निर्माण होतो ते पाहा. त्या म्हणतात, "यावेळी तुम्हाला पायाच्या कमानीतून काहीतरी ओढले जात असल्यासारखे वाटेल."
अंगठ्याच्या बाजूला आणि त्याच्या समांतर जमिनीवर एक पेन ठेवा. नंतर अंगठा त्या पेनच्या दिशेने हलवण्याचा प्रयत्न करा. या हालचालीला पायाच्या बोटाचे "अॅब्डक्शन" म्हणतात.
2. ताकद, नियंत्रण आणि संतुलन विकसित करा
ताविया सांगतात की घोट्याचे मुख्य कार्य म्हणजे संतुलन राखणं, शरीराचे वजन पेलणं आणि शक्ती एका भागातून दुसऱ्या भागात पोहोचवणं हे आहे.
शक्तिवर्धक व्यायामांमध्ये पुढील गोष्टींचा समावेश होऊ शकतो:
हील रेझ (टाचा उचलणं) – एखाद्या मजबूत आधाराजवळ उभे राहा आणि टाचा जमिनीवरून उचला. पायाच्या बोटांवर भार देताना घोटे डळमळीत होणार नाहीत किंवा बाहेरच्या बाजूला वळणार नाहीत याची खात्री करा.
संतुलन – जिम्नॅस्ट जसा बीमवर चालतो तशा प्रकारे एक पाय दुसऱ्याच्या अगदी पुढे ठेवून चालण्याचा प्रयत्न करा आणि पायांवरील नियंत्रण कायम ठेवा.

फोटो स्रोत, Genevieve Tawiah
नियंत्रण – एक किंवा दोन पायांवर बसलेल्या स्थितीतून उभं राहणं तसेच जिना चढणं किंवा उतरणं हेही घोट्यांचे संतुलन आणि नियंत्रण सुधारण्यासाठी वापरले जाणारे व्यायाम आहेत.
त्या म्हणतात, "जिना चढताना जर तुम्हाला नेहमी एकाच पायानं सुरुवात करण्याची सवय असेल, तर दुसऱ्या पायानं सुरुवात करण्याचाही सराव करा."
घोटा मुरगळल्यानंतर बरं होत असलेल्या लोकांनी एका पायावर तोल सांभाळत चेंडू फेकणं आणि पकडणं हे व्यायाम करून पाहावेत. किंवा एका बाजूला पाऊल टाकून उतरल्यानंतर ज्या पायावर भार येतो, त्या पायावरील संतुलन आणि नियंत्रण सुधारण्याचा सराव करावा.
तर टेंडिनोपॅथी असलेल्या लोकांसाठी, म्हणजे टेंडनमध्ये दीर्घकालीन वेदना असलेल्या व्यक्तींसाठी, हळूहळू आणि जास्त भार देणारे व्यायाम महत्त्वाचे असतात. उदाहरणार्थ, लेग प्रेस मशीनवर वजनासह काफ रेझ करण्याचा प्रयत्न करू शकता. (टेंडन म्हणजे स्नायूंना हाडाशी जोडणारे तंतूमय ऊतींचे पट्टे)
3. योग्य पादत्राणं वापरा
घोट्यांना आधार देण्यासाठी योग्य प्रकारचे पादत्राणं निवडणं महत्त्वाचं असल्याचं ताविया सांगतात.
त्या म्हणतात, "अनेकजण सपाट बॅले पंप्स, टोकदार बूट किंवा पुढच्या भागात अरुंद असलेले स्पोर्ट्स शूज घालण्याची चूक करतात.
"फक्त एक गोष्ट डोळ्यांसमोर आणा. जर बुटाचा वरचा भाग काढून टाकला, तर तुमच्या पायाच्या बोटांना पुरेशी जागा असेल का, की तुमचा अंगठा एका बाजूला दाबला जाईल?"
अनवाणी चालण्यासारखा अनुभव देणारे बेअरफूट शूज सध्या अधिक लोकप्रिय होत आहेत आणि ते काही प्रमाणात उपयुक्तही ठरू शकतात. मात्र त्यांचा वापर करण्यापूर्वी पाय आणि घोट्यांची मूलभूत ताकद चांगली असणं आणि वापर हळूहळू वाढवणं महत्त्वाचं आहे.
त्या "कमानीसाठी (आर्चसाठी) काही प्रमाणात आधार असलेली पादत्राणं" निवडण्याचाही सल्ला देतात, कारण त्यामुळे विविध कामांदरम्यान वजन पायावर कसं पडतं यावर परिणाम होतो.
वेगवेगळ्या प्रकारच्या शारीरिक हालचालींसाठी वेगवेगळे बूट आवश्यक असतात, असंही त्या सांगतात.
"जर तुम्ही स्क्वॅट्ससारखे व्यायाम करत असाल, तर तुलनेनं सपाट तळाचा बूट अधिक योग्य ठरेल. कारण अतिशय मऊ तळ असलेल्या बुटांमध्ये संतुलन राखणं आणि योग्य ठिकाणी वजन देणं अधिक कठीण होतं.
"तर धावताना धक्के किंवा आघात शोषून घेण्यासाठी अधिक कुशनिंग असलेले रनिंग शूज अधिक योग्य ठरू शकतात."
लांब पल्ल्याच्या खडबडीत किंवा विविध प्रकारच्या भूभागावरील चालण्यासाठी "हायकिंग बूट मोठी मुरगळण्याची दुखापत होण्याचा धोका कमी करण्यास उपयुक्त ठरतात. मात्र तेच बूट रोज दीर्घकाळ वापरल्यास घोट्यांची हालचाल काही प्रमाणात मर्यादित झाल्यानं कडकपणा वाढू शकतो."
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)

























