АКШ менен Израил Иранга кайрадан сокку урууга даярданууда. Тегеран кандай жооп кайтарат?

АКШ жана Израилдин аскердик ведомстволору АКШдагы орто мөөнөттүү шайлоодон кийин Иранга сокку урууну кайра баштоо боюнча конкреттүү пландарды иштеп чыгышкан. Бул тууралуу The New York Times басылмасы америкалык аткаминерлерге жана аты-жөнүн ачыкка чыгарбоону өтүнгөн башка маалымат булактарына таянып жазды. Басылманын маалыматына караганда, ушул аптада АКШнын коргоо министри Пит Хегсет Израилге барып, премьер-министр Биньямин Нетаньяху менен жаңы соккуларды талкуулаган.

Сентябрдын аягында The Wall Street Journal басылмасы да аты-жөнү айтылбаган америкалык аткаминерлерге шилтеме берип, Дональд Трамп кеңешчилерине ноябрдагы Конгресске шайлоодон кийин Иранды бомбалоо кайра башталышы мүмкүн экенин айтканын билдирген.

The New York Times басылмасынын маалыматына ылайык, октябрдын башында АКШ менен Израил Иранга сокку урууга даяр турушкан. Бирок Трамп акыркы мүнөттөрдө чабуулду кайрадан кийинкиге жылдырууну чечкен. Мындай чечим операция башталарга аз калганда кабыл алынган. Ага чейин эки өлкөнүн куралдуу күчтөрү кеңири даярдык көрүп, аскердик авиациясын жогорку деңгээлдеги күжүрмөн даярдыктан өткөргөн.

АКШ менен Израилдин аскерлери кыска мөөнөттүү, бирок өтө интенсивдүү операциянын планын иштеп чыгып, Ирактын үстүнөн машыгуу учууларын да жүргүзө башташкан.

Соккулардын негизги буталары катары Ирандын энергетикалык инфраструктурасы, өзөктүк объектилери, ошондой эле ракеталар менен учкучсуз учуучу аппараттардын арсеналы каралышы мүмкүн.

Айрым эксперттердин пикиринде, ири масштабдагы дагы бир чабуул Ирандын экономикасын кыйроого жеткирип, дээрлик сегиз айдан бери уланып келе жаткан жаңжалдан кийин өлкөнү дипломатиялык жеңилдиктерге барууга мажбурлашы мүмкүн.

Ак үйдүн өкүлү шаршемби күнү администрация аскердик пландарга комментарий бербей турганын билдирди. Ошондой эле Трамп Ирандын өзөктүк куралга ээ болушуна жол бербөө үчүн бардык мүмкүн болгон варианттарды карап жатканын айтты.

Ошол эле учурда дипломатиялык сүйлөшүүлөр да уланууда. АКШ Иранга басым көрсөтүү үчүн согуш кайра башталышы мүмкүн экенин эскертип жатат. Муну менен алар Ирандын өзөктүк программасы боюнча маселелерди чечүүгө, ошондой эле Ормуз кысыгын ачып, аны көзөмөлдөө боюнча макулдашууга жетишүүнү көздөп жатышат.

Тегеран азырынча өзөктүк программасы боюнча жеңилдиктерге барууга даяр эмес. Иран бул маселени сүйлөшүүлөрдүн кийинки баскычына калтырууну талап кылууда. Америкалык айрым стратегдердин пикиринде, үч күнгө созулган интенсивдүү аскердик операция Ирандын экономикасына жетиштүү зыян келтирип, анын позициясын өзгөртүүгө мажбурлашы мүмкүн.

Ийгиликке кепилдик жок

Бирок жаңы аскердик операция мурунку кампанияга караганда натыйжалуу болот деп ишенүүгө негиз аз. Февралдан апрелге чейин созулган мурунку операция негизги максатына жеткен эмес. Тескерисинче, ал дүйнө жүзүндө энергетикалык ресурстардын баасынын жана инфляциянын өсүшүнө алып келип, Жакынкы Чыгыштагы коопсуздукту начарлаткан. Ошондой эле Пентагондун ракеталарды кармоочу системаларынын запастары кыйла азайган.

АКШнын мурдагы президенти Жо Байдендин администрациясында Пентагондун Жакынкы Чыгыш саясаты боюнча жогорку кызматты ээлеген, азыр Вашингтондогу Жакынкы Чыгыш саясаты институтунда эмгектенип жаткан Дана Строул бул жагдайга төмөнкүдөй баа берген:

"Согуштун азыркы этабында бир нерсе айкын болду. Буга чейин кадимки курал-жарактарды колдонуу менен жүргүзүлгөн аскердик кампания, катаал экономикалык санкциялар жана АКШнын деңиз блокадасы Ирандын бийлигин олуттуу деңгээлде сүйлөшүү үстөлүнө кайтууга мажбурлай алган жок".

Строулдун айтымында, Трамп да, Нетаньяху да согушту улантуу аймактагы стратегиялык туңгуюктан чыгуунун жолун кандайча өзгөртөрүн ишенимдүү далилдер менен түшүндүрө алышкан эмес.

Израилде 27-октябрда өтө турган шайлоо да бул пландарга таасир этиши мүмкүн. Эксперттердин пикиринде, эгер Нетаньяху шайлоодо жеңилип калса, жаңы премьер-министр шайланганга чейин өкмөт башчынын милдетин гана аткарат. Мындай шартта ага аскердик операцияларды уюштуруу кыйыныраак болушу мүмкүн.

Ошол эле учурда айрым талдоочулар Нетаньяху АКШ менен Израилдин жакын арада биргелешкен сокку уруу мүмкүнчүлүгүн саясий атаандаштарына басым жасоо үчүн колдонушу мүмкүн деп эсептешет. Ал атаандаштарын согуш мезгилинде улуттук биримдик өкмөтүн түзүүгө көндүрүүгө аракет кылышы ыктымал. Бул ага бийликте дагы бир канча убакыт калууга мүмкүнчүлүк берет.

Нетаньяху буга окшош кадамга 2023-жылдын 7-октябрында ХАМАС Израилге кол салгандан кийин барган. Ал улуттук биримдик өкмөтүн түзүп, улуттук коопсуздук боюнча чечимдерди кабыл алууга көмөктөшүү үчүн оппозициянын айрым өкүлдөрүн аскердик кабинетке киргизген.

Израилдик саясий баяндамачы жана Нетаньяхунун өмүр баяны тууралуу китептин автору Мазал Муалем бул жагдай тууралуу мындай деген:

"Ал кеңири курамдагы өзгөчө кырдаал өкмөтүн түзүүгө чакырык жасоо үчүн бул мүмкүнчүлүктү колдонушу мүмкүн. Бирок саясий атаандаштарынын ага болгон ишенбестиги өтө терең болгондуктан, бул оңой болбойт. Эгер Иран сокку урса, бул башка маселе. Ал эми өзү чабуул операциясын башташы өтө кыйын".

Талдоочулардын пикиринде, Трамп Иранга каршы жаңы операция өткөрүүнү чечкен күндө да, аны АКШдагы орто мөөнөттүү шайлоо аяктаганга чейин кийинкиге жылдырышы мүмкүн. Себеби ал добуш берүү аяктаганга чейин аскердик кампания баштабай турганын өзү убада кылган.

Ошол убакка чейин АКШ аймактагы аскердик күчтөрүн топтоо менен операцияга даярдыгын аяктай алат. The New York Times басылмасынын маалыматына ылайык, бул даярдыкка үч авианосецти, миңдеген деңиз жөө аскерлерин жана атайын операциялардын күчтөрүн жайгаштыруу кирет.

Кыш мезгили америкалык аскерлер үчүн тактикалык жактан да ыңгайлуу болушу мүмкүн. АКШ көбүнчө түнкүсүн сокку урууну артык көрөт, ал эми кышында күн эрте батат.

Ирандын жооп соккулары

Айрым аткаминерлердин билдиришинче, мунай иштетүүчү заводдор жана мунай инфраструктурасы жаңы чабуулдардын негизги бутасына айланбашы мүмкүн. Анткени Трамп бензиндин баасы мындан ары дагы кескин өсүп кетишине жол бербөөгө аракет кылууда.

NYT басылмасынын булактарынын айтымында, АКШ менен Израилдин аскерлери Ирандын өзөктүк программасына каршы операциялардын пландарын иштеп чыгууда. Бул пландар Ирандыктар "Кух-Коланг" деп атаган, жер астында терең жайгашкан "Пикакс" тоосундагы өзөктүк комплекске сокку урууну да камтышы мүмкүн.

Өткөн аптада Трамп "Пикакс" тоосуна каршы салмагы 22 000 фунт болгон GBU-43/B Massive Ordnance Air Blast (MOAB) бомбасын колдонууну караштырып жатканын билдирген.

Бирок курал-жарак боюнча адистер MOAB жер үстүндө жарылып, кеңири аймакты кыйратууга арналганын белгилешет. Ошондуктан граниттин ичин оюп курулган терең жер алдындагы "Чукул тоосу" сыяктуу объектти толугу менен жок кыла алары күмөн. Мындан тышкары, бул бомба өтө оор болгондуктан, аны MC-130 транспорттук учагы менен ташышат. Ал учакты атып түшүрүү салыштырмалуу оңой.

Ирандын расмий өкүлдөрү бул жолку жооп соккулары аймактагы соода кемелери менен энергетикалык инфраструктурага гана эмес, маалыматтарды иштетүү борборлоруна жана суу алдындагы интернет кабелдерине да багытталышы мүмкүн экенин билдиришкен. Тегеран бул жолу согуш тез эле бүтүп калбай турганын жана анын чектелген аскердик аракеттер менен гана токтоп калбашы мүмкүн экенин эскертүүдө.

Тегерандагы саясий талдоочу Пейман Салехинин айтымында, эгер "Чукул тоосундагы" объектке сокку урулса, Иран Сауд Арабиясындагы ири мунай иштетүүчү заводдорго чабуул жасоо менен жооп кайтарышы мүмкүн. Мындай кадам мунайдын жана энергетикалык ресурстардын баасынын кескин өсүшүнө алып келиши ыктымал.

"Согуш бизге Трампка басым жасоонун эң натыйжалуу куралы мунайдын жана энергетикалык ресурстардын баасын көтөрүү экенин түшүндүрдү. Анткени бул Америка элине экономикалык зыян келтирет",- деген Салехи.

Ирандын сүйлөшүүлөр боюнча өкүлү, генерал Мохаммад Багер Галибафтын улук кеңешчиси Махди Мохаммади да ушул аптада социалдык тармактарда билдирүү жарыялаган. Ал АКШ Иранга каршы кезектеги соккуларын 72 сааттын ичинде аяктайт деген пикирди "кыял" деп атап, согуштун качан бүтөрүн Иран өзү аныктай турганын жазган. Ошондой эле ал февраль айында Трамп согушту эки жуманын ичинде бүтүрүүгө убада бергенин эске салган.

Иранга каршы жаңы операция кыйла масштабдуу жаңжалга айланып кетиши да мүмкүн. Мисалы, ага Тегеран колдогон хуситтер кошулушу ыктымал.

Шаршемби күнү АКШнын Мамлекеттик департаменти Сауд Арабиясында өзгөчө кырдаалдарга түздөн-түз катышпаган америкалык мамлекеттик кызматкерлерге жана алардын үй-бүлөлөрүнө өлкөдөн чыгып кетүүнү буйруган.

Йемендеги хусит козголоңчулары Сауд Арабиясына буга чейин да соккуларды жасап келишкен. Маалыматка ылайык, Эр-Рияд аэропортуна жасалган акыркы чабуулдарда бир нече адам каза болгон. Ал эми бейшембиге караган түнү Даммам аэропортуна урулган соккулардан эки адам каза тапкан.