تکمیل خروج نیروهای امریکا از عراق پس از ۲۰ سال؛ آینده چه خواهد شد؟

ایالات متحده قرار است تا ۳۰ سپتمبر روند خروج آخرین نیروهای نظامی‌ خود را از عراق را تکمیل کند و به حضور نظامی‌ای پایان دهد که بیش از دو دهه بر تحولات این کشور تاثیر گذاشته است.

این اقدام پایان حضور نظامی‌ را رقم می‌زند که با حمله سال ۲۰۰۳ و سرنگونی صدام حسین آغاز شد و در سال‌های شورش‌های مسلحانه و خشونت‌های فرقه‌ای ادامه یافت. نیروهای امریکایی در سال ۲۰۱۱ از عراق خارج شدند، اما در سال ۲۰۱۴ برای کمک به شکست گروه موسوم به دولت اسلامی یا داعش، دوباره به این کشور بازگشتند.

خروج اخیر در حالی صورت می‌گیرد که تنش‌های ادامه‌دار با ایران، بار دیگر نیروهای امریکایی در عراق را در معرض خطر قرار داده است.

با این حال، کارشناسان می‌گویند بعید است با خروج نیروهای امریکایی، نفوذ امریکا در عراق نیز از میان برود.

اکنون چه اتفاقی در حال رخ دادن است و چرا؟

به‌طور رسمی، این خروج براساس توافقی در سال ۲۰۲۴ میان واشنگتن و بغداد انجام می‌شود که هدف آن پایان دادن به «عملیات عزم راسخ»، ماموریت ائتلاف به رهبری امریکا علیه گروه دولت اسلامی یا داعش، بود.

در اوج جنگ عراق در سال ۲۰۰۷، بیش از ۱۷۰ هزار نیروی امریکایی در این کشور مستقر بودند. براساس آمار فرماندهی مرکزی امریکا، تا دسمبر ۲۰۲۳ و پیش از رسیدن به توافق خروج، شمار این نیروها به حدود ۲۴۰۰ نفر کاهش یافته بود.

از آن زمان، نیروهای امریکایی حضور خود را کاهش داده‌اند و براساس گزارش رسانه‌ها، اکنون تنها شمار اندکی از آن‌ها در اقلیم کردستان باقی مانده‌اند.

صفوان الامین، پژوهشگر ارشد غیرمقیم «ابتکار عراق» در شورای اتلانتیک در واشنگتن، می‌گوید: «این خروج با حکومت پیشین عراق توافق شده بود، زیرا ماموریت شکست داعش در عراق به هدف خود رسیده است.»

این اقدام همچنین بازتاب فشارهای سیاسی دیرینه در داخل عراق است.

داگلاس سیلیمن، که از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹ سفیر امریکا در عراق بود، می‌گوید حکومت‌های پی‌درپی عراق با درخواست‌هایی برای پایان دادن به حضور نظامی امریکا روبه‌رو بوده‌اند؛ حضوری که بسیاری آن را نقض حاکمیت ملی عراق می‌دانند.

آقای سیلیمن که اکنون رئیس انستیتوت کشورهای عربی خلیج فارس در واشنگتن است، به بی‌بی‌سی گفت: «چند حکومت عراق، زیر فشار گروه‌های طرفدار ایران و بخش‌هایی از جامعه که عمدتاً شیعه هستند، فشار وارد کرده‌اند تا اطمینان حاصل شود که این نیروها کشور را ترک می‌کنند.»

نیروهای امریکایی در سال ۲۰۱۱، در دوره ریاست‌جمهوری باراک اوباما، عراق را ترک کردند، اما سه سال بعد و به درخواست بغداد، پس از آن‌که داعش بخش‌های وسیعی از این کشور را تصرف کرد، دوباره بازگشتند. از آن زمان، نقش آن‌ها از انجام عملیات رزمی به آموزش، مشاوره و تبادل اطلاعات استخباراتی تغییر کرده است.

با این حال، تحلیلگران می‌گویند زمان‌بندی خروج نیروهای امریکایی در ماه جاری، بیشتر ناشی از نگرانی‌های امنیتی است تا پایان رسمی ماموریت مبارزه با داعش.

اچ. ای. هلییر، پژوهشگر ارشد انستیتوت خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، «RUSI»، می‌گوید: «موضوع خطر است، نه داعش؛ این توجیه سال‌ها پیش اعتبارش را از دست داده بود.»

هلییر به حملات اخیر بر تاسیسات امریکا در شمال عراق، در بحبوحه تنش‌های منطقه‌ای با ایران، اشاره می‌کند و می‌گوید واشنگتن به‌طور فزاینده‌ای نیروهای باقی‌مانده‌اش را اهدافی آسیب‌پذیر می‌دانست.

صفوان الامین نیز با این نظر موافق است و می‌گوید مقام‌های امریکایی و عراقی پیش از این درباره حفظ شمار اندکی از نیروهای امریکایی، حتی پس از پایان ماموریت ائتلاف، گفت‌وگو کرده بودند.

او می‌گوید: «با توجه به شمار اندک نیروها و توانایی محدود آن‌ها برای اعمال قدرت، جنگ با ایران نشان داد که حضور این نیروها بیشتر یک نقطه آسیب‌پذیر است تا یک امتیاز.»

میراث امریکا در عراق چه بود؟

بیش از دو دهه پس از حمله امریکا به عراق، ارزیابی‌ها از میراث حضور نظامی امریکا در این کشور همچنان به‌شدت متفاوت است.

صفوان الامین این میراث را «ترکیبی از نتایج مثبت و منفی» توصیف می‌کند.

او می‌گوید: «حمله امریکا به اهدافش نرسید و تغییر رژیم نیز نتوانست خواست عراقی‌ها برای داشتن کشوری باثبات و مرفه را برآورده کند.» او استدلال می‌کند که این حمله منطقه را بی‌ثبات کرد و زمینه گسترش نفوذ ایران را فراهم ساخت.

داگلاس سیلیمن نیز می‌پذیرد که این دوره گذار پرآشوب بوده است، اما می‌گوید بسیاری از عراقی‌ها در طول سال‌ها به او گفته‌اند که برای تغییر سیاسی‌ای که پس از برکناری صدام حسین به وجود آمد، ارزش قایل‌اند.

او استدلال می‌کند که این باور که «عراق باید از طریق دموکراسی نمایندگی اداره شود»، ریشه گرفته است؛ هرچند به گفته او، «نهادینه شدن سنت‌های دموکراتیک در میان مردمی که پیش از این عملاً چنین تجربه‌ای نداشته‌اند، زمان خواهد برد.»

یروان سعید، رئیس «ابتکار جهانی کردها برای صلح» در دانشگاه امریکایی در واشنگتن، نیز دیدگاه مثبتی دارد. او می‌گوید: «برکناری رژیم پیشین واقعاً تحول بزرگی بود» و استدلال می‌کند که منتقدان، خشونت و سرکوبی را که با سقوط آن رژیم پایان یافت، نادیده می‌گیرند.

او با وجود ادامه فساد، معتقد است که عراق اکنون در مقایسه با پیش از سال ۲۰۰۳، از آزادی سیاسی و تکثر بیشتری برخوردار است و به‌ویژه به وضعیت اقلیم کردستان عراق اشاره می‌کند.

هلییر اما اساساً با ارزیابی میراث حضور امریکا از زاویه دموکراسی مخالف است.

او می‌گوید: «مردم باید از طرح این پرسش که آیا امریکا در عراق دموکراسی ایجاد کرد یا نه، دست بردارند. پاسخ منفی است و این موضوع دیگر روشن شده است.»

به باور او، میراث مهم‌تر این جنگ را باید در سطح منطقه جست‌وجو کرد: «سرنگونی صدام در نهایت باعث شد شبکه‌های ایرانی در ساختار خود دولت نفوذ و جایگاهی پیدا کنند و خلایی را پر کنند که واشنگتن با از میان برداشتن نیروی موازنه‌کننده ایجاد کرده بود.»

با این حال، هر چهار کارشناس توافق دارند که عراق هنوز با دموکراسی باثباتی که سیاست‌گذاران امریکایی در سال ۲۰۰۳ تصور می‌کردند، فاصله زیادی دارد.

به گفته آن‌ها، فساد همچنان گسترده است و گروه‌های مسلح در کنار ساختار رسمی دولت از قدرت برخوردارند، به‌ویژه گروه‌های تندرو در چارچوب «نیروهای بسیج مردمی عراق» که شبکه‌ای عمدتاً متشکل از گروه‌های مسلح شیعه است و بغداد تلاش دارد آن را به‌طور کامل زیر کنترول دولت درآورد.

آینده چه می‌شود؟

صفوان الامین معتقد است که خروج نیروهای امریکایی به معنای پایان نفوذ امریکا در عراق نیست.

او می‌گوید: «امریکا همچنان اهرم‌های نفوذ زیادی در اختیار دارد، زیرا عراق برای فروش نفت خود به دالر امریکا وابسته است. عراق همچنین برای خرید تسلیحات همچنان به امریکا متکی است و برای مقابله با چالش‌هایی که با همسایگان منطقه‌ای خود دارد، به حمایت دیپلوماتیک امریکا نیاز دارد.»

یروان سعید می‌گوید بخشی از این نفوذ از طریق حضور دیپلوماتیک واشنگتن در عراق اعمال می‌شود.

او می‌گوید: «بزرگ‌ترین سفارت امریکا در جهان در بغداد است. بزرگ‌ترین قنسولگری امریکا در جهان نیز در اربیل قرار دارد.»

او می‌افزاید که پس از خروج نیروهای امریکایی نیز حفاظت از هر دو مرکز ضروری خواهد بود.

داگلاس سیلیمن انتظار دارد آنچه او «یک رابطه نظامی بسیار عمیق» توصیف می‌کند، ادامه یابد. این رابطه شامل ادامه آموزش و حمایت در زمینه برنامه‌ریزی برای ارتش عراق، اداره مبارزه با تروریزم و نیروهای پیشمرگه، نیروهای مسلح اقلیم نیمه‌خودمختار کردستان عراق، خواهد بود.

با این حال، بزرگ‌ترین ابهام به گروه‌های مسلح مورد حمایت ایران در عراق مربوط می‌شود. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در ابتدا می‌خواست این گروه‌ها نیز تا همان مهلت ۳۰ سپتمبر به‌طور کامل زیر کنترول دولت قرار گیرند، اما براساس گزارش‌ها، این گروه‌ها خواستار تمدید این مهلت تا پایان سال ۲۰۲۷ شده‌اند.

کارشناسان درباره این‌که حتی عملی شدن این جدول زمانی تا چه حد واقع‌بینانه است، اختلاف نظر دارند.

یروان سعید می‌گوید: «این اتفاق نخواهد افتاد.» او به نفوذ عمیق این گروه‌های مسلح در نظام سیاسی و مالی عراق، حضور آن‌ها در پارلمان و روابط‌شان با تهران اشاره می‌کند.

اما سیلیمن معتقد است این وضعیت می‌تواند جنبه مثبتی نیز داشته باشد. با نبود نیروهای امریکایی که حضورشان بهانه‌ای برای بسیج این گروه‌ها بود، ممکن است گروه‌های مسلح یکی از ابزارهای مهم سیاسی خود را از دست بدهند و در نتیجه، بغداد فضای بیشتری برای فشار بر گروه‌هایی داشته باشد که در برابر قرار گرفتن زیر کنترول دولت مقاومت می‌کنند.

با این حال، او درباره خطر جدی‌تری هشدار می‌دهد: «من با شماری از نخست‌وزیران عراق، حتی پیش از دوره‌ای که سفیر بودم، صحبت کرده‌ام که نگران‌اند این وضعیت بتواند به درگیری داخلی یا حتی احتمالاً به یک جنگ داخلی در عراق منجر شود.»

یروان سعید همچنین از ظهور دوباره داعش نگران است و به شرایطی اشاره می‌کند که پس از خروج نیروهای امریکایی در سال ۲۰۱۱ به وجود آمد. او یادآوری می‌کند که پس از خروج نیروهای امریکا، حکومت تحت رهبری شیعیان در بغداد به بازداشت و کنار زدن رهبران سنی از روند سیاسی روی آورد؛ سرکوبی که به گفته او، بسیاری از سنی‌ها را به سوی افراط‌گرایی سوق داد و به قدرت گرفتن داعش کمک کرد.

سعید هشدار می‌دهد که با توجه به نگرانی دوباره جوامع سنی درباره نحوه برخورد با آن‌ها، خطر گسترش افراط‌گرایی قابل توجه است.

اما سیلیمن خوش‌بین‌تر است. او می‌گوید نیروهای امنیتی عراق در مقایسه با یک دهه پیش بسیار قدرتمندتر شده‌اند و اکنون توانایی بیشتری برای مهار چنین تهدیدی دارند.

در سطح منطقه، کارشناسان می‌گویند خروج نیروهای امریکایی پرسش‌های تازه‌ای را درباره توازن قدرت میان امریکا و ایران در عراق مطرح می‌کند.

صفوان الامین انتظار دارد ایران «در صورت امکان، نفوذ خود را تحکیم کند» و هشدار می‌دهد که خروج اخیر نیروهای امریکایی نباید لزوماً دایمی تلقی شود.

او می‌گوید: «نیروهای امریکایی یک بار پیش از این، در سال ۲۰۱۱، عراق را ترک کردند، اما چند سال بعد دوباره به این کشور بازگشتند.»

او می‌افزاید: «این پایان یک فصل از این داستان است، نه فصل پایانی آن.»

گرافیک توسط ریس حسین