Cuộc gặp Trump-Tập: Thử thách lệnh đình chiến mong manh

Trung Quốc đã xác nhận rằng Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ tới Bắc Kinh trong tuần này để gặp Chủ tịch Tập Cận Bình.

Chuyến thăm từ ngày 13 đến 15/5 sẽ là lần đầu tiên một tổng thống Mỹ tới Trung Quốc trong gần một thập niên qua – và diễn ra vào thời điểm mang tính bước ngoặt đối với quan hệ giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Lãnh đạo của một số tập đoàn lớn nhất nước Mỹ – bao gồm Boeing, Citigroup và Qualcomm – dự kiến sẽ tháp tùng ông Trump, với khả năng ký kết các thỏa thuận với doanh nghiệp Trung Quốc.

Đây cũng sẽ là phép thử quan trọng đối với thỏa thuận đình chiến thương mại mong manh giữa Washington và Bắc Kinh.

Vào tháng 4/2025, ông Trump đã công bố những mức thuế nhập khẩu diện rộng đối với nhiều quốc gia trên thế giới, bất kể là đồng minh hay đối thủ.

Một hệ quả lớn của chính sách đó là cuộc chiến thương mại ăn miếng trả miếng giữa Mỹ và Trung Quốc, khi hai bên áp thuế lên hàng hóa của nhau ở mức vượt quá 100%.

Những mức thuế này được tạm hoãn sau cuộc gặp trực tiếp gần nhất giữa ông Trump và ông Tập tại Hàn Quốc hồi tháng 10/2025. Tuy nhiên, hai bên vẫn tiếp tục buông những lời hăm dọa.

Hàng loạt vấn đề lớn đang tồn tại. Nguồn gốc thực chất là gì?

Thương chiến

Ông Trump thắng cử vào năm 2016 với cam kết khiến thương mại trở nên công bằng hơn đối với Mỹ và đưa việc làm trong ngành sản xuất quay trở lại nước này.

Năm 2018, ông công bố áp thuế lên 250 tỷ USD hàng nhập khẩu từ Trung Quốc – thời điểm mà nhiều nhà phân tích cho rằng cuộc thương chiến chính thức bắt đầu.

Cùng năm ấy, ông Trump cũng áp thuế lên các đối tác thương mại khác – bao gồm Mexico, Canada và châu Âu – những nơi mà ông cho rằng cũng đang lợi dụng Mỹ.

Các biện pháp diện rộng này đã gây sốc, đặc biệt đối với Trung Quốc, theo nhà nghiên cứu chính sách Ning Leng thuộc Georgetown University (Mỹ).

"Đó là lần đầu tiên họ thực sự đối mặt với ông Trump và có lẽ họ không nghĩ rằng ông ấy sẽ thực sự làm như vậy," bà Ning nói.

Trung Quốc khi ấy phụ thuộc vào thương mại với Mỹ nhiều hơn so với hiện tại.

Mỹ là thị trường nhập khẩu quan trọng đối với hàng hóa sản xuất của Trung Quốc, khiến việc làm của người lao động nước này gặp rủi ro nếu các công ty Mỹ mua hàng quay lưng vì thuế quan của ông Trump.

Những căng thẳng này càng chồng chất lên các vấn đề vốn đã đè nặng lên kinh tế Trung Quốc trong nhiều năm, bao gồm tiêu dùng nội địa trì trệ, tỷ lệ thất nghiệp cao và cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài.

Xuất khẩu sang Mỹ mang lại "phao cứu sinh" cho việc làm tại Trung Quốc, nhưng chính sách của ông Trump lại đặt điều đó vào thế nguy hiểm.

"Khó để một quốc gia chịu đựng được một cuộc thương chiến với một quốc gia mình đang có thặng dư thương mại," bà Ning nhận định.

Khi kế nhiệm ông Trump vào năm 2021, ông Joe Biden tiếp tục duy trì sức ép lên Bắc Kinh.

Chính quyền Biden đã không dỡ bỏ các mức thuế mà ông Trump áp lên Trung Quốc, vì cùng chia sẻ quan điểm rằng Mỹ cần kiềm chế sự phát triển của đối thủ trong các lĩnh vực như công nghệ, theo bà Ning.

Ông Biden cũng áp đặt các hạn chế đối với các công ty Trung Quốc, bao gồm gã khổng lồ công nghệ Huawei, vốn gần như bị loại khỏi thị trường Mỹ do lo ngại an ninh quốc gia. Ông cũng đặt TikTok dưới sự giám sát. Cuối cùng, hoạt động của ứng dụng này tại Mỹ bị tách khỏi công ty mẹ ở Trung Quốc.

Xe điện Trung Quốc cũng gần như bị chặn khỏi thị trường Mỹ sau khi ông Biden áp các mức thuế nặng.

"Chúng ta thường nghĩ rằng ông Trump cứng rắn với Trung Quốc, nhưng cũng có lập luận cho rằng ông Biden thậm chí còn bảo hộ hơn cả ông Trump," nhà kinh tế Tang Heiwai (Đặng Hy Vĩ) từ Đại học Hong Kong nhận định.

Trump 2.0

Ông Trump tiếp tục đẩy mạnh chính sách thuế quan sau khi quay trở lại Nhà Trắng vào năm 2025.

Ông áp thuế 20% lên Trung Quốc, cáo buộc nước này để dòng fentanyl tràn vào Mỹ.

Trong cái gọi là "Ngày Giải phóng", ông áp thêm mức thuế 34% lên hàng hóa Trung Quốc, khiến tổng mức thuế đối với Trung Quốc thuộc mức cao nhất.

Các mức thuế này làm rung chuyển doanh nghiệp Trung Quốc và khiến hàng hóa chất đống trong kho, trong khi các công ty Mỹ vội vã tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Bắc Kinh nhanh chóng đáp trả bằng các biện pháp của riêng mình, bao gồm áp thuế lên nông sản Mỹ để nhắm vào nông dân – một nhóm cử tri quan trọng của ông Trump.

Tuy nhiên, dường như ông Trump đã không tính đến việc Trung Quốc gần như độc quyền nguồn cung đất hiếm toàn cầu – loại nguyên liệu thiết yếu trong sản xuất từ điện thoại thông minh cho tới chiến đấu cơ.

Ông Trump sử dụng thuế quan để buộc các nước phải đạt những thỏa thuận có lợi cho Mỹ. Nhưng ông không thể mạo hiểm với các doanh nghiệp chủ chốt vốn phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô từ Trung Quốc.

Đã đến lúc phải thương lượng.

Cuộc gặp giữa ông Trump và ông Tập hồi tháng 10/2025 kết thúc với việc Bắc Kinh đình chỉ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đó, đánh dấu một thắng lợi cho ông Trump. Ông cũng nói rằng mình đã khiến Trung Quốc bắt đầu ngay lập tức mua nông sản và các sản phẩm nông nghiệp khác của Mỹ – lĩnh vực xương sống của nền kinh tế Mỹ.

Đổi lại, Washington dỡ bỏ một phần các mức thuế đã áp lên Trung Quốc liên quan tới "dòng chảy" của những nguyên liệu dùng để sản xuất chất gây nghiện tổng hợp fentanyl.

Các kế hoạch gia tăng thuế quan đối ứng cũng được tạm hoãn và trong những tuần sau cuộc gặp, những hạn chế đối với việc bán chất bán dẫn tiên tiến cho Trung Quốc đã được dỡ bỏ, dù điều này không áp dụng với những con chip hiện đại nhất.

Nghị trình lần này là gì?

Dù một thỏa thuận đình chiến thuế quan đã được nhất trí năm ngoái, một giải pháp lâu dài cho tranh chấp đến nay vẫn còn xa vời.

Theo ông Tang, việc Trung Quốc đầu tư mạnh vào sản xuất đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nước này gần như không có lựa chọn nào khác ngoài bán hàng ra nước ngoài, trong bối cảnh chi tiêu trong nước vẫn yếu.

"Trung Quốc sẽ cần Mỹ. Trên tư cách là một thị trường tiêu dùng, không có quốc gia nào khác lớn như Mỹ," ông Tang nói.

Dù vậy, Bắc Kinh bước vào cuộc gặp lần này từ một vị thế mạnh hơn.

Số liệu xuất khẩu của Trung Quốc đã đạt mức kỷ lục – kết quả của việc tìm kiếm thêm các đối tác thương mại mới trên khắp thế giới khi quan hệ với Mỹ suy yếu.

Bắc Kinh cũng tiếp tục đầu tư mạnh vào robot, đồng thời thúc đẩy nỗ lực tự sản xuất chip tiên tiến và giảm phụ thuộc vào các công ty phương Tây như NVIDIA.

Về phần mình, chính quyền Trump nhiều khả năng sẽ thúc ép Bắc Kinh mua thêm hàng hóa từ các ngành trọng yếu của Mỹ, bao gồm đậu nành và linh kiện máy bay.

Tuy nhiên, chuyến thăm cũng diễn ra trong bối cảnh ông Trump đối mặt với trở ngại đối với chính sách thương mại của mình sau khi Tòa án Tối cao của Mỹ bác bỏ những mức thuế trong "Ngày Giải phóng".

Sau đó, ông Trump viện dẫn một đạo luật khác để áp mức thuế tạm thời 10% lên mọi quốc gia trong lúc tiến hành điều tra Trung Quốc và các nước khác về các hành vi thương mại không công bằng.

Và chỉ tuần trước, một tòa án thương mại Mỹ phán quyết rằng các mức thuế toàn cầu mới nhất là không hợp lý, điều có thể dẫn tới thêm những cản trở pháp lý trong tương lai.

Iran thì sao?

Khả năng cao là cuộc chiến ở Iran sẽ phủ bóng lớn lên cuộc gặp Trump-Tập.

Với trữ lượng dầu mỏ khổng lồ và nguồn cung năng lượng đa dạng, Trung Quốc cho đến nay dường như chống chịu tốt hơn nhiều nước láng giềng trước tác động từ cuộc chiến.

Trung Quốc là một nhà sản xuất dầu lớn, trong khi phần lớn dầu thô nhập khẩu của nước này đến từ Nga. Những yếu tố đó đã giúp giảm nhẹ tác động của xung đột, dù Bắc Kinh là khách hàng mua dầu lớn nhất của Iran.

Tuy vậy, đã xuất hiện những dấu hiệu cho thấy khi cuộc chiến kéo dài, nền kinh tế Trung Quốc đang chịu thử thách, với việc các quan chức cấp cao cam kết thực hiện các biện pháp mạnh để bảo vệ an ninh năng lượng và chuỗi cung ứng của nước này, chuyên gia phân tích chính sách Trung Quốc Lyle Morris nhận định.

Do đó, dù cả Bắc Kinh và Washington đều có động lực để chấm dứt cuộc xung đột – hai bên vẫn tồn tại khác biệt lớn trong quan điểm về Iran – và thế giới sẽ dõi theo cách thức, cũng như liệu họ có thể vượt qua những khác biệt đó hay không.